Taalprof

Sluikreclame voor werkwoordelijk gezegde

Er lijkt zich tegenwoordig maatschappelijk een overdreven aandacht voor het werkwoordelijk gezegde af te tekenen. Het naamwoordelijk gezegde komt er een beetje bekaaid af. In de eindtermen voor het basisonderwijs wordt wel het werkwoordelijk gezegde genoemd, maar niet het naamwoordelijk gezegde. En dan worden wij ook nog eens om de haverklap in allerlei reclames aangespoord om dingen gewoon te dóén. Als dat geen teken van de tijd is.

Lees meer/ minder/ printversie

Gewoon dóén! Met nadruk op doen. Dat vertellen ons Maurice de Hond, Antoinette Hertsenberg, en talloze anderen. Reclametechnisch een aardige slogan, want er zit ook nog een dubbelzinnigheid in. Dubbelzinnigheden in reclame zijn altijd handig, want ze houden de aandacht van de taalgebruiker net een fractie van een seconde langer vast. En aandacht, daar draait het om in de reclame.

Wat is die dubbelzinnigheid? Nou, je kunt ook uitspreken Gewóón doen, met nadruk op gewoon, en geen nadruk op doen. In dat geval heb je de lezing "doen alsof je gewoon bent" of "doen zoals iemand doet die gewoon is." In dat "gewoon zijn" herken je het "predicatieve verband." In dat geval lees je gewoon als een bepaling van gesteldheid. Die betekenis is ook nog eens een verwijzing naar een centrale opvatting in de Nederlandse volksaard (Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg), dus daarmee zit je altijd goed.

Maar in de bedoelde betekenis (geen nadruk op gewoon, en sterke nadruk op doen) is gewoon een bijwoordelijke bepaling met een modale betekenis: met het onbeklemtoonde bijwoord gewoon geef je als spreker aan dat je achter de inhoud van de rest van de zin staat, en dat je die inhoud als iets vanzelfsprekends beschouwt.

Maar wat heeft dit met een werkwoordelijk gezegde te maken? Wel, er zijn twee soorten gezegde: naamwoordelijk en werkwoordelijk. Naamwoordelijke gezegdes gaan over zijn, over wat je bent, en werkwoordelijke gezegdes gaan over doen, over wat je doet. Het werkwoord doen is een jokerwerkwoord voor alle mogelijke werkwoordelijke gezegdes. Gewoon doen is daarmee een afkorting voor de gebiedende wijs van alle werkwoordelijke gezegdes. En niet van naamwoordelijke gezegdes.

Op de radio hoorde ik zojuist een programma over de jaren zestig, met zijn hang naar spiritualiteit (de Maharishi Yogi, oosterse wijsheid, LSD, gaatjes boren in je schedel en zo). Eigenlijk ging het over de opkomst van het boeddhisme in de Westerse samenleving. Er werd opgemerkt dat in de jaren zestig vooral aandacht was voor zijn, voor wat je was. Spiritualiteit was gericht op het zich onttrekken aan de arbeidsmarkt. Drugs waren bedoeld om niets te doen (LSD, marihuana, heroine). Tegenwoordig ligt juist -zo werd opgemerkt- de nadruk op de integratie van spiritualiteit in je werk. Managers omarmen het boeddhisme, drugs zijn bedoeld om langer bezig te blijven, om dingen te kunnen blijven doen (cocaine, ecstacy).

We lijken dus van een naamwoordelijke samenleving verzeild te zijn geraakt in een werkwoordelijke samenleving. Het gaat meer om wat je doet dan om wat je bent. Daarom moeten basisschoolleerlingen wel weten wat een werkwoordelijk gezegde is en niet wat een naamwoordelijk gezegde inhoudt. Daarom worden wij voortdurend aangespoord om gewoon te doen, en niet om gewoon te zijn. Het wordt hoog tijd dat het grammaticaonderwijs het evenwicht weer herstelt.

Lees minder

Kinderpredicatie

In mijn Ultrabeknopte Syntaxis had ik het over de drie (of vier) soorten inhoudswoorden: zelfstandige naamwoorden, werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden (en eventueel voorzetsels). Met die inhoudswoorden kun je woordgroepen maken. Die woordgroepen, zo voegde ik eraan toe, kun je in een "betekenisvol verband" plaatsen. Dat heet dan "predicatie".

Valt daar nog iets aan toe te voegen? Nou, eigenlijk niet. Maar ik kan het wel nog eens illustreren.

Lees meer/ minder/ printversie

Die predicatie, die kun je heel goed laten zien zonder dat je die hele woordgroepen erbij nodig hebt. Je hebt alleen de inhoudswoorden nodig. Als een kind zegt papa lief, dan zet het twee inhoudswoorden bij elkaar in een predicatief verband. In een volledige zin: papa is lief. Datzelfde doet het kind als het zegt papa slapen. Het kind gebruikt hier niet het meervoud van het werkwoord slapen, het neemt gewoon het hele werkwoord en zet het in een predicatief verband met papa.

Deze twee voorbeelden illustreren ook in een notendop het verschil tussen naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde. Het predicatieve verband tussen papa en lief omschrijf je met het werkwoord zijn, maar tussen papa en slapen zou je het verband eerder met doen moeten omschrijven: papa doet slapen. Misschien zeg je: dat laatste is geen goed Nederlands, maar je kunt het verschil ook omschrijven met de "volwassen" formuleringen: lief is wat papa is tegenover slapen is wat papa doet.

Bij het naast elkaar zetten van zelfstandige naamwoorden heeft het kind ruimere mogelijkheden. Een combinatie als papa dokter kan wel betekenen dat papa dokter is (naamwoordelijk), maar ook dat papa naar de dokter is gegaan (werkwoordelijk.) Papa koekje zal zeker niet de betekenis hebben dat papa een koekje is, maar dat papa een koekje heeft, of wil hebben, of moet geven, kortom: elk verband dat er tussen papa en een koekje kan bestaan kan het kind hiermee op het oog hebben.

Het aardige is dat van die kindertaal juist dat predicatieve verband overblijft. Als twee volwassenen met elkaar in gesprek zijn, zie je ze redelijk vaak van die uitingen van twee inhoudswoorden maken. Bijvoorbeeld in vragende vorm: Derrick boos? Dat kan ik me niet voorstellen. De betekenis is dan altijd predicatief: Derrick is boos.

Ook met hele werkwoorden kan dit: Derrick schieten? Dat heb ik nog nooit gezien. Hier zie je duidelijk het werkwoordelijke predicatieve verband: schieten is wat Derrick doet. Je kunt trouwens mooi het verschil tussen predicatie en complementatie zien in het volgende voorbeeld: Kluun lezen? Dat kan ik me niet voorstellen. Wat betekent hier Kluun lezen? Antwoord: dat hangt af van de intonatie. Als het werkwoord geen klemtoon krijgt is Kluun het lijdend voorwerp van lezen (complementatie), en als beide woorden een aparte klemtoon hebben is de betekenis predicatief. Dan is Kluun degene die leest. Hoe komt dat? Bij complementatie vorm je één woordgroep met als kern lezen, bij predicatie zet je twee aparte woordgroepen in een betekenisvol verband. Per woordgroep krijg je één klemtoon.

Dat het hier echt om het predicatieve verband gaat, zie je als je twee zelfstandige naamwoorden naast elkaar zet, eventueel met een lidwoord erbij (maar het kan ook zonder): Bijvoorbeeld Derrick de moordenaar? Dat geloof ik niet. Ondanks het feit dat in de context een ander verband tussen Derrick en de moordenaar verwacht zou mogen worden (doorgaans is Derrick degene die de moordenaar ontmaskert, of arresteert), kan deze uiting alleen maar begrepen worden in de betekenis dat Derrick de moordenaar is. Hierin verschilt de volwassenentaal duidelijk van de kindertaal.

Deze "kinderpredicatie" vormt ook een argument om voorzetsels tot de inhoudswoorden te rekenen: ook losse voorzetsels, of woordgroepen met een voorzetsel, kunnen in zo'n predicatief verband optreden: Derrick buiten? Hij is toch meestal binnen? of Derrick naar de gevangenis? Hoe is dat mogelijk?

Ook het verschil tussen voorzetselvoorwerp en richtingsbepaling kun je beargumenteren met deze constructie. Neem het verschil tussen Hij ging naar de school en Hij verlangde naar de vakantie. Het eerste voorbeeld is richtingsbepaling, het tweede voorzetselvoorwerp. En kijk: de eerste betekenis kun je ook in kinderpredicatie krijgen: Hij naar de school? Dat is ook voor het eerst. Maar de tweede niet: *Hij naar de vakantie? Jaja, dat zal wel. Hoe komt dat? Bij het voorzetselvoorwerp heeft het voorzetsel geen eigen betekenis, en het kan dus ook geen predicatieve relatie onderhouden.

Lees minder

Verhinderd want bedekt met bladeren

Twee dezelfde vragen binnen een paar dagen, dat kan geen toeval zijn! Eentje in de vragenrubriek van deze site, eentje op de mailinglijst voor docenten Nederlands. Nou ja, dezelfde vragen, ze gingen over andere zinnetjes, maar de kwestie is dezelfde.

De ene vraag luidde: wat is de ontleding van de zin De man is verhinderd? En de andere: wat is de ontleding van De straat was bedekt met bladeren? Allebei de vragen kunnen op dezelfde manier worden beantwoord. De centrale vraag is: wat is de tijd waarin de zin staat?

Lees meer/ minder/ printversie

Eerst de makkelijke: De man is verhinderd. Dat is een zin met werkwoord zijn en een voltooid deelwoord. Zo'n zin kan theoretisch twee ontledingen hebben: naamwoordelijk gezegde, als zijn een koppelwerkwoord is en het voltooid deelwoord gebruikt is als een bijvoeglijk naamwoord. Of lijdende vorm, als zijn een hulpwerkwoord van de lijdende vorm is. In dat laatste geval is zijn eigenlijk hulpwerkwoord van tijd, en het hulpwerkwoord geworden is weggebleven.

Er is natuurlijk een betekenisverschil tussen beide ontledingen, maar belangrijker is dat er ook een tijdsverschil is: de naamwoordelijke lezing staat in de onvoltooid tegenwoordige tijd (OTT), en de werkwoordelijke (lijdende vorm-) lezing is voltooid tegenwoordig (VTT).

Dat verschil in tijd is heel goed zichtbaar te maken met een tijdsbepaling als zaterdag. Die bepaling kan naar twee tijden verwijzen: bij een verleden tijd is het afgelopen zaterdag (zaterdag was ik jarig), bij een tegenwoordige tijd aanstaande zaterdag (zaterdag ben ik jarig). Bij een voltooide tijd is afgelopen zaterdag de meest waarschijnlijke lezing (zaterdag ben ik jarig geweest), maar met extra context kun je vaak ook de andere lezing krijgen (zaterdag ben ik al jarig geweest, want ik ben vrijdag jarig).

Hoe zit het bij De man is verhinderd? Dat wordt Zaterdag is de man verhinderd. Nou, zeg het zelf maar. Kan dat afgelopen zaterdag zijn? Misschien wel, maar het is wel heel onwaarschijnlijk. Dat betekent dat de lezing die bij de tegenwoordige tijd hoort, zich het meest opdringt. Maar dan kan het dus ook geen lijdende vorm zijn, want dan had juist de lezing afgelopen zaterdag het meest waarschijnlijk moeten zijn. Dus is het een naamwoordelijk gezegde.

En nu de tweede zin: De straat was bedekt met bladeren. We moeten nu in ieder geval eerst het werkwoord zijn in de tegenwoordige zin zetten om de zin goed te kunnen beoordelen: De straat is bedekt met bladeren. Met zaterdag erbij krijg je dan: Zaterdag is de straat bedekt met bladeren. Nu lijken me beide lezingen wel acceptabel. Je kunt de zin heel goed opvatten als een beschrijving van wat er afgelopen zaterdag gebeurd is, maar ook als een voorspelling voor de toestand van aanstaande zaterdag. Dat wijst erop dat nu de voltooide lezing wel degelijk aanwezig is, en dat een ontleding als lijdende vorm tot de mogelijkheden behoort.

Betekent dit nu dat De straat was bedekt met bladeren per se werkwoordelijk is? Nee, zeker niet. Als je zaterdag als aanstaande zaterdag opvat, dan is er een klein verschil tussen de naamwoordelijke lezing en de werkwoordelijke (voltooide) lezing: Als je bedoelt dat de straat tijdens de volgende week zaterdag met bladeren bedekt is, heb je alsnog de naamwoordelijke lezing. De werkwoordelijke lezing is de voorspelling dat de bedekking van de straat met bladeren de volgende week zaterdag voltooid is. Naar mijn taalgevoel (maar met meer context wordt het duidelijker) zijn naamwoordelijke en werkwoordelijke lezing hier ongeveer even waarschijnlijk.

En die gekke woordgroep met bladeren? Is dat een voorzetselvoorwerp? Nee, dat is het zeker niet. In iets met bladeren bedekken is met bladeren een "gebruiksbepaling," die in dit geval aangeeft welk materiaal er is gebruikt. Iemand (of iets) bedekt de straat, en maakt daarbij gebruik van bladeren. Zie ook deze discussie. Eventueel zou je in de naamwoordelijke lezing bedekt met bladeren bij elkaar kunnen nemen, maar ook dan is met bladeren een (interne) bijwoordelijke bepaling.

Lees minder

Wat is een werkwoordelijke uitdrukking?

"De werkwoordelijke uitdrukking ruimt lekker op bij het ontleden," staat er in een handleiding voor leerlingen aan een middelbare school. Ja, zo kun je er ook tegenaan kijken! Maar het ontleden van zinnen is niet bedoeld om "lekker op te ruimen," het gaat erom dat je beschrijft hoe zinnen in elkaar zitten.

Er zijn ook mensen die vinden dat je elke uitdrukking eigenlijk zou moeten dooranalyseren tot de afzonderlijke zinsdelen. Ze wijzen op de Algemene Nederlandse Spraakkunst, waarin gesuggereerd wordt dat dat altijd mogelijk is als je de delen van de uitdrukking letterlijk neemt. Maar waarom zou je dan nog van een werkwoordelijke uitdrukking willen spreken?

Wat ís een werkwoordelijke uitdrukking dan eigenlijk? Wanneer is er reden om iets als een werkwoordelijke uitdrukking te zien?

Lees meer/ minder/ printversie

De meeste definities houden zich een beetje op de vlakte. De ANS zegt het zo: "Werkwoordelijke uitdrukkingen zijn combinaties van werkwoorden met andere taalelementen die een gemeenschappelijke (meestal figuurlijke) betekenis hebben," en op de taaladviessite van Onze Taal staat: "Een werkwoordelijke uitdrukking is een vaste combinatie van een werkwoord en een of meer andere woorden die samen een betekeniseenheid vormen."

Figuurlijk, gemeenschappelijke betekenis, vaste combinatie, betekeniseenheid, dat zijn zo'n beetje de kernwoorden van de meeste definities. Maar hoe bepaal je bijvoorbeeld een "gemeenschappelijke betekenis"? Een combinatie van een lijdend voorwerp met een werkwoord (een boek lezen) heeft toch ook een "gemeenschappelijke betekenis"? Wat is dan het belangrijkste? Wat maakt een werkwoordelijke uitdrukking tot een werkwoordelijke uitdrukking? Volgens de taalprof is het dit:

Als de betekenis van de verbinding tussen werkwoord en andere zinsdelen afwijkt van de normale betekenis, dan is er sprake van een werkwoordelijke uitdrukking. Nou klinkt dat nog steeds ingewikkeld, maar misschien maakt een voorbeeld het duidelijk. Neem de uitdrukking de pijp aan Maarten geven. Die betekent "het opgeven". Waarom is dat nu een werkwoordelijke uitdrukking? Omdat de betekenis van de pijp aan Maarten geven niet te omschrijven is met iets aan iemand geven. Als je de pijp aan Maarten geeft, dat geef je niet iets aan iemand. Het zou dus gek zijn als je in de ontleding de pijp "gewoon" een lijdend voorwerp zou noemen en aan Maarten een meewerkend voorwerp. Dáárom, en alleen daarom, hebben grammatici ooit de term "werkwoordelijke uitdrukking" bedacht.

Die "niet normale" betekenis van die verbinding zou je "figuurlijk" kunnen noemen, of "idiomatisch". Vandaar dat de betekenis van de delen van een werkwoordelijke uitdrukking ook vaak figuurlijk is. Maar een figuurlijke betekenis van een van de delen is niet voldoende om iets als een werkwoordelijke uitdrukking te benoemen! Met een voorbeeld: in de uitdrukking een dikke pil lezen (voor "een dik boek lezen") is er géén sprake van een werkwoordelijke uitdrukking, want een dikke pil lezen is nog wel degelijk "iets lezen". Het is alleen het lijdend voorwerp een dikke pil dat een figuurlijke betekenis heeft. En als je over koetjes en kalfjes praat, dan praat je misschien wel over onbelangrijke dingen, maar je praat nog steeds over iets. Het is alleen de woordgroep koetjes en kalfjes die figuurlijk is, niet het praten. En je kunt wel zeggen dat het een vaste combinatie is, dat je over koetjes en kalfjes bijna altijd gebruikt met het werkwoord praten, maar toch is de verbinding tussen die twee zinsdelen niet idiomatisch, en dus geen werkwoordelijke uitdrukking.

Deze definitie houdt ook in dat de zinsdelen die je kunt invullen met iets of iemand niet bij de werkwoordelijke uitdrukking horen. In de draak steken met iemand is met iemand gewoon voorzetselvoorwerp, in iemand een poets bakken is iemand gewoon meewerkend voorwerp.

Ik heb eens op het internet gezocht naar voorbeelden die worden gegeven van de werkwoordelijke uitdrukking, en dan met name in uitleg over zinsontleding en grammatica. Daar zijn nogal wat gevallen bij waar je kritiek op kunt hebben. Ik zal beneden de hele lijstjes geven die ik gevonden heb, maar eerst bespreek ik twee grotere groepen verkeerde voorbeelden.

De grootste groep verkeerde voorbeelden betreft uitdrukkingen met een koppelwerkwoord of vervangend koppelwerkwoord. Het gaat dan in alle gevallen om een figuurlijk zinsdeel dat een toestand aangeeft (zoals in de war, op de hoogte, in de bonen), waar je in principe elk koppelwerkwoord bij zou kunnen zetten. Dat betekent: de verbinding tussen zinsdeel en werkwoord is niet idiomatisch. Als je in de bonen bent, dan ben je iets.

Een andere interessante groep vind ik op de website van taaladvies.net, de taaladviseurs van de Taalunie. Dat is natuurlijk een onverdachte bron, maar ik weet toch niet goed of ik het er wel mee eens ben. Het gaat om het advies over de benoeming van het in de uitdrukking het met iets eens zijn. De taaladviseurs spreken hier van een werkwoordelijke uitdrukking, waarin het een onderdeel is van het naamwoordelijk gezegde het eens zijn, met het eens als naamwoordelijk deel van het gezegde.  Ik zou zeggen: dan is het ook geen werkwoordelijke uitdrukking meer, maar een naamwoordelijk gezegde, waar je in principe ook andere koppelwerkwoorden kunt invullen. De taaladviseurs noemen nog een hele groep van "werkwoordelijke uitdrukkingen en een aantal werkwoorden" met een betekenisloos het, maar ze zeggen er niet bij welke van hun voorbeelden zij nu een werkwoordelijke uitdrukking vinden. Nou ja, wie het interessant vindt moet het hier zelf maar eens nalezen.

Dit zijn de voorbeelden die ik in een half uurtje verzameld heb van het internet. De lijst is natuurlijk geen volledige lijst van alle werkwoordelijke uitdrukkingen in het Nederlands. Dat zou al gauw een heel woordenboek worden. Dit zijn alleen de voorbeelden die ik het eerste tegenkwam bij uitleg of oefeningen over de werkwoordelijke uitdrukking. Let op: de delen tussen haakjes horen niet bij de werkwoordelijke uitdrukking. Als ergens het bezittelijk voornaamwoord zijn staat, kunnen daar vaak ook andere bezittelijke voornaamwoorden worden gebruikt (zoals haar), en soms ook het lidwoord de. In sommige uitdrukkingen is wat variatie mogelijk, vaak versterking. Dit is niet aangegeven in het lijstje.

• een bok schieten
• bot vangen
• de benen nemen
• een blauwtje lopen
• de broek aanhebben
• een broertje dood (aan iets/iemand) hebben
• met de deur in huis vallen
• uit zijn dak/bol gaan
• de draak steken (met iemand)
• een flater slaan
• (iemand) een hart onder de riem steken
• de geest geven
• (iemand) met gelijke munt betalen
• (met iets) aan de haal gaan
• de hand in eigen boezem steken
• de handdoek in de ring gooien
• het hazepad kiezen
• zich een hoedje schrikken
• de hond in de pot vinden
• het hoofd verliezen
• door het ijs zakken
• zich de kaas niet van het brood laten eten
• (iemand) op de kast jagen
• (iemand) de kastanjes uit het vuur laten halen
• van een koude kermis thuiskomen
• (iemand) de laan uit sturen
• het land (aan iemand) hebben
• (iemand) voor het lapje houden
• het lid op de neus krijgen
• de lijn trekken ("luieren")
• één lijn trekken ("geen uitzonderingen maken")
• (met iets) in zijn maag zitten
• door de mand vallen
• achter het net vissen
• (iemand) (iets) aan zijn neus hangen
• (iemand) bij de neus nemen
• met de noorderzon vertrekken
• een oogje in het zeil houden
• (iemand) in het ootje nemen
• (iemand) over het paard tillen
• de pest in hebben
• de pijp aan Maarten geven
• de pik (op iemand) hebben
• de plaat poetsen ("vertrekken")
• de plank misslaan
• (iemand) een poets bakken
• (iemand) een riem onder het hart steken
• (iemand) (iets) in de schoenen schuiven
• uit zijn slof schieten
• de spijker/nagel op zijn kop slaan
• spitsroeden lopen
• (iemand) aan de tand voelen
• (iemand) om de tuin leiden
• de eerste/tweede viool spelen
• in zijn vuistje lachen
• in de wacht slepen
• (iets) in de wind slaan

De volgende voorbeelden zijn volgens mij allemaal naamwoordelijke gezegdes of constructies met een bepaling van gesteldheid. Ik denk dat het vet en schuin gedrukte zinsdeel zonder het werkwoord steeds zelfstandig gebruikt kan worden in dezelfde "figuurlijke" betekenis als in deze verbinding:

• in de bonen zijn
• het eens zijn (met iets/iemand) (ik zou hier eens als naamwoordelijk deel benoemen en het als loos oorzakelijk voorwerp).
• een figuur slaan (anders dan bij een flater slaan bén je hier op de een of andere manier een figuur)
• de kluts kwijt raken (je kunt ook de kluts kwijt zijn of lijken, kwijt kun je opvatten als naamwoordelijk deel, en de kluts is dan een oorzakelijk voorwerp met figuurlijke betekenis)
• in slaap vallen (je bent in slaap, vallen is hier vervangend koppelwerkwoord voor worden of raken)
• (iemand) op de hoogte brengen (je bent op de hoogte, op de hoogte is hier bepaling van gesteldheid)

Bij de volgende voorbeelden twijfel ik, maar ik ben geneigd ze "normaal" te benoemen:

• (iets) op het spel zetten (iets staat op het spel, op het spel is bepaling van gesteldheid)
• tot stand brengen (iets komt tot stand, tot stand is bepaling van gesteldheid)
• voor joker staan (je kunt voor van alles staan, ik zou zeggen: staan is vervangend koppelwerkwoord)
• een kleine/grote boodschap doen (je "doet" je behoefte, zou ik zeggen, en die behoefte wordt figuurlijk met een grote of kleine boodschap aangeduid)
• (iemand) (iets) cadeau doen
• ten strijde trekken
• in verzet komen
• in ontvangst nemen
• in vlammen opgaan
• een hekel hebben aan (je kunt van alles hebben: zin in iets, een hekel aan iets, de pest aan iets, misschien hoort het land hebben aan iets hier ook wel bij)
• les geven (dit is volgens mij toch wel "iets geven", je kunt ook college geven, een lezing geven, je mening geven, een bepaalde indruk geven)
• plaats nemen (is dit niet eerder een werkwoord dan een uitdrukking?)
• zijn toevlucht nemen (tot iets) (ook hier allerlei mogelijkheden met nemen: de wijk nemen, de bocht nemen, een afslag nemen; ik denk dat alleen nemen een vage of desnoods figuurlijke betekenis heeft).

Lees minder

The battle continues...

Nieuws van het docentenforum, over aan het koken zijn! De taalprof kan tegenwoordig niet meer op dat forum reageren zonder zijn geheime identiteit te onthullen, dus zet hij de discussie op zijn eigen weblog voort, in de hoop dat hij hier ook gelezen wordt.

Twee docenten die al eerder stevig aan het debat hebben deelgenomen, Henk Bakker en Aad Lohman, brengen nog eens een aantal argumenten in stelling tegen de naamwoordelijke ontleding van ik ben aardappelen aan het koken, en vóór de werkwoordelijke ontleding. Twee van hun eerdere argumenten heb ik al hier genoemd en besproken. Maar daarmee is de koek dus nog niet op.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik vat de nieuwe argumenten samen, en ik geef meteen commentaar:

(11) Je kunt aardappelen in ik ben aardappelen aan het koken geen oorzakelijk voorwerp noemen, want de aardappelen zijn niet de oorzaak van het koken.

Commentaar: nergens in de definitie van het oorzakelijk voorwerp staat dat het een "oorzaak" moet zijn. De ANS omschrijft het zo: "[Het oorzakelijk voorwerp duidt] de zelfstandigheid aan[...] waarop de door het gezegde uitgedrukte werking betrekking heeft". Ik ben helemaal geen voorstander van ontleden op dit soort vage betekenisomschrijvingen, maar ik constateer dat je, zelfs als je dat wel bent, best kunt zeggen dat aan het koken een "werking" uitdrukt (desnoods "als eigenschap") die "betrekking heeft" op de aardappelen.

(12) Het is absurd om de objectsrelatie tussen aardappelen en koken te ontkennen.

Commentaar: Zoals in het commentaar op het vorige punt aangegeven doe je dat ook niet. Bovendien, met die "objectsrelatie" bedoelen jullie blijkbaar een betekenisrelatie. Maar die betekenisrelatie bestaat ook tussen bijvoeglijke bepalingen en zelfstandige naamwoorden (de gekookte aardappelen) en of tussen een lijdend voorwerp en een bepaling van gesteldheid (ik eet die aardappelen liever gekookt). Die bestaat dus niet alleen tussen een werkwoord en zijn lijdend voorwerp.

(13) De aardappelen kan geen oorzakelijk voorwerp zijn, want een oorzakelijk voorwerp kan nooit worden weggelaten.

Commentaar: Dat staat inderdaad in de ANS ("Het oorzakelijk voorwerp is een zinsdeel                         dat bij een beperkt aantal naamwoordelijke gezegdes verplicht aanwezig is"), maar daar kun je twee kanttekeningen bij maken. Ten eerste komt dat omdat in de ANS de oorzakelijke voorwerpen die met een voorzetsel beginnen onder de voorzetselvoorwerpen gerekend worden (daar is inderdaad wel iets voor te zeggen), maar ten tweede, wat belangrijker is: dit is geen criterium voor het oorzakelijk voorwerp, maar een eigenschap ervan. En waarom kan de ANS zeggen dat oorzakelijke voorwerpen niet worden weggelaten? Omdat de ANS ervoor heeft gekozen om de aardappelen aan het koken zijn als werkwoordelijk gezegde te ontleden! Dit "argument" komt er dus op neer dat je zegt: De aardappelen kan geen oorzakelijk voorwerp zijn omdat wij het niet zo genoemd hebben. Dat moet ik dus eigenlijk als ongeldig wegstrepen.

In hun bijdrage aan de discussie ontkrachten Bakker en Lohman ook nog een argument ten gunste van de naamwoordelijke lezing, dat ik nog niet genoemd heb, namelijk dat een gezegde met zijn nooit een lijdend voorwerp kan hebben. Zo geformuleerd is dat inderdaad triviaal onjuist. De bedoeling van dat argument lijkt me wel anders, namelijk: een gezegde waarin zijn het hoofdwerkwoord is, kan nooit een lijdend voorwerp hebben. Maar in dat geval is het om dezelfde reden ongeldig als het vorige: het is circulair. Je zegt: de aardappelen is geen lijdend voorwerp omdat ik vind dat koken niet het werkwoord is. Zo heb je altijd gelijk.

Lees minder

Dolkstoot in de rug

Ik beloof dat ik nog eens een keer een mooie afgewogen samenvatting zal maken van die discussie over de ontleding van ik ben aan het koken. Ook al lijkt de discussie een beetje uitgewoed, ik vind nog steeds extra argumenten waar ik in ieder geval mijzelf kostelijk mee amuseer. En de volgende redenering vind ik zelfs de moeite waard voor een apart logje.

Zal ik eerst nog maar even vertellen waar het over gaat, voor degenen die het hart niet hebben om de hele discussie erop na te slaan?

Lees meer/ minder

De zin ik ben aan het koken, moet je die ontleden als een naamwoordelijk gezegde met ben als koppelwerkwoord en aan het koken als naamwoordelijk deel, of is het een werkwoordelijk gezegde met ben als hulpwerkwoord, twee versteende woordjes aan het en het zelfstandige werkwoord koken? Voor beide ontledingen bestaan argumenten en, wat misschien nog opmerkelijker is, van beide ontledingen bestaan er aanhangers onder de taalkundigen. Sommige grammatica's kiezen voor de naamwoordelijke ontleding, andere voor de werkwoordelijke (en heel veel grammatica's zeggen maar liever niets over deze constructie).

Nou ga ik hier niet de hele argumentatie herhalen, dat moet je echt zelf maar eens doorlezen. Ik pik er het sterkste argument uit voor de werkwoordelijke ontleding: er kan een lijdend voorwerp bij. In de zin Ik ben de aardappelen aan het koken is de aardappelen, in ieder geval qua betekenis, het lijdend voorwerp van koken. En naamwoordelijke gezegdes hebben geen lijdend voorwerp.

Mooi, sterk argument! Er is wel wat op af te dingen, de voorstanders van de naamwoordelijk gezegde-ontleding kunnen erop wijzen dat bij andere naamwoordelijke gezegdes ook wel eens een oorzakelijk voorwerp voorkomt, maar dat heeft toch iets geforceerds, zou je zeggen.

Toch is dit argument van het lijdend voorwerp een verraderlijk argument. Als je het nader analyseert, kun je het zelfs omkeren tot een argument tegen de werkwoordelijke, en voor de naamwoordelijke ontleding. Let op, want het is best de moeite waard.

Dat voorwerp (aardappelen), dat kan op twee plaatsen staan in de aan-het-constructie. Het kan tussen aan het en het werkwoord staan (ik ben aan het aardappelen koken), en het kan vóór aan het staan: (ik ben aardappelen aan het koken). Laten we kortheidshalve het eerste geval het interne voorwerp noemen (het staat binnen de aan-het-constructie), en het tweede het externe voorwerp.

Dat interne voorwerp is bij nader inzien niet zo gunstig voor de werkwoordelijke ontleding. Immers, het is onderhevig aan dezelfde beperkingen als het voorwerp bij de "nominalisatie" van het werkwoord. Als je een lidwoord of voornaamwoord bij het werkwoord zet, wordt het werkwoord een zelfstandig naamwoord, zoals in: Dat aardappelen koken valt nog niet mee. In die constructie is een intern voorwerp beperkt tot "kale woorden". Er kan geen lidwoord bij (het de aardappelen koken), geen telwoord (het drie aardappelen koken) of andere hoeveelheidsbepalingen (het een kilo aardappelen koken), en maar heel beperkt een bijvoeglijk naamwoord (het nieuwe aardappelen koken, het lekkere kruimige nieuwe aardappelen koken). Precies dezelfde beperkingen bestaan er ook bij het interne voorwerp in de aan-het-constructie.

Het lijkt er dus op dat de aan-het-constructie met intern voorwerp in ieder geval een naamwoordelijke constructie is. Maar hoe zit het dan met het externe voorwerp? Vormt dat dan niet een sterk argument tegen de naamwoordelijke, en voor de werkwoordelijke ontleding? Helaas, ook daar lijkt eerder het omgekeerde het geval.

Als je de constructie met aan het naamwoordelijk noemt, dan bestaan er twee verschillende gevallen: aan het koken als naamwoordelijk deel bij een koppelwerkwoord (in elk geval zijn, blijven, raken, lijken, blijken, schijnen, en de vervangende koppelwerkwoorden gaan en slaan) en aan het koken als bepaling van gesteldheid bij de werkwoorden hebben, krijgen, houden, brengen, maken, zetten, horen, zien en vinden.

Dat zijn twee verschillende constructies. Je zou zeggen, de werkwoordelijke ontleding heeft het gemakkelijker. Daar is sprake van één werkwoordelijke constructie, en al die werkwoorden van zijn tot vinden, zijn hulpwerkwoorden. Toegegeven, uitermate vreemde hulpwerkwoorden, want sommige van die woorden zijn alleen hulpwerkwoord in deze constructie maar vooruit, laten we even aannemen dat het eenvoudiger is.

Wat blijkt nu echter als we naar dat externe voorwerp kijken? Dat kan alleen maar bij zijn, blijven, raken, lijken, blijken, schijnen, gaan en slaan! Bij de andere werkwoorden is zo'n extern voorwerp volslagen onmogelijk. Kijk maar: je kunt makkelijk zeggen ik blijf die aardappelen niet aan het koken, maar onmogelijk is: ik krijg hem die aardappelen niet aan het koken. In die laatste zin moet die aardappelen echt weg. Dan blijft er wel een lijdend voorwerp over (hem), maar dat is het lijdend voorwerp van krijgen, en niet van koken.

Nou kun je wel denken: is dat niet net zoiets als bij de hulpwerkwoorden van causaliteit (laten en doen), dat er een extra lijdend voorwerp bij komt? Maar bij die hulpwerkwoorden kan het lijdend voorwerp van koken rustig blijven staan: Ik laat hem die aardappelen koken. Niets aan de hand.

Het externe voorwerp geeft dus juist aanleiding om twee constructies te onderscheiden: die met zijn, raken, blijven, lijken, blijken, schijnen, gaan en slaan, en die met de andere werkwoorden. Precies de constructies die onder de naamwoordelijke ontleding toch al een verschillende benoeming krijgen.

Het argument is dus dodelijk, en wel dodelijk voor de werkwoordelijke ontleding. Die heeft namelijk geen enkele grond voor het onderscheid tussen die twee constructies. Die veegt blijkbaar ten onrechte alles op de grote hoop van het werkwoordelijke gezegde.

Zo blijkt de werkwoordelijke ontleding in de rug gestoken door zijn eigen sterkste argument. Daar zit ergens een mooie Griekse tragedie in.

Lees minder

Aan het discussiëren met docenten

Op het lerarenforum [list-nederlands] woedde (woedt) een discussie over de ontleding van de zin Ik ben aan het koken. Het lijkt wel of de taalprof deze week als een olifant door allerlei porseleinkasten dendert, want hij slaagt er maar niet in om overeenstemming te bereiken.

Omdat de discussie op het forum sommige leden begint te irriteren, stel ik graag mijn web-log ter discussie beschikking om deze zaak uit de wereld te helpen. Graag begin ik daarom met een eerlijke (?) samenvatting.

Lees meer/ minder

Er worden twee mogelijkheden geopperd voor de ontleding: werkwoordelijk gezegde of naamwoordelijk gezegde. De voorstanders van het werkwoordelijk gezegde merken op:

1. De ANS noemt deze constructie niet bij de mogelijke invullingen van het naamwoordelijk deel, en bespreekt aan het + infinitief bij de groepsvormende werkwoorden. Daaruit zou je moeten concluderen dat de ANS het als een werkwoordelijke constructie beschouwt;
2. aan het koken zijn duidt geen eigenschap of toestand aan en is daarom geen naamwoordelijk gezegde;
3. koken is in deze constructie een infinitief, dus een werkwoord;
4. In aan het koken zijn staat geen naamwoord, dus is het geen naamwoordelijk gezegde;
5. zijn is niet vervangbaar door andere koppelwerkwoorden; bijvoorbeeld: ik word aan het koken kan niet;
6. De werkwoordelijke analyse is eenvoudiger dan de naamwoordelijke analyse.
7. De zin ik ben aan het koken is het duratief aspect van ik kook

Voorstanders van de naamwoordelijke analyse merken op:
1. aan het werken heeft dezelfde betekenis als aan het werk of aan de arbeid, en dat is ook naamwoordelijk gezegde. Als die laatste twee een eigenschap of toestand van het onderwerp uitdrukken, waarom het eerste dan niet?
2. zijn is hier vervangbaar door vrijwel alle andere koppelwerkwoorden: ik blijf aan het koken, ik lijk wel aan het koken, hij schijnt aan het koken, hij bleek aan het koken. In plaats van worden gebruik je raken: ik raak aan het koken.
3. aan het lachen komt ook voor als bepaling van gesteldheid: je maakt me aan het lachen;
4. aan het koken staat in de bijzin verplicht vóór het werkwoord: omdat ik aan het koken ben en niet omdat ik ben aan het koken. Dat wijst erop dat aan het koken niet werkwoordelijk is, maar naamwoordelijk;
5. In de constructie aan het koken staat het lidwoord het: in dat geval moet koken wel beschouwd worden als een zelfstandig naamwoord;
6. In de Nederlandse Grammatica van Van den Toorn (die aan de ANS heeft meegewerkt) wordt deze constructie expliciet als naamwoordelijk gezegde ontleed;

Ik voeg daar op deze plaats nog de volgende aan toe:

7. De constructie ik ben aan het lachen is de "moderne vorm" van ik ben lachende. Die laatste is in ieder geval zeker naamwoordelijk. De betekenis kan dus nooit een argument tegen het naamwoordelijk gezegde zijn.

Misschien stel ik de argumenten te tendentieus voor, want ik merk dat de argumenten vóór het naamwoordelijk gezegde stuk voor stuk de argumenten vóór het werkwoordelijk gezegde weerleggen. Alleen argument 1 (het autoriteitsargument), daar heb ik geen duidelijk verweer tegen. En 6, daar zou ik wel begrip voor willen hebben, maar ik zie eerlijk gezegd niet wat er complex aan is om ik ben aan het werken dezelfde ontleding te geven als ik ben aan het werk. Ik snap wel dat je graag wil zeggen dat er sprake is van een werkwoordelijk gezegde als er alleen maar werkwoorden zijn, maar dan moet je toch het lidwoord het een beetje onder het tapijt moffelen. En je zou dan ook dat boek is te lezen als werkwoordelijk gezegde moeten beschouwen (ik bedenk nu: misschien doe je dat wel).

In ieder geval: ik nodig iedereen graag uit deze argumenten aan te vullen, dan wel te bekritiseren. Graag zonder spellingkwesties.

Lees minder

Wanneer was je voor het laatst verbaasd?

De Taalprof krijgt ook wel eens e-mail, naast de vragen op de weblog. Zo kreeg hij dit weekend maar liefst twee mails over dezelfde kwestie, op dezelfde school nota bene!

Wat was er aan de hand? Een leerling had bij de ontleding van de zin ik was erg verbaasd gezegd dat het naamwoordelijk gezegde was, en dat was fout gerekend. Gemor in de wandelgangen, discussie in de klaslokalen! Hoezo was dat fout? Was verbaasd dan geen bijvoeglijk naamwoord? Nee, zei de docent, verbaasd is een werkwoord, en dus is het een werkwoordelijk gezegde met was als hulpwerkwoord.

Andere docenten gingen zich ermee bemoeien, andere talen werden erbij gehaald. Zelfs de wiskundedocent deed een duit in het zakje. Onrust in de lerarenkamer! Ten einde raad wendden de docent én de vader van de leerling zich tot de Taalprof. Wie heeft er gelijk? De Taalprof hakte de knoop door.

Lees meer/ minder

In de discussie op de bewuste school werd op verschillende manieren geargumenteerd (verbaasd is een werkwoord, in andere talen staat in deze zin een bijvoeglijk naamwoord), maar al die redeneringen leiden af van waar het echt om gaat, en wat ik al in de log Wat is een naamwoordelijk gezegde? heb genoemd: is er sprake van zijn of doen? Als je erg verbaasd bent, ben je dan iets, of heeft iemand (of iets) jou iets gedaan? Alle andere redeneringen of ezelsbruggetjes, of proefjes, zijn allemaal ondergeschikt aan die vraag. Is het zijn of doen? Zo simpel is het.

Op dit punt aangekomen denk ik dat iedereen zou zeggen: als je verbaasd bent, dan ben je iets, dus naamwoordelijk. Dit is dan ook de beste ontleding. De leerling heeft gelijk. Maar lees nog even door, want het is de moeite waard om te begrijpen wat hier aan de hand is.

De zin ik ben verbaasd is namelijk oorspronkelijk een lijdende vorm van iets (of iemand) heeft mij verbaasd, wat weer de voltooide tijd is van iets (of iemand) verbaast mij. Als je van jij verbaast mij erg een lijdende vorm maakt, krijg je ik word door jou erg verbaasd. Zet je dat in de voltooide tijd, dan krijg je ik ben door jou erg verbaasd (het werkwoord geworden wordt in het Nederlands dan weggelaten). Maak je daar weer voltooid verleden tijd van, dan wordt het ik was door jou erg verbaasd. Laat je daarin dan door jou weg, dan krijg je ik was erg verbaasd.

Hee, wat is dat nou? Nou hebben we een werkwoordelijk gezegde, in de lijdende vorm, met was als hulpwerkwoord van tijd! Had de docent dan toch gelijk?

Het voorbeeld laat zien dat de docent inderdaad geen onzin beweerde. Toch is deze laatste ontleding van de uiteindelijke zin wel onwaarschijnlijk. Hoe weet ik dat zo zeker? Dat zie je als je het tijdsverschil tussen de twee ontledingen bekijkt.

In de naamwoordelijke ontleding van ik was erg verbaasd is was een koppelwerkwoord. De zin staat in de gewone (de onvoltooid) verleden tijd. In de werkwoordelijke ontleding is er sprake van een lijdende vorm, daar de voltooide tijd van, en daar weer de verleden tijd van. Dat is dus de voltooid verleden tijd. Kun je dat zien, dat verschil?

Hoe ontdek je of een zin in de verleden tijd of in de voltooid verleden tijd staat? Dat gaat ongeveer op dezelfde manier als ik beschreef in de log Tijden en werkwoorden. Zet er een tijdsbepaling als zaterdag bij. Een gewone verleden tijd (Ik speelde zaterdag een goede wedstrijd) kan dan alleen betekenen dat er iets gebeurde op een zaterdag in het verleden (zeer waarschijnlijk afgelopen zaterdag).

En hoe zit het met een voltooid verleden tijd? Kijk naar de zin Ik had zaterdag een goede wedstrijd gespeeld. Nu zijn er volgens mij twee betekenissen: de ene is dat je die goede wedstrijd afgelopen zaterdag al achter de rug had (hij is bijvoorbeeld op vrijdag al gespeeld), en de andere betekenis is, dat je afgelopen zaterdag helemaal geen goede wedstrijd gespeeld hebt, maar dat dat had kunnen gebeuren als er niet iets tussen gekomen was. Bijvoorbeeld, de wedstrijd werd vanwege de regen afgelast en je zegt: ik had zaterdag een goede wedstrijd gespeeld, als hij niet afgelast was (want ik was goed in vorm).

Welke betekenis heeft nu Ik was zaterdag erg verbaasd?. Kan dat betekenen dat je niet verbaasd was, maar dat dat had kunnen gebeuren als er niets tussen gekomen was? Lijkt me moeilijk. Kan het dan betekenen dat je verbazing zaterdag al achter de rug was? Misschien, als je je heel erg probeert voor te stellen dat iemand jou vrijdag al verbaasde en je wilt benadrukken dat dat zaterdag allang gebeurd was: Nee man, ik was záterdag allang erg verbaasd, dat gebeurde namelijk vrijdag al!.

Nee, de meest waarschijnlijke betekenis van ik was zaterdag erg verbaasd is dat jij op zaterdag verbaasd was, de gewone verleden tijd dus. Maar dan is er dus ook geen sprake van voltooide tijd, en dus is was geen hulpwerkwoord maar een koppelwerkwoord. En verbaasd is dan naamwoordelijk deel van het gezegde.

Wat voor woordsoort is verbaasd dan? Wel, dat ligt er maar aan. Veel taalkundigen vinden het het beste om voltooide deelwoorden die naamwoordelijk deel zijn te benoemen als een bijvoeglijk naamwoord. Dat is niet zo gek. Je ziet dat dit soort deelwoorden zich ook een beetje gaan gedragen als bijvoeglijke naamwoorden. Je kunt er een vergrotende trap van maken (verbaasder), of afleidingen als verbaasdheid (naast verbazing). Zo'n woord met -heid maak je gewoonlijk alleen met een bijvoeglijk naamwoord. Ook kun je zo'n voltooid deelwoord bijvoeglijk gebruiken (een verbaasde wiskundeleraar). Alle reden dus om verbaasd in dit geval bijvoeglijk naamwoord te noemen.

Ik hoop dat met deze uitleg de stofwolken in de school zullen neerdalen en iedereen weer vol vertrouwen in het mooie vak grammatica de lessen kan voortzetten.
Lees minder

Ben ik beschadigd?

Wat is dat nu? De taalprof betrapt op een taalfout? Ik schreef Als het beschadigt is het weg. Klopt dat wel? Moet het niet zijn: Als het beschadigd is, is het weg?

Lees meer/ minder

In deze reactie signaleert tom een "taalkoe" in mijn verhaal (wat een taalkoe is moet u op zijn site maar nalezen).

Ik schreef: Als het beschadigt (bijvoorbeeld bij een hersenbloeding) is het weg. In Toms taalgevoel was dit vreemd, omdat hij beschadigen alleen maar kon gebruiken in de constructie iemand beschadigt iets. Niet als Iets beschadigt. Hij zou dus hebben geschreven: Als het beschadigd is, is het weg.

In zo'n geval is het natuurlijk makkelijk om te wijzen op de naslagwerken, zoals Van Dales Groot Woordenboek, waar beschadigen als een "onovergankelijk werkwoord gewoon in voorkomt, weliswaar met de geheimzinnige toevoeging Vooral spreektaal, maar zoiets slaat elke discussie dood.

Ook kun je eenvoudigweg zeggen dat je dat zelf wel zo aanvoelt (wat ik als eerste reactie inderdaad deed), maar dan mis je ook weer de kans om iets aardigs te zeggen. Want wat is er aan de hand met dat beschadigen? Waarom komen beide varianten voor?

Het klassieke voorbeeld van dit type werkwoorden is veranderen. Iets kan veranderen, of iemand kan iets veranderen. Dat vindt iedereen acceptabel, in schrijftaal of spreektaal, formeel of informeel, dat maakt allemaal niet uit. Het kan allebei. Hoe komt dit?

Er zijn twee eigenschappen van het Nederlands die samenzweren om deze twee vormen te laten ontstaan. De eerste is dat het hulpwerkwoord van de lijdende vorm in de voltooide tijd achterwege blijft. Dat zit zo: als je zegt iemand verandert iets en je maakt daar een lijdende vorm van, dan gaat dat met het hulpwerkwoord worden: iets wordt veranderd. Het oorspronkelijke onderwerp (de veroorzaker van de verandering) blijft achterwege.

Nu kun je hier een voltooide tijd van maken, met het hulpwerkwoord zijn. Want worden kiest zijn als hulpwerkwoord van tijd (iets is geworden). Wat blijkt? Nu blijft ook het hulpwerkwoord worden achterwege: iets is veranderd. Niet iets is veranderd geworden, wat je zou verwachten maar wat nooit iemand zegt. De voltooide tijd van de lijdende vorm is dus iets is veranderd.

De tweede eigenschap die van belang is, is dat de voltooide tijd in het Nederlands met twee hulpwerkwoorden kan worden uitgedrukt. De meeste werkwoorden kiezen hebben: je hebt gegeten, gespeeld, gedanst, gewerkt, gelopen, geslapen, enzovoorts. Een paar werkwoorden kiezen zijn: je bent gearriveerd, voorbijgelopen, geslaagd, gegaan, gekomen, geschrokken.

Welke werkwoorden zijn dat, die zijn kiezen als hulpwerkwoord van de voltooide tijd? Daar bestaat enige discussie over, en ik zeg het een beetje slordig, maar het lijkt erop dat die werkwoorden allemaal een verandering van je plaats of toestand uitdrukken. Het zijn allemaal veranderingswerkwoorden.

Deze twee eigenschappen leiden ertoe dat je een vorm als ik ben veranderd op twee manieren kunt opvatten: als de voltooide tijd van de lijdende vorm, maar ook als de gewone voltooide tijd van een veranderingswerkwoord veranderen.

Nou ligt het werkwoord veranderen zelf wel heel erg voor de hand, maar hetzelfde geldt voor uitbreiden en ook voor beschadigen. Zeg je iets is uitgebreid en iets is beschadigd, dan heb je vanwege de betekenis van die twee werkwoorden (die ook een duidelijke verandering inhouden) de neiging om te concluderen dat er onovergankelijke werkwoorden uitbreiden en beschadigen aan ten grondslag liggen. Maar is dat dan niet fout? Hm. Dat ligt er maar aan. Je past hetzelfde systeem toe dat geleid heeft tot de twee varianten van veranderen. En die vindt iedereen OK.
Lees minder