Taalprof

Wat betekent een zelfstandig naamwoord?

"Mag ik jou eens een gekke vraag stellen?"
"Doe eens."
"Wat is eigenlijk een zelfstandig naamwoord?"
"Hoe bedoel je dat?"
"Nou, hoe leg ik uit wat een zelfstandig naamwoord is aan iemand die dat niet weet?"
"Dat is toch niet zo moeilijk?"
"Doe eens voor dan. Als het kan in één zin."

Lees meer/ minder/ printversie

"Een zelfstandig naamwoord duidt een zelfstandigheid aan. Wat vind je daarvan?"
"Wat is dat?"
"Hoezo, wat is dat?"
"Wat is dat, een zelfstandigheid?"
"Een mens, een dier, een ding, en eh, nou ja, allerlei dingen."
"Hmhm"
"Zoals pijn bijvoorbeeld, dat is ook een zelfstandigheid, of rechtvaardigheid, of deugd."
"Hm, ja, ik snap de voorbeelden wel, en ik voel ook wel een beetje aan wat in ieder geval een zelfstandigheid is, maar niet wat het nou echt is. Waarom is vrolijkheid wel een zelfstandigheid en vrolijk niet?"
"Nou, vrolijkheid daar kun je een lidwoord voorzetten."
"Ja, dat gaat over het wóórd vrolijkheid, maar we hadden het over het begrip."
"He?"
"Het wóórd vrolijkheid kun je een zelfstandig naamwoord noemen op grond van het feit dat je het met een lidwoord kunt combineren, maar waarom is het begrip vrolijkheid een zelfstandigheid?"
"Tja, vrolijk is een eigenschap en vrolijkheid is wat je hebt als je die eigenschap verzelfstandigt."
"Volgens mij wordt het er zo niet echt duidelijker op. Laat ik het via een omweg benaderen: waarom denk jij dat een zelfstandig naamwoord een zelfstandig naamwoord heet?"
"Dat lijkt me logisch: omdat het een zelfstandigheid aanduidt."
"Kijk, dat denk ik dus niet."
"O? Wat denk jij dan?"
"Ik denk dat een zelfstandig naamwoord een zelfstandig naamwoord heet omdat het een naamwoord is dat zelfstandig voorkomt."
"Hoe bedoel je dat?"
"Een bijvoeglijk naamwoord is een naamwoord dat altijd afhankelijk is van een ander woord. Het staat altijd ergens bij. Vrolijk kun je in een zin alleen gebruiken bij een zelfstandig naamwoord (een vrolijk kind), of als naamwoordelijk deel (het kind is vrolijk), of als bepaling van gesteldheid (het kind zat vrolijk in zijn stoeltje). Het is dus altijd afhankelijk van een ander woord waar het iets van zegt. In een taal met naamvallen zie je dan dat het bijvoeglijk naamwoord qua vorm afhankelijk is van het zelfstandig naamwoord. Een zelfstandig naamwoord is onafhankelijk, oftewel zelfstandig."
"Jaja."
"Ik denk dus dat die hele betekenisomschrijving met die zelfstandigheid afgeleid is van de term zelfstandig naamwoord, en niet andersom."
"Dat snap ik niet."
"Een zelfstandigheid is iets wat je aanduidt met een zelfstandig naamwoord, en niet andersom: een zelfstandig naamwoord is een woord wat een zelfstandigheid aanduidt."
"Ik geloof dat ik het net snap, maar het is wel subtiel hoor! Maar dan zit je dus wel met een uitlegprobleem!"
"Precies. Daarom vroeg ik het."
"Aha"
"De Algemene Nederlandse Spraakkunst merkt dit probleem ook op. Die merkt op: Het substantief is het gemakkelijkst syntactisch te karakteriseren. En even verderop: Semantisch is het substantief moeilijk te definiëren. En dan komt de ANS met die uitleg van die zelfstandigheid van jou."
"O, dat was dus nog niet eens zo gek."
"Nee, dat niet. Maar het gekke is dat elke uitleg in elke onderwijsmethode met die problematische betekenisuitleg begint."
"Nou ja, dat is toch ook het meest inzichtelijk? Dat de woordsoort een soort betekenisbasis heeft?"
"Dat ben ik wel met je eens. Maar eigenlijk zou je dus een ander woord willen hebben dan dat gekke zelfstandigheid, waar niemand zich iets bij voor kan stellen."
"Ja dat snap ik wel. Maar dan kom je toch al snel terecht bij een opsomming."
"Wat zei je net ook alweer? Mensen, dieren, dingen, en..."
"Eh, ik zei iets als allerlei dingen geloof ik."
"En toen gaf je een paar voorbeelden."
"Ja, ik zei pijn, en eh... dinges, eh..."
"Hee wacht eens even!"
"Wat?"
"Je zei dinges. Is dat niks?"
"Dinges?"
"Ja!"
"Een zelfstandig naamwoord is een woord dat een dinges aanduidt?"
"Ja. Kijk, Balkenende is een dinges, maar een kat is ook een dinges. En een tafel is een dinges, maar pijn is ook een dinges (bijvoorbeeld een gevoel). En vrolijkheid is een dinges, maar vrolijk niet. Vrolijk is geen dinges."
"Jaja."
"Vrolijk is meer een zo."
"Hm. Denk je dat je dat kunt verkopen?"
"Ik weet het niet, maar het is de moeite waard om het te proberen. Het aardige lijkt me wel dat het aansluit bij een taalgevoel. Iedereen heeft wel een zeker taalgevoel over wanneer je kunt zeggen X is een dinges. En uiteindelijk heb je toch nog je syntactische argumenten die dat gevoel kunnen ondersteunen."
"Mmmm. Dat zou kunnen werken."
"Weet je wat? Ik ga het gewoon proberen!"
"Nou, ik wens je veel succes!"
Lees minder

Het is de schuld van het bijvoeglijk naamwoord

Aardige discussie gisteren, de vraag of je zaterdagavond een zelfstandig naamwoord of een bijwoord moet noemen in de zin Zaterdagavond kwam hij mij feliciteren! Niet alleen omdat er ineens 500 extra lezers een kijkje namen op mijn weblog, maar omdat het zo'n fundamentele kwestie is.

Als het loopt als een eend, kwaakt als een eend, en er ook nog uitziet als een eend, dan zal het ook wel een eend zijn. En zo is het ook met woorden: als het woord opgebouwd is als een zelfstandig naamwoord, de woordvormingsmogelijkheden heeft als van een zelfstandig naamwoord, en het wordt ook nog gebruikt als een zelfstandig naamwoord, ja, dan heb je te maken met een zelfstandig naamwoord.

Lees meer/ minder/ printversie

Een woord als schrijver is opgebouwd als een zelfstandig naamwoord. Het is gevormd door het achtervoegsel -er achter de stam van het werkwoord schrijf te zetten, en dat is een manier om van een werkwoord een zelfstandig naamwoord te maken. Je kunt van het woord schrijver ook een verkleinwoord maken door er het achtervoegsel -tje achter te zetten, en dat kan ook alleen maar met zelfstandige naamwoorden. En dan kun je het woord schrijver ook nog eens in een zin gebruiken met het woord de ervoor, en dat is ook typisch voor zelfstandige naamwoorden. Daarom: het woord schrijver is een zelfstandig naamwoord.

Nou is geen van die eigenschappen op zichzelf voldoende om een woord een zelfstandig naamwoord te noemen. Als ik achter de stam van het werkwoord stuiten het achtervoegsel -er zet, krijg ik stuiter, en dat is, behalve een zelfstandig naamwoord, ook de stam van een ander werkwoord (een frequentatief). En ik kan achter het woord blauw (een bijvoeglijk naamwoord) ook best -tje zetten, en toch is blauw eigenlijk een bijvoeglijk naamwoord. En dan kan ik in een zin de ook best voor een woord als twee of laatste het lidwoord de zetten, en daarmee worden die twee woorden niet zonder meer zelfstandig naamwoord. Woordsoorten worden dus nooit bepaald op één eigenschap, maar op een cluster van eigenschappen. Als een woord voldoende eigenschappen van een zelfstandig naamwoord heeft, dan noem je het een zelfstandig naamwoord.

Dat is de woordsoortbepaling van het woord zelf. Maar een woord van de ene soort kun je best gebruiken als een andere soort. Ik kan het zelfstandig naamwoord tafel (tafeltje, de tafel) best gebruiken in een zin als Wij zaten gezellig te tafelen. Wat moet je daarmee?

In het voorbeeld Wij zaten gezellig te tafelen is niet alleen het woord tafel gebruikt als een werkwoord, het lijkt zelfs alle eigenschappen van het werkwoord te hebben gekregen. Je kunt die zin variëren tot Wij hebben gezellig getafeld, en misschien ook nog wel Gisteren tafelden wij uitgebreider dan vandaag. In dit geval lijkt er dus een nieuw werkwoord tafelen te zijn ontstaan, afgeleid van het zelfstandig naamwoord tafel. In oudere grammatica's (bijvoorbeeld die van Schönfeld) wordt voor zo'n geval de mooie term "denominatief" gebruikt: afgeleid van een nomen. Naast denominatieven heb je dan ook deverbatieven (afgeleid van een verbum, een werkwoord), bijvoorbeeld (het) bestaan, of (het) wezen. Die woorden zijn daadwerkelijk "overgegaan" naar een andere woordsoort. Een van de lezers gebruikte hiervoor de (ook mooie) term transgressie.

Maar er bestaan ook minder duidelijke gevallen. Wat moet je doen met woorden die alleen maar gebruikt worden op de plaats van andere woorden? Een voorbeeld is De ik in dit verhaal. Het persoonlijk voornaamwoord ik is hier gebruikt in "zelfnoemfunctie", alsof het een zelfstandig naamwoord is. Toch heeft het woord hierdoor geen enkele andere eigenschap van een zelfstandig naamwoord gekregen: je kunt er geen meervoud van maken (*de ikken) geen verkleinwoord (*het ikje), het woord is alleen maar gebruikt op de plaats waar je een zelfstandig naamwoord verwacht.

Ongetwijfeld zou het de beste benoeming zijn om in dit geval te spreken van een "persoonlijk voornaamwoord gebruikt als zelfstandig naamwoord," want die benoeming laat zien dat je begrijpt wat er aan de hand is. Maar om de een of andere reden zie ik dat nooit gepropageerd in grammaticaboekjes. Waarom eigenlijk niet? Ik denk dat dat de schuld is van het bijvoeglijk naamwoord.

Een bijvoeglijk naamwoord heeft een paar duidelijke eigenschappen: je kunt er een vergrotende of overtreffende trap van maken (aardiger, aardigst), je kunt het verbuigen (aardige), je kunt er on- vóór zetten (onaardig) of -heid achter (aardigheid). Geen van deze eigenschappen geldt voor alle bijvoeglijke naamwoorden: van zwanger kun je geen vergrotende of overtreffende trap maken, van pluche bestaat geen verbuiging, van klein kun je niet onklein maken, en van dood niet doodheid. Toch zijn al die woorden ongetwijfeld bijvoeglijke naamwoorden, en al die eigenschappen horen op de een of andere manier bij het bijvoeglijk naamwoord.

Bijvoeglijke naamwoorden kun je in een zin gebruiken als bijvoeglijke bepaling (de blije trainer), als naamwoordelijk deel van het gezegde (de trainer is blij) en als bepaling van gesteldheid (de trainer zat blij in de dug-out). Alleen in die eerste gebruikswijze kan het verbogen worden, maar in al deze gevallen wordt het woord als bijvoeglijk naamwoord beschouwd. Maar nu komt het.

Bijvoeglijke naamwoorden kun je ook gebruiken om andere woorden te bepalen (een blij verraste trainer of de trainer lachte hard). Ook dan worden ze niet verbogen, maar in een aantal talen is er dan iets anders aan de hand: dan krijgt het bijvoeglijk naamwoord een aparte uitgang (bijvoorbeeld -ly in het Engels of -ment in het Frans) waardoor het overgaat in een andere woordsoort: het bijwoord. Dat moet voor Nederlandse grammatici aanleiding geweest zijn om te zeggen: wacht eens even, dan is het bijvoeglijk naamwoord in het Nederlands in deze gebruikswijze dus ook een bijwoord.

Maar dan is het hek van de dam. Want een bijvoeglijk naamwoord is dus blijkbaar een bijwoord als het gebruikt is als een bijwoordelijke bepaling. Waarom zeggen we dan niet meteen dat een bijwoordelijke bepaling altijd een bijwoord is? Tja, waarom niet?

Bijvoorbeeld omdat je ook zelfstandige naamwoorden hebt (zoals jaar), die een hele woordgroep bij zich kunnen hebben (zoals het hele afgelopen jaar) die best een bijwoordelijke bepaling kan zijn (ik heb het hele afgelopen jaar lopen sukkelen). Tja, zo'n woord kun je natuurlijk niet zomaar een bijwoord noemen. Nou, weet je wat? Dan zeggen we: als een bijwoordelijke bepaling bestaat uit één woord, noemen we dat woord een bijwoord. En anders benoemen we een woord gewoon naar zijn andere eigenschappen. Ehh...

Ik geloof dat de regel dat een woord dat als bijwoordelijke bepaling gebruikt wordt ook meteen een bijwoord is, een ongelukkige regel is. Ik zou wel eens willen weten wie dat verzonnen heeft. De regel schijnt te staan in de grammatica van Jan Luif, maar ik kan me niet voorstellen dat hij hem verzonnen heeft. Hij staat niet in de grammatica van Van den Toorn, niet in de grammatica van Den Hertog, niet in Paardekooper, en ook niet in de Spraakkunst van De Vooys (die heb ik toevallig hier bij de hand).

De opvatting dat een bijwoordelijk gebruikt bijvoeglijk naamwoord een bijwoord is, is algemener. De Vooys merkt bijvoorbeeld op dat hij goed in het goed lezen als bijwoord beschouwt. Maar hij citeert ook Van Wijk, die ook goed in Zijn gedrag is goed bijwoord wil noemen. Waarom? Omdat goed daar onverbuigbaar is. Begrijpelijk, maar bij mijn weten door niemand nagevolgd.

Als ik het voor het zeggen had (toekomstmuziek...) zou ik adviseren om in voorkomende gevallen te spreken van een "bijvoeglijk naamwoord gebruikt als bijwoordelijke bepaling" of een "zelfstandig naamwoord gebruikt als bijwoordelijke bepaling". Voor een echte overgang naar een andere woordsoort is naar mijn idee meer nodig dan alleen maar toevallig op de goede plaats staan.

Lees minder

Zaterdagavond

Eindelijk weer eens een grammaticale kwestie op de mailinglist van de vakdocenten Nederlands! Wat is de woordsoort van zaterdagavond in de zin Zaterdagavond kwam hij mij feliciteren? Is dat een zelfstandig naamwoord, of is het een bijwoord, omdat zaterdagavond hier een bijwoordelijke bepaling is?

"Het lijkt mij heel duidelijk," zegt een van de docenten. Het woord vormt in zijn eentje een bijwoordelijke bepaling, en het is vervangbaar door vandaag, kortom: bijwoord is de enige juiste benoeming. "Pluis de bekende spraakkunsten er maar op na," voegt hij er nog aan toe. Nou, dat doen we dan.

Lees meer/ minder/ printversie

Wat is de bekendste spraakkunst? De Algemene Nederlandse Spraakkunst, zou ik zeggen. Wat staat daarin? Ehh, dat is nog wel even zoeken. Een beetje googelen leert dat alle dagen van de week wel in de ANS voorkomen, behalve vrijdag. De ANS-redactie houdt blijkbaar niet van vrijdagen.

Maar even serieus: het woord vandaag staat inderdaad genoemd in paragraaf 8.3.2, bij de "bijwoorden van tijd". De dagen van de week staan daar niet bij. Elders in de ANS (20.10.3.2.1) komen wel voorbeeldzinnen voor als Ga woensdag maar!, maar de bijwoordelijke bepaling woensdag wordt hier omschreven als een "naamwoordelijke constituent met substantivische kern". En in 4.6.5.1 staat zelfs expliciet hoe de ANS erover denkt (cursivering van mij):

"In tijdsbepalingen waarin een tijdstip of periode wordt aangegeven die voor de hoorder identificeerbaar is, kunnen substantieven die een bepaalde tijdsruimte aanduiden, waaronder ook de namen van dagen, maanden en seizoenen [...] gebruikt worden"

Met andere woorden: de ANS vindt de namen van dagen "substantieven" (zelfstandige naamwoorden), ook als ze als tijdsbepaling worden gebruikt.

In een andere bekende spraakkunst, de Grammatica van het hedendaags Nederlands, van Wim Klooster, staat het dilemma precies verwoord, in paragraaf 4.1.7:

"Traditioneel wordt een woord dat als bijwoordelijke bepaling in een zin dienstdoet een bijwoord (adverbium, meervoud adverbia) genoemd. Een nadeel van deze zienswijze is dat er daardoor tussen verschillende woordsoorten een grote overlapping ontstaat. Snel heet dan 'bijwoord' in Hij rijdt snel, maar 'bijvoeglijk naamwoord' in een snel schip, en woensdag 'bijwoord' in Ik kom woensdag, maar 'zelfstandig naamwoord (eigennaam)' in Woensdag was een fijne dag. Op die manier wordt zonder klemmende reden de omschrijving van het begrip 'bijwoord' volledig afhankelijk gemaakt van de functie als bijwoordelijke bepaling."

Klooster beveelt aan om de term "bijwoord" te reserveren voor woorden die niet als zelfstandig naamwoord of bijvoeglijk naamwoord dienst kunnen doen.

De ANS en Klooster stellen zich dus min of meer op hetzelfde standpunt: je zou woensdag altijd een zelfstandig naamwoord moeten noemen, ook als het in zijn eentje een bijwoordelijke bepaling vormt.

Dat lijkt bij nadere beschouwing best een redelijk standpunt, in elk geval voor zo'n woord als zaterdagavond. Als je zaterdagavond een bijwoord zou moeten noemen in Zaterdagavond gaan we stappen, hoe zou je het dan moeten benoemen in Elke zaterdagavond gaan we stappen? Want in die zin is Elke zaterdagavond de bijwoordelijke bepaling, en dat lijkt toch een woordgroep met een zelfstandig naamwoord dat bepaald wordt door een onbepaald voornaamwoord. Hetzelfde geldt voor afgelopen zaterdagavond, of komende zaterdagavond.

Zit hier nou nog een nuttig inzicht in? Ik denk het wel. Van belang is dat je beseft dat er zelfstandige naamwoorden zijn (en woordgroepen met een zelfstandig naamwoord als kern) die je als bijwoordelijke bepaling kunt gebruiken. Of je zo'n zelfstandig naamwoord dan als bijwoord benoemt als dat het enige woord van de hele bepaling is, lijkt me van minder belang. Dat kun je doen of niet, maar het zou zonde zijn als deze benoeming het inzicht zou vertroebelen. Wat je moet zien is dat zaterdagavond een zelfstandig naamwoord is dat je kunt gebruiken als bijwoordelijke bepaling.

Update
Ook in de bekende spraakkunst van Paardekooper komt het probleem van de woordsoort van zaterdagavond aan de orde. Paardekooper zegt het volgende (paragraaf 3.5.19.5.1E):

"Ik wou nog een ogenblik terugkomen op het woordsoortprobleem dat ik heel in het begin onder punt 2 noemde in verband met vrijdagavond. Het unieke daarvan zit hem in het volgende. Tot dusver hebben we bij versmeltingen ('zn' en 'vn') altijd te maken gehad met aparte wóórden: vrijdagsavonds en dan bv. waren altijd resp. 'zn' en 'vn' omdat ze geen voorbep. konden krijgen enz.
Maar vrijdagavond is als kern van een ond. meestal een gewoon zn. omdat het dan meestal wel alle voorbep. daarvan kan krijgen:
(die twee laatste vrijdagavonden die zo gezellig waren)(vielen)(allebei)[in de zomer]
Maar in een bw bep. als vrijdagavond laat zijn die voorbep. allemaal onmogelijk [...] zodat vrijdagavond daar duidelijk een 'zn' is."

Nou moet ik bij Paardekooper altijd twee keer lezen, en helemaal snap ik niet wat hij bedoelt. Hij lijkt eerst af te stevenen op een verschil tussen de bijwoordelijke bepaling vrijdagavond laat en vrijdagavond als onderwerp, maar toch spreekt hij in beide gevallen over zn. Gelukkig merkt hij zelf ook twee zinnen later op: "zonder een aanzienlijke verdere uitbreiding van onze feitenkennis hier, komen we niet veel verder." En ik signaleer ook maar even dat Paardekooper wél van vrijdagen houdt.

Lees minder