Taalprof

Werkwoorden die voorwerpen hebben

Ik kende de voorbeeldzin uit de taalkundige literatuur al langer, maar vanmorgen kwam ik hem zomaar in het wild tegen, in de gewone literatuur: Mannen die vrouwen haten, een thriller van de Zweedse auteur Stieg Larsson.

Nou zal de taalprof dat boek niet gaan lezen, want over het algemeen stelt hij meer prijs op goede betrekkingen tussen de geslachten dan op wrevel en onmin, zeker als daar ook nog dooien bij vallen. Maar die titel is interessant.

Wat is daarmee aan de hand dan, met die titel Mannen die vrouwen haten?

Lees meer/ minder/ printversie

Er zit een interessant dubbelzinnigheidje in de woordgroep Mannen die vrouwen haten. Gaat het om vrouwenhaters of om mannen die niet populair zijn bij de vrouwen? Dat betekenisverschil hangt mooi samen met een ontleedverschil. De vraag is namelijk of die het onderwerp van de bijzin is (en vrouwen lijdend voorwerp) of het lijdend voorwerp (en vrouwen het onderwerp). Voor wie dat niet ziet: vervang vrouwen door een persoonlijk voornaamwoord hen of zij: Mannen die hen haten of Mannen die zij haten.

Nou is dit op zich ook weer niet zo heel bijzonder. Het wordt pas echt leuk als je probeert het verschil te hóren: in de betekenis waarin die het onderwerp is (en vrouwen het lijdend voorwerp) kun je de klemtoon op haten weglaten, zodat er in de bijzin alleen maar klemtoon op vrouwen ligt: Mannen die VROUWEN haten. In de andere lezing (waarin vrouwen het onderwerp is) kan dat niet. Daar krijg je: Mannen die VROUWEN HATEN. Eigenaardig, niet? Wat is daar aan de hand?

Dit verschijnsel ondersteunt de gedachte dat het werkwoord en het lijdend voorwerp meer bij elkaar horen dan het werkwoord en het onderwerp. Het werkwoord heeft een nauwere band met het lijdend voorwerp. Die band is zo nauw dat het werkwoord desnoods zijn klemtoon opgeeft voor die van het lijdend voorwerp. Ze kunnen samen één klemtoon dragen. Voor het onderwerp zal het werkwoord die klemtoon niet opgeven.

Als het lijdend voorwerp een persoonlijk voornaamwoord is (Mannen die hen haten), verdwijnt dit effect weer. Dat komt omdat het persoonlijk voornaamwoord eigenlijk liever geen klemtoon draagt. Het kan wel, maar een gezamenlijke klemtoon komt dan toch eerder op het werkwoord terecht.

Het is een subtiel effect, maar in deze voorbeelden is het treffend, en vrij goed aan te voelen. Het toont aan dat wij onbewust heel zorgvuldige ontleders zijn, die precies weten hoe het zit met dat onderwerp en dat lijdend voorwerp.

Overigens bestaat die dubbelzinnigheid niet in het Zweedse origineel. De Zweedse titel luidt Män som hatar kvinnor. Nou spreek ik geen Zweeds, maar als taalkundige kan ik hier een redelijke gok doen naar de vertaling: Män zal wel het meervoud zijn van man (umlaut), en ik neem aan dat som het betrekkelijk voornaamwoord is (lijkt op het Engelse onbepaalde voornaamwoord some, en op ons sommige). Hatar is ongetwijfeld het werkwoord, en kvinnor lijkt wel erg veel op het Engelse queen. Even opzoeken: ja hoor, ze gaan beiden terug op een (gereconstrueerd) Indo-Europees woord gwen, dat "vrouw" betekent. In het Zweeds staat vrouwen dus achter het werkwoord, wat zal inhouden dat het alleen als lijdend voorwerp gelezen kan worden. Vrouwenhaters dus.

Lees minder

Taalprof knust weblog op

Mooi woord gespot! Beetje laat, want het komt al duizenden keren op het internet voor, maar het kan niet al te oud zijn. De taalprof las het in een tijdschrift (?) waar een Ikea-ontwerper het over zijn eigen interieur had. Hij hield ervan de meubels af en toe een nieuw kleurtje te geven, oftewel "op te knussen, zoals we dat bij Ikea noemen."

Opknussen. Gezellig woord, maar hoe zit het in elkaar. Nou, da's toch niet zo moeilijk?

Lees meer/ minder/ printversie

Opknussen, dat is duidelijk een variant van opleuken. Net als opleuken betekent "leuker maken," zo zal opknussen betekenen "knusser maken." Niets bijzonders, zou je zeggen. Maar er zit wel iets eigenaardigs in die woordvorming.

Het woord opknussen is een werkwoord dat is gevormd uit het voorzetsel op en het bijvoeglijk naamwoord knus. Kan dat zomaar? Ja, dat kan. Voorbeelden als opfrissen, opvrolijken en opruwen bestaan al langer en daar kijkt niemand meer van op. Opleuken is wat jonger en doet ongetwijfeld sommige ouderen nog wel eens een wenkbrauw fronsen. Maar het procedé is dus bekend. En toch is het eigenaardig.

Waarom is dat bijzonder, een werkwoord gevormd uit een voorzetsel en een bijvoeglijk naamwoord? Wel, zo'n woordvorming geldt als een samenstelling, dat is een combinatie van werkwoord, bijvoeglijk of zelfstandig naamwoord of voorzetsel. En samenstellingen hebben geen verandering van woordsoort tot gevolg.

Een samenstelling heeft gewoonlijk de woordsoort van het tweede lid. Pianospelen is een werkwoord omdat spelen een werkwoord is, goedmaken is een werkwoord omdat maken een werkwoord is, marineblauw is een bijvoeglijk naamwoord omdat blauw een bijvoeglijk naamwoord is, enzovoorts. De enige uitzondering die ik ken wordt gevormd door bijzondere (en uitgestorven) woordvormingen als trekkebenen en schokschouderen (waarbij het tweede lid een zelfstandig naamwoord is).

Maar er zijn toch heel veel werkwoorden die beginnen met een voorzetsel? Je hebt opbellen, inzien, overdoen, en noem maar op. Jawel, maar opbellen, inzien en overdoen zijn werkwoorden omdat bellen, zien en doen al werkwoorden zijn. En *knussen is geen werkwoord, net zomin als *leuken, *vrolijken, *frissen en *ruwen (nou ja, die laatste misschien wel).

Dat betekent dat op in opknussen eerder het karakter van een voorvoegsel heeft dan van een zelfstandig woorddeel. En opknussen is dus eerder een afleiding dan een samenstelling.

En hoe zit het dan met woorden als oppimpen, opkuisen, opbellen en oproepen? Dat zijn andere gevallen, omdat het versterkingen zijn van bestaande werkwoorden als pimpen, kuisen, bellen en roepen. Dat zijn dus wel echte samenstellingen, waarbij het woord op ongetwijfeld afkomstig is van een soort resultaatbepaling ("bellen waardoor iemand op springt").

Ook oudere woordvormingen als opkalefateren kunnen verklaard worden uit een bestaand werkwoord kalefateren (het dichten van naden in schepen). En opleuken moet vooral niet verward worden met het oudere opleukeren, dat een versterking is van een bestaand werkwoord leukeren ("warmer maken").

Iets voor een lijstje misschien? Ik geef hier de bijzondere werkwoorden met op uit Van Dale, Aangezien opknussen er niet bij staat, is het best mogelijk dat er nog andere voorbeelden zijn. Ik ben alleen geïnteresseerd in de afleidingen. Voor de duidelijkheid voeg ik enkele gevallen bij die er wel op lijken, maar het niet zijn (met tussen haakjes de reden erachter):

- opblauwen (versterking van blauwen)
- opbleken (opnieuw bleken)
- opblinken (versterking van blinken)
- opbollen (versterking van bollen)
- opbruinen (versterking van bruinen)
? opdiepen (twijfelgeval, er is wel een betekenis "dieper maken")
- opdirken (van zelfstandig naamwoord dirk)
- opdoffen (van zelfstandig naamwoord dof)
- opglanzen (versterking van glanzen)
+ opdikken
- opdrogen (versterking van drogen)
? opdunnen (twijfelgeval, heeft geen lijdend voorwerp)
? opfleuren (twijfelgeval, bijvoeglijk naamwoord is fleurig)
+ opfrissen
+ opgeilen
? opgroenen (twijfelgeval, heeft geen lijdend voorwerp)
+ ophelderen (tegenwoordig alleen in figuurlijke betekenis)
- ophitsen (van werkwoord hitsen)
+ ophogen
+ opklaren
+ opknappen
+ opknussen (niet in Van Dale)
- opkoelen ('koelen' is al een werkwoord)
+ opkorten
+ opkroezen (het haar kroes maken)
+ opleuken (niet in Van Dale)
+ oplichten (in de betekenis "lichter maken")
- oplossen (niet van bijvoeglijk naamwoord los)
+ opmonteren
- oppeppen (van zelfstandig naamwoord pep)
+ opschonen
+ opvrolijken
- opwitten (witten is al een werkwoord)
- opzoeten (heeft niets met zoet te maken)
- opzouten (betekent niet "zouter maken")

Lees minder

Vernielen maar niet verslechteren

Het moet een week of twee geleden zijn, dat het televisiejournaal berichtte over rellen in Griekenland. Er werd iets in het Grieks gezegd, en de ondertiteling luidde: Er vernielden dingen. Interessante vergissing!

Lees meer/ minder/ printversie

Er had natuurlijk moeten staan: Er werden dingen vernield, of Dingen werden vernield. Maar waarom maakte de ondertitelaar deze vergissing? Is dat soms een gekkigheidje in het Grieks, dat wij in het Nederlands niet kennen? Dat valt nogal mee.

In het Nederlands heb je behoorlijk wat werkwoorden die in twee varianten voorkomen. Het bekendste voorbeeld is breken, dat je kunt krijgen in de zin Hij brak het stokbrood, en Het stokbrood brak. Die tweede variant lijkt wel een soort lijdende vorm zonder hulpwerkwoord (en zonder voltooid deelwoord). Het lijdend voorwerp uit de eerste zin is onderwerp in de tweede zin.

Een dergelijke constructie wordt door taalkundigen ook wel ergatief genoemd (niet te verwarren met de ergatiefnaamval), alhoewel sommigen ook van anticausatief spreken (omdat de oorzaak in de tweede zin weggelaten is).

Die twee varianten heb je niet met alle werkwoorden in het Nederlands. Zo doet eten het niet (wel Hij at het stokbrood maar niet Het stokbrood at, eventueel weer wel met een extra bijvoeglijk naamwoord: het stokbrood at best wel moeilijk). De werkwoorden die het wel doen, en zonder extra toevoegingen, vallen allemaal in een brede betekenisklasse van veranderingswerkwoorden: verandering van kleur bijvoorbeeld (Ik kleur de muur, de muur kleurt), verandering van aggregatietoestand (De zon smelt het ijs, het ijs smelt), verandering van plaats (Ik beweeg mijn hand, mijn hand beweegt), vaak van voertuigen (ik rijd de auto, de auto rijdt), en veranderingswoorden als veramerikaniseren, vervlaamsen, etc. Ik heb een verzameling van zo'n 70 voorbeelden, die ik binnenkort hier zal plaatsen.

Het aardige is dat vernielen wel een veranderingswerkwoord is, maar niet die twee patronen kent: wel ik verniel dingen, maar niet dingen vernielen. Dat lijkt toeval. Als vernielen het wel had gedaan, had niemand daar van op hoeven kijken. Misschien is het corresponderende woord in het Grieks toevallig wel zo'n ergatief (anticausatief) werkwoord.

Er zijn meer werkwoorden die toevallig niet in deze klasse vallen, maar wel vaak in de andere variant optreden. Zo heb je uitbreiden, dat standaard is in Het land breidt zijn territorium uit, maar (nog) niet in Het territorium breidt uit. En omgekeerd is passen standaard in Die trui past mij, maar (nog) niet in Ik pas die trui (in de betekenis "die trui past mij").

Lees minder

Taalprof weer uitleggerig

Vanmorgen zat de taalprof bij een gesprek waarbij een van de deelnemers opmerkte dat haar leerlingen bij een mondelinge presentatie nogal oplezerig waren. Mooi woord! Zo zie je ze niet vaak in het wild. Dat was wel de moeite waard voor een mentale notitie om 's avonds nog even te genieten. Oplezerig.

Nou niet meteen zeggen, dat zal wel fout zijn, want het woord is te mooi om te verwerpen. Ook niet opmerken dat het niet in de woordenboeken staat want dat is allemaal van een starheid en kortzichtigheid die niet past bij dit fraaie exemplaar. Zeg het anders nog een keer hardop: oplezerig. Ze zijn een beetje oplezerig. Het is onmiddellijk duidelijk wat de bedoeling is: ze lezen teveel op, ze hebben al te zeer de neiging tot oplezen.

Lees meer/ minder/ printversie

Het woord is volstrekt regelmatig van vorm en betekenis. En wat nog mooier is: het procedé is al helemaal beschreven. De taalprof had het er al over in zijn verklaring van het woord wederkerig. En de taalkundige Schönfeld beschreef het in zijn Historische Grammatica van het Nederlands (bij link doorbladeren naar paragraaf 169). Mooi stukje ouderwetse morfologie is dat. Wacht, ik vat het even samen:

Schönfeld heeft het over de geschiedenis van het achtervoegsel -ig. Dat stond oorspronkelijk achter zelfstandige naamwoorden. Maar, zo veronderstelt hij:

doordat in woorden als got. grēd-ags, ndl. honger-ig, dorst-ig, gelov-ig, tier-ig, toorn-ig het grondwoord evengoed als een werkwoordelijke stam (got. grēdus en grēdōn enz.) kon opgevat worden, kreeg het [bijvoeglijk naamwoord] ongeveer de betekenis van een tot adjectief geworden deelwoord, en kwam, met verschuiving van de groepering, het suffix ook achter werkwoordelijke stammen te staan, b.v. nalat-ig, beger-ig, bevall-ig, vrijgev-ig, oudnndl. lez-ig ‘leeslustig’.

Mooi hè, lezig "leeslustig"? Dat woord kennen we niet meer, misschien bij gebrek aan leeslust.

Maar het gaat nog even verder:

Doordat verschillende grondwoorden in 't ndl. op -er uitgingen (b.v. honger-ig, stumper-ig, water-ig, etter-ig, ijzer-ig, schemer-ig), ontstond een nieuw suffix -erig, gewoonlijk met pejoratieve betekenis; b.v. drad-erig, hout-erig, strep-erig, plekk-erig, wind-erig, zand-erig, vlekk-erig, zwet-erig [...].

Aangezien het grondwoord soms een tweevoudige interpretatie (znw. en werkwoordelijke stam) toelaat (ijver-, etter-, honger-) kon het suffix -erig ook achter werkwoordelijke stammen staan: kraken / krakerig, klagen / klagerig, vitten / vitterig, bedillen / bedillerig, zoenen / zoenerig; vgl. vlagerig eer van vlagen dan van vlaag [...]. Vooral in 't Afrikaans is dit suffix produktief.

Schönfeld veronderstelt dus dat het achtervoegsel -erig ontstaan is uit verwarring bij woorden die toevallig op -er uitgingen, en hij signaleert een "pejoratieve," dat wil zeggen ongunstige betekenis.

In mijn stukje over wederkerig meende ik in dat achtervoegsel -ig bij werkwoorden een "habituele" betekenis te signaleren: wie lezig is, heeft een gewoonte van lezen gemaakt, wie nalatig is, heeft van nalaten een gewoonte gemaakt.

Bij -erig achter werkwoorden zou je naast die habituele betekenis ook een soort herhalingsbetekenis kunnen veronderstellen (een "frequentatief"). Ben je huilerig, dan heb je niet zozeer van huilen een gewoonte gemaakt, maar dan heb je de neiging om dat steeds maar weer te doen, tot vervelens toe.

Ik merkte op dat -erig bij werkwoorden in het Nederlands veel productiever leek dan -ig. Je zou best, zo veronderstelde ik, een woord als terugkeerderig kunnen verzinnen voor iemand die al te zeer de neiging heeft om terug te keren.

En nu zien we dus zomaar ineens een nieuw woord in die categorie opduiken. Oplezerig. Van oplezen een gewoonte gemaakt hebben en dat tot vervelens toe. Al te zeer de neiging hebben tot oplezen. Volstrekt regelmatig en loepzuiver. Het is te mooi om waar te zijn.

Lees minder

Groepjes maken

Wat is een samengestelde zin? Wat is het verschil tussen een hoofdzin en een bijzin? De taalprof legt het op verzoek, graag uit. Uiteindelijk in twee zinnen, zodat het goed in je hoofd past.

Lees meer/ minder/ printversie

Je moet wel weten wat werkwoorden zijn. Weet je dat niet, vraag het dan hier beneden. Dan leg ik ook dat uit. Maar als je weet wat werkwoorden zijn, is het onderscheiden van hoofd- en bijzinnen, en het herkennen van samengestelde zinnen heel gemakkelijk.

Onderstreep eens alle werkwoorden in een zin. Als je dan die werkwoorden gaat bekijken, zul je zien dat ze eigenlijk in groepjes bij elkaar horen. Neem bijvoorbeeld een zin als Ik heb je toch verteld dat ik je gisteren nog had willen bellen? De werkwoorden in die zin zijn al onderstreept. Dat had willen bellen een groepje is, zie je natuurlijk meteen. Niet alleen staan die woorden vlak bij elkaar, maar je voelt ook aan dat had willen bellen bij elkaar hoort. Het is je taalgevoel, dat jou dat vertelt.

Maar datzelfde taalgevoel zegt jou ook dat heb verteld bij elkaar hoort. Dat is dus ook een groepje. En om het verhaal af te maken: je taalgevoel zegt ook dat heb verteld had willen bellen niet bij elkaar hoort. Dat voelt niet goed aan als één groepje.

Soms bestaat een "groepje" maar uit één werkwoord. Het is misschien wel gek om dat een groepje te noemen, maar je kunt er altijd een ander werkwoord aan toevoegen waardoor het toch een groepje wordt.

Nou ja, dat is eigenlijk het hele verhaal. Ieder groepje werkwoorden is een aparte hoofdzin of bijzin. Zit er maar één groepje in de zin, dat heet hij enkelvoudig. Bevat een zin meer dan één groepje, dan is hij samengesteld.

Hoe kun je nu zien of het groepje een hoofd- of bijzin is? Ook dat is makkelijk. In een bijzin kun je geen bijwoorden, zoals niet, nooit, misschien tussen de werkwoorden van het groepje zetten. In een hoofdzin kan dat wel. Kijk maar: Ik had je toch nooit verteld dat ik je gisteren had willen bellen, dat is prima, en Ik had je toch verteld dat ik je gisteren had nooit willen bellen, dat klinkt niet goed. Je taalgevoel zegt: dat is een foute zin. Het eerste groepje is dus de hoofdzin, en het tweede de bijzin. Bij die werkwoorden horen natuurlijk ook nog andere zinsdelen, maar de groepjes werkwoorden vormen de kern van de zin.

Deze verdeling is zonder problemen als ieder groepje een persoonsvorm bevat (een werkwoord dat een persoon- en getalsuitgang heeft, maar niet het hele werkwoord of een voltooid deelwoord). Als een groepje geen persoonsvorm heeft, kijk dan of het woordje te erbij staat. Dan is het waarschijnlijk een beknopte bijzin. Anders kan het zijn dat de werkwoorden bijvoeglijk zijn gebruikt, zoals in het opgegeven huiswerk. Daar staat wel het werkwoord opgegeven, maar dat is hier gebruikt als een bijvoeglijk naamwoord.

Kan dit nou ook in twee zinnen? Jazeker:

1. Zoek de werkwoorden in een zin en verdeel ze in groepjes;
2. Zinnen met meer dan één groepje zijn samengesteld, en ieder groepje waar niets tussen kan is een bijzin.

Lees minder

Het woord dat langer werkt

Ik probeer me altijd een voorstelling te maken van zo'n redacteur die voor het katern Wetenschap & Onderwijs van de NRC de inhoudsopgave moet maken. Op zaterdag 7 april 2007 staat bovenaan de openingspagina het kopje: Werkwoorden zijn aparte woorden. Zo! Dan kom je even lekker binnen, moet die redacteur gedacht hebben. Iedereen denkt maar dat al die woordsoorten geen bal uitmaken en dat pakweg de termen bijvoeglijk naamwoord en voornaamwoordelijk bijwoord zowat inwisselbaar zijn, maar nee, we zullen de lezer eens even wakker schudden: werkwoorden, dat zijn in elk geval aparte woorden. Die negen andere woordsoorten, daar hebben we het later nog wel eens over, het moet niet te gek worden, maar dat van die werkwoorden, dat mag best wel eens gezegd worden. Pagina 51 staat er nog achter. Gauw opslaan!

Lees meer/ minder/ printversie

Het artikel zelf blijkt getiteld Wachten op woorden, wat ongetwijfeld door zijn alliteratie het esthetische gevoel van de redacteur geprikkeld heeft, want de betekenis is natuurlijk een raadsel, zelfs voor wie het artikel gelezen heeft. En weet je wat? Om de verwarring compleet te maken voegen we ook nog een streamertje toe: Betekenis van werkwoord blijkt pas later. Zo, daar kan de lezer het mee doen. Als nu niet iedereen het artikel met intellectuele gretigheid gaat lezen, weet ik het ook niet meer.

Nou lijkt het alsof ik dat artikel een beetje belachelijk zit te maken, maar dat is eigenlijk absoluut niet de bedoeling. Afgezien van die kopjes en streamers, die me eerder redactionele toevoegingen lijken, is het artikel werkelijk voorbeeldig van inhoud. Niks op aan te merken.

Wat is dan die inhoud? Wel, uit psycholinguïstisch onderzoek van de Groningse psychologe Dieuwke de Goede blijkt dat werkwoorden langer in je werkgeheugen actief blijven dan alle andere woorden. Hoe komt dat?

Wie de logs van de taalprof gelezen heeft (met name deze, en ook wel deze) kan dat allemaal best begrijpen. In die logs wordt het werkwoord geschetst als het centrale betekeniselement in de zin. In de hoofdzin of in de bijzin, meer precies gezegd, want iedere hoofd- en bijzin heeft een apart centraal werkwoord. Dat centrale werkwoord, koppelwerkwoord of zelfstandig werkwoord, bepaalt de hele structuur van de zin: of er een lijdend voorwerp bij moet of juist een naamwoordelijk deel, of er een meewerkend voorwerp bij kan, of een voorzetselvoorwerp en zo ja met welk voorzetsel, dat wordt allemaal bepaald door het werkwoord.

De rol die al deze voorwerpen spelen in de betekenis wordt ook al geheel bepaald door de keuze van het werkwoord. In Jij stoort mij is het lijdend voorwerp (mij) degene die de storing ervaart, en in Jij hoort mij is het lijdend voorwerp juist degene vanuit wie het geluid vertrekt, en het onderwerp is de ervaarder. Dat betekent: het werkwoord is van belang voor de betekenis van al zijn voorwerpen.

Het onderzoek van De Goede toont aan dat het nog verder gaat: het zijn niet alleen de voorwerpen die hun betekenis ontlenen aan het werkwoord, het zijn alle woorden in de zin. Zelfs als alle voorwerpen al geweest zijn, blijft het werkwoord actief, totdat elke bepaling van gesteldheid, bijvoeglijke en bijwoordelijke bepaling van de hele zin zijn afgewerkt.

Betekent dat nu, dat de andere zinsdelen meteen maar vergeten worden? Nee natuurlijk niet! Waar het om gaat is de verwerking van woorden. Dat kun je je misschien het beste zó voorstellen: je hebt een klein ontleedmachientje in je hoofd dat de binnenkomende woorden verwerkt tot betekenissen in je hoofd. Als je de woorden hebt omgezet in betekenissen, kun je de precieze klankvorm wel weer vergeten: die kan wel weg uit je werkgeheugen. Dat ontledertje heeft dus alleen van het werkwoord de klankvorm nodig om de betekenis van de hele zin op te bouwen.

Het gebeurt niet vaak dat de uitkomsten van een psycholinguïstisch experiment zo mooi samenvallen met de taalkundige theorie. Dat de betekenis van de zin is opgebouwd rond het werkwoord is misschien een voor de hand liggende stelling in de grammatica, bewijs maar eens dat we er diep in ons hart ook zo over denken. Dat blijkt nu dan inderdaad het geval.

Lees minder

Buiten-, binnen of in de kou staan

De taalprof heeft het wel nooit over spelling, maar hij is er natuurlijk ook niet vies van om op de golven van de media-aandacht voor het Groot Dictee eventjes mee te surfen, om ongemerkt een paar leuke grammaticale kwesties te belichten.

Dat je veel slimmer moet zijn om goed te kunnen spellen dan om goed te kunnen ontleden, heb ik al vaker gezegd. Maar niemand gelooft dat. Toch moet iemand die vindt dat grammatica moeilijker is dan spelling mij maar eens uitleggen waarom je buitenstaan in het dictee aan elkaar moest schrijven (toen zij de drempel overging en half buitenstond), terwijl binnen staan altijd los geschreven wordt.

Lees meer/ minder

Ja, ik weet het wel, het antwoord is eenvoudig: omdat buitenstaan in het woordenboek staat, en binnenstaan niet. Maar wat zit daarachter? Okee, je hebt ook het woord buitenstaander en niet binnenstaander, maar wat heeft dat er nou weer mee te maken?

In een vorige log schreef ik over werkwoordpartikels (en wel speciaal over de "ingeslikte bepalingen van gesteldheid"). Ik merkte daar op dat de scheidbaar samengestelde werkwoorden hun partikel soms "uitspugen" als je er hulpwerkwoorden bij zet. Naast Ik zou jou vanmiddag graag willen kunnen opbellen kun je ook zeggen Ik zou jou vanmiddag graag op willen kunnen bellen. In het dicteewoord buitenstaan is er ook sprake van een partikel. Hoe zit het daar?

De versie met het "uitgespuugde" partikel is hier prima: Zij zou daar half buiten schijnen te hebben gestaan. En de "ingeslikte" variant? Zij zou daar half schijnen te hebben buitengestaan. Voor mij klinkt dat voor geen meter!

Wat is dat nu? Het werkwoord zou dus buitenstaan moeten zijn, maar als je er hulpwerkwoorden bij zet wordt het verplicht gesplitst. Dat is wel heel erg wonderlijk. Je zou zeggen dat er dus weinig reden is om aan te nemen dat buitenstaan wel echt een samengesteld werkwoord is.

Volgens mij maakt het niet zo veel uit (wat veel mensen in de discussie hierover suggereren) of je buitenstaan nu letterlijk of figuurlijk opvat. Het grammaticale verschil is dat buiten in het eerste geval een bijwoordelijke bepaling van plaats is, en in het tweede geval een bepaling van gesteldheid. Een apart zinsdeel is het hoe dan ook.

En dan nog eens wat. Als buitenstaan een samengesteld werkwoord is, hoe zit de volgende zin dan in elkaar: wij staan ergens buiten? Wat is ergens? Een plaatsbepaling? Dat lijkt me niet. Natuurlijk wel in de letterlijke betekenis ("wij staan op een bepaalde plaats buiten"), maar niet in de betekenis dat wij "ergens buiten gehouden worden". In die betekenis is ergens buiten de bepaling van gesteldheid (of voor mijn part een figuurlijk gebruikte bijwoordelijke bepaling). Maar ergens buiten is een voornaamwoordelijk bijwoord. Dan kan buiten dus niet ook nog eens deel van het werkwoord zijn.

In het dictee stond toen zij de drempel overging en half buitenstond. Nou zou ik in dat eerste stuk al gedacht hebben dat de drempel over een richtingsbepaling is, maar grammaticaal gezien is er geen twijfel over mogelijk dat buiten een bijwoordelijke bepaling van plaats is. Vervangbaar door op straat, in het donker, binnen, in de kou en talloze andere bepalingen.

Uiteraard is over de inhoud van het dictee elke correspondentie onmogelijk. Dit logje is echter geen correspondentie. Het is grammaticale analyse. Iets wat blijkbaar niet ten grondslag heeft gelegen aan deze spelling, of de opname van het woord buitenstaan in het woordenboek.

Lees minder

Slikken en spugen

Valt er eigenlijk nog wel wat te zeggen over de bepaling van gesteldheid? Is dat nu onderhand niet uitgekauwd? Ik dacht het niet! Eerder heb ik al beweerd dat je de bepaling van gesteldheid overal tegenkomt in de grammatica. Maar wist je dat bijvoorbeeld bijna alle samengestelde werkwoorden (zoals aanzetten, opbellen, weggooien) eigenlijk "ingeslikte" bepalingen van gestelheid zijn? En dat ze ook soms weer "uitgespuugd" worden?

Hè bah! Ingeslikte en uitgespuugde bepalingen van gesteldheid? Wat zijn dat nou weer?

Lees meer/ minder

Kun je je herinneren dat ik het ooit gehad heb over de resultatieve werkwoordbepalingen? Zo nee, het staat hier. Kort gezegd komt het hierop neer dat een resultatieve werkwoordbepaling zegt wat het lijdend voorwerp is als resultaat van het werkwoord. Het klassieke voorbeeld is: ik verf de deur groen. Dan is de deur groen als resultaat van het verven. Groen is de resultatieve werkwoordbepaling, een speciale vorm van de bepaling van gesteldheid.

Nou, veel van die resultatieve werkwoordbepalingen, vooral de kleintjes, worden vaak door de werkwoorden "ingeslikt" (een taalkundige spreekt natuurlijk van geïncorporeerd, maar dat betekent zelfs letterlijk hetzelfde). Kijk maar: in de zin ik zet de radio aan is het resultaat dat de radio aan is. In ik gooi het papiertje weg is het resultaat dat het papiertje weg is. Zelfs in ik bel jou op kun je met enige moeite nog wel de oorspronkelijke betekenis ontdekken dat jij op bent als resultaat van dat bellen. Toch noemen we in al deze gevallen aanzetten, weggooien en opbellen "samengestelde werkwoorden". En om het heel precies te zeggen: "scheidbaar samengestelde werkwoorden".

In plaats van dat kleine woordje (taalkundigen spreken hier over een partikel) kun je ook altijd een grotere bepaling van gesteldheid verzinnen: ik zet de radio op mijn favoriete zender, ik gooi het papiertje in de prullenbak, ik bel jou wakker, of ik bel jou uit bed. Zo zie je dat dat partikeltje wel door het werkwoord ingeslikt is, maar het heeft eigenlijk nog steeds dezelfde functie als die grotere bepaling van gesteldheid.

Nog leuker wordt het als je zo'n samengesteld werkwoord neemt en je zet er een paar hulpwerkwoorden bij. Dan krijg je iets als ik zou de radio graag willen kunnen aanzetten. Het partikel staat nu echt in het werkwoord. Maar het kan ook weer uitgespuugd worden: ik zou de radio graag aan willen kunnen zetten.

Waarom kan dat? Simpel: omdat de "grote" bepalingen van gesteldheid niet ingeslikt worden en dus altijd vóór die hulpwerkwoorden staan: ik zou de radio graag op mijn favoriete zender willen kunnen zetten. En niet: ik zou de radio graag willen kunnen op mijn favoriete zender zetten. Doordat het partikel uitgespuugd wordt, komt het weer op de plaats van de "gewone" bepaling van gesteldheid te staan.

Wil je het nog leuker hebben? In het algemeen Belgisch Nederlands kunnen ook gewone bepalingen van gesteldheid "ingeslikt" worden. Niet dat ze dan aan het werkwoord worden vastgeschreven, maar je krijgt wel zinnen als ik zou jou wel eens willen kunnen uit bed bellen. Het zinsdeel uit bed is geen partikel, het is een "gewone" resultatieve werkwoordbepaling, maar het wordt hier wel "ingeslikt".

Lees minder

Op de RTL-redactie

"Jan!"
"Ja wat is er?"
"Wat was dat kofschip ook al weer?"
"Wat?"
"Het kofschip!"
"Ehh, dat was toch iets met taal? Spelling, grammatica. Waarom moet je dat weten?"
"Nou ik schrijf een stukje over nieuwe ezelsbruggetjes en een of andere mafkees heeft in plaats van dat kofschip het woord xtc-koffieshop bedacht."
"Jaja"
"Ik dacht, dat vinden de jongeren leuk, als ik dat voorbeeld geef. Maar ik weet niet meer precies waar dat over ging, dat kofschip. Dat was toch iets met spelling? dt, weet ik veel."
"Was het ook niet een fokschaap?"
"Ja dat kan ook. Maar waar diende dat voor?"
"Was het niet iets met sterke werkwoorden of zo?"
"O ja, dat is goed genoeg, dat schrijf ik gewoon op. Bedankt!"

Geprüft

"Hee, ben je druk bezig?"
"Ja, ik ben bezig met een logje over bepaald en onbepaald en dan moet ik ook nog een paar emails beantwoorden en een syllabus schrijven en ..."
"Jaja, ho maar, ik wou je alleen iets laten zien. Kan dat effe tussendoor?"
"Ehh, nou vooruit, waar gaat het over?"
"Nou ik was net in de reformzaak en daar hadden ze een reclamekaartje op de kassa staan en daar stond op, je gelooft je ogen niet, wacht, ik heb het opgeschreven, hier, moet je kijken!"
"Chokoladeknappers. Die moet u geproeft hebben. Jaja. Zeker van een Duitse bakker?"
"Ja, van de Bio-Bäckerei, hoe wist je dat?"
Lees meer/ minder

"Gokje. Chocolade met een k, dat is geen Nederlands. In Denemarken spellen ze het zo, maar in combinatie met die reformwinkel dacht ik dat het wel van het Duitse Schokolade zou zijn vertaald. Dan blijft die k makkelijk hangen."
"O. Nou, ja, die k, dat had ik niet eens gezien. Maar wat vind je van dat geproeft?"
"Ik heb gezworen dat ik op mijn weblog niets over spelling zou schrijven."
"Nee, maar je hoeft er ook niets over te schríjven!"
"Dat zal ik ook zeker niet doen. Ik maak daar geen woord aan vuil, aan spelling."
"Maar wat vind je van zoiets? Is het niet verschrikkelijk dat de mensen 't kofschip niet meer kennen?"
"Ik vind het eerder verschrikkelijk dat mensen 't kofschip wél kennen."
"Hè?"
"Deze spelfout komt eerder van iemand die volgens 't kofschip redeneert."
"O?"
"Die denkt, geproefd, dat is met een f, die zit in 't kofschip, dan moet geproefd met een t."
"Maar dat is toch niet goed? Je moet toch de stam nemen?"
"[zucht] Wat is dan de stam?"
"Dat is proef."
"Met een f."
"Nee, niet met een f, want het gaat niet om hoe het klinkt, je moet het hele werkwoord nemen en dan moet je..."
"Ja, hoor es, je hoeft mij 't kofschip niet uit te leggen, ik wéét hoe bezopen die regel in elkaar zit."
"Maar zo zit het toch? Zo hóórt het toch?"
"Nee, zo hoort het helemáál niet!"
"O nee? Hoe zit het dan?"
"Goed. Stel je voor dat in die reformwinkel een paar van die chokoladeknappers-met-een-k op de toonbank liggen, om de klanten te laten proeven. Daar mogen de klanten dan een stukje vanaf bijten, en ze terugleggen op een ander bordje."
"Okee..."
"Dus op het ene bordje liggen chokoladeknappers die nog niet geproefd zijn en op het andere liggen chokoladeknappers die wél geproefd zijn."
"Hè getsie, moet dat nou, zo'n smerig voorbeeld?"
"Je hoeft ze niet zelf te proeven, ik wil alleen horen wat je bij dat tweede bordje zou zeggen. Daar liggen de ..."
"Ehh, daar liggen de geproefde chokoladeknappers. Hee, nou zeg ik het met een d!"
"Precies! Dat zou je dan toch niet met een t schrijven, of wel soms?"
"Nee natuurlijk niet!"
"Nou, schrijf dan geproefd ook met een d! Je schrijft hond toch ook met een d omdat het honden is en niet honten?"
"Ja, als je het zo zegt klinkt het wel logisch. Maar dan heb ik dat hele kofschip dus niet meer nodig?"
"Zo is het. Het is een domme regel. Gaar stom, dat is het, een poep regel."
"Nou nou, kan het niet een beetje minder?"
"Ja, dat heb ik net geleerd van een reactie op een andere log. Zo zeg je dat tegenwoordig."
"O, nou voor mij hoeft dat niet. Maar waarom gebruikt iedereen die kofschipregel dan nog?"
"Tja, als het een beetje grammatica wordt, dan mag dat niet meer. Mensen mogen blijkbaar niet nadenken als het om taal gaat. Daarom worden ze dom gehouden met allerlei ezelsbruggetjes."
"Rustig rustig"
"Het is gewoon een complot om de taalgebruikers dom te houden! Dat zie je bij geen enkel ander vakgebied, zo'n het-mag-vooral-niet-te-moeilijk-wordenlobby. Overal wordt gewoon gezegd hoe het zit en wat we ervan weten, en als het over taal gaat mag dat ineens niet meer. Nee, dan verstoppen we alles achter afstompende ongeveer-regeltjes die in de meeste gevallen bij iedereen dezelfde uitkomst opleveren, en die leren we onze kinderen gedachteloos toepassen, zodat ze vooral niet nieuwsgierig worden naar hoe taal in elkaar zit, en voor hun hele leven een gruwelijke pesthekel krijgen aan de grammatica-"
"Hoho, rustig nou eens even, er klopt weer zo'n opgezwollen ader in je nek, en je vingers worden wit als je zo hard op dat toetsenbord drukt. Laat die computer nou eventjes met rust, nee, zet eens neer, niet wéér uit het raam!"
Lees minder

Hollandse Eenheidsworsten-Maatschappij

De warenhuizen nemen onze grammatica over. Lees ik eerst in een taalcolumn dat de HEMA hogere taalkunde gebruikt in reclameteksten, nu staat er weer in een weblog dat ditzelfde warenhuis spellinglessen verkoopt. En hoewel de HEMA al jaren de kinderboekhelden Jip en Janneke als beeldmerk gebruikt, zijn die spellinglessen bepaald niet in Jip en Janneketaal gesteld.

Nu heeft de taalprof plechtig beloofd het nooit over spelling te hebben, maar eigenlijk gaan die lessen over grammatica. En daar schiet hij dus te hulp.

Lees meer/minder

Op de weblog jijenjekids.blog.nl staat een citaat uit zo'n spellinglesje. Waarschijnlijk een tekstje als uitleg bij een zinnetje als Schanulleke wordt gevonden. Ik citeer het even in zijn geheel (schrik niet):

Het woord "wordt" spreken we uit als "wort". Maar we schrijven "wordt". Hoe komt dat? Bij "wordt" hoort het onderwerp "Schanulleke". Je kunt namelijk vragen: "Wie wordt gevonden?" Het antwoord is "Schanulleke". "Schanulleke" noemen we "3e persoon enkelvoud". Het is te vergelijken met "hij". Bij de 3e persoon enkelvoud komt er een "t" achter de ik-vorm (of stam). De ik-vorm (of stam) is het hele werkwoord min -en. Het hele werkwoord is "worden". De ik-vorm (of stam) is dus "word"

Bent u daar nog? Dit is een lesje voor kinderen van groep 7 en 8, ik zeg het er maar even bij. Hier wordt vakkundig elk plezier in alles wat een beetje op grammatica lijkt om zeep geholpen. Misschien een beetje arrogant gezegd, maar dat kan de taalprof beter. Ik doe een poging, vanuit dezelfde zin Schanulleke wordt gevonden:

Hee, wat raar! Waarom schrijf je het woord wordt met dt? Je spreekt het toch gewoon met een t uit? Waarom mag je dan niet wort schrijven? Dat is toch veel gemakkelijker? Dat zit zo: er zijn heel veel woorden die je soms met een d en soms met een t uitspreekt. Je zegt hont maar ook honden. En bort en borden, hoet en hoeden. Als je al die woorden soms met een d en soms met een t zou schrijven, dan zou dat wel heel moeilijk worden bij het lezen. Als je hond - honden schrijft, en bord - borden, hoed - hoeden, dan zie je meteen dat die woorden bij elkaar horen. Dan kun je veel sneller lezen!

Nu hoort wort bij worden, dus moet je het eigenlijk met een d schrijven: word - worden. Zo zie je meteen dat die woorden iets met elkaar te maken hebben. Makkelijk! Maar waarom schrijven we dan niet gewoon Schanulleke word gevonden? We hoeven toch alleen maar aan te geven dat word bij worden hoort? Waarom moet het dan hier wordt zijn? Ook dat is niet zo heel moeilijk.

We spreken eerst af: die d, daar komen we niet meer aan. Die hoort erbij, omdat wordt bij worden hoort. Maar hoe zit het met die t? Nou, dat zit zo: in het Nederlands krijgen werkwoorden soms een t en soms niet. Je zegt Ik lach, ik loop, ik huil, ik snurk, maar ook Schanulleke lacht, Schanulleke loopt, Schanulleke huilt, Schanulleke snurkt. Dat hoef je eigenlijk niet eens te leren, dat voel je gewoon (denk er eens over na, is dat zo?). Staat er ik bij, dan krijgt het werkwoord geen t, staat er iemand anders bij (bijvoorbeeld jij, hij, zij, Schanulleke, Suske, Wiske), dan krijgt het werkwoord wel een t. En let op: die extra klank is altijd een t en nooit een d.

In de zin Schanulleke wordt gevonden staat er geen ik bij het werkwoord. Dan had je moeten schrijven Ik word gevonden. Nee, er staat Schanulleke bij. Maar dan moet er dus een t bij. Er stond al een d, daar zouden we niet meer aankomen, want die was bedoeld om te laten zien dat het woord bij worden hoort, dus er moet gewoon een t achter. Dat ziet er dan wel een beetje ingewikkeld uit, wordt, maar het is bedoeld om het makkelijker te maken. Aan de d kun je meteen zien dat het om worden gaat, en de extra t laat zien dat ik niet gevonden word, maar dat Schanulleke gevonden wordt.

Lees minder

Niet echt voltooid

Niet alle informatie die je op het web vindt is correct. Ook niet als de site er heel betrouwbaar uitziet. Op de site van Learn Online staat een gratis Taalgids, waar je "een uitleg van de Nederlandse spelling en grammatica" kunt vinden "met veel duidelijke voorbeelden". Dat juich ik natuurlijk toe, maar niet als die uitleg niet klopt.

Lees meer/ minder

Zo staat er bij de uitleg van de voltooide tijd het volgende: "De voltooide tijd maak je met het voltooid deelwoord en het hulpwerkwoord hebben, zijn of worden. Het hulpwerkwoord is de persoonsvorm."

Afgezien van het feit dat ik dit een magere uitleg vind, klopt er ook niet heel erg veel van. Zo kun je echt geen voltooide tijd maken met het hulpwerkwoord worden. De voorbeelden die erbij staan, Mijn buurman wordt nooit ergens voor gevraagd en Op zijn zestigste wordt hij gepensioneerd zijn geen voorbeelden van een voltooide tijd, maar van een lijdende vorm.

Wie mijn log Tijden en werkwoorden heeft gelezen, kan dat eenvoudig nagaan. Zet je er de tijdsbepaling zaterdag bij (Zaterdag wordt mijn buurman ergens voor gevraagd, of Zaterdag wordt hij op zijn zestigste gepensioneerd) dan zie je heel duidelijk dat het alleen maar om aanstaande zaterdag kan gaan. Was het echt een voltooide tijd geweest (zoals in een van de andere voorbeelden Zaterdag heb ik hem opgebeld), dan had de interpretatie "afgelopen zaterdag" ook aanwezig moeten zijn. Onjuiste bewering dus. Voltooide tijd maak je alleen met hulpwerkwoord hebben of zijn.

Wat ook niet klopt is dat dat hulpwerkwoord hebben of zijn altijd persoonsvorm moet zijn. Je kunt er namelijk makkelijk nog een hulpwerkwoord bij zetten: ik zou hem zaterdag hebben opgebeld, je moet hem zaterdag hebben opgebeld. In al deze gevallen is het andere hulpwerkwoord de persoonsvorm. Je kunt dan wel van hebben en zijn de persoonsvorm maken, maar dan klopt het weer niet dat er een voltooid deelwoord bij komt te staan: ik had hem zullen opbellen, je hebt hem moeten bellen. Helemaal fout dus.

Maar is het dan tenminste uitleg? Is het dan misschien vereenvoudigd om het beter begrijpelijk te maken? Dat zou op zich nog niet zo gek zijn. Maar dat zie ik ook niet. Want wat moet je hier nu mee, "de voltooide tijd maak je met het voltooid deelwoord"? Dan moet je toch eerst weten wat een voltooid deelwoord is, zou ik zeggen. En aangezien het de bedoeling is (zo te zien) om met deze grammaticale kennis te leren spellen is dát juist vaak het probleem. Als je wil weten hoe je Ik ben beschadigd moet spellen, moet je weten dat beschadigd daar een voltooid deelwoord is. Dat zou je wel kunnen beredeneren vanuit de voltooide tijd (of lijdende vorm), maar niet als je daarvoor eerst moet weten of het hier een voltooid deelwoord is. Met andere woorden: waartoe dient deze uitleg eigenlijk?

Ik snap dat mensen proberen om grammaticale begrippen op een eenvoudige manier uit te leggen. Maar probeer het nou niet eenvoudiger te maken dan het is. Leg gewoon uit wat een voltooide tijd is in plaats van te zeggen hoe je hem maakt.
Lees minder

Begin- en eindtijden

In deze log heb ik uitgelegd dat het Nederlandse systeem van werkwoordstijden eigenlijk heel eenvoudig is: je hebt een neutrale vorm (bijvoorbeeld Het regent) en een verleden tijd (Het regende). Je hebt geen andere mogelijkheden om het werkwoord een andere vorm te geven om een verschil in tijd uit te drukken.

Andere talen (zoals het Latijn) hebben meer mogelijkheden: die hebben ook een vorm voor de toekomende tijd, voor gebeurtenissen die per se in de toekomst plaatshebben. In het Nederlands heb je daar aparte woorden voor nodig. Bepalingen (Het regent morgen) of hulpwerkwoorden (Het gaat regenen of Het zal regenen). Maar in grammaticaboekjes zie je bij de Nederlandse werkwoordstijden altijd veel meer mogelijkheden staan: bijvoorbeeld voltooide tijd. Wat is dat dan?

Om goed te kunnen begrijpen hoe je tijd in taal uitdrukt, moet je eigenlijk eerst dit weten: als je iets vertelt over een gebeurtenis, dan zijn daar twee dingen bij van belang. Allereerst de plaats van deze gebeurtenis in de tijd. Dat wil zeggen: vindt de gebeurtenis plaats vóór, op, of na het moment dat je het vertelt. Dat is het onderscheid verleden, heden of toekomst. En ten tweede, de grenzen van die gebeurtenis: gaat het over het begin of het einde van een gebeurtenis, of iets daartussenin.

De plaats van de gebeurtenis is het tempussysteem, wat je zegt over begin of einde heet het aspect (de Duitsers spreken van Aktionsart). Deze onderscheidingen hebben niets te maken met het Nederlands, dat zijn gewoon de logische mogelijkheden die je hebt om iets over een gebeurtenis te zeggen.

Als je het over regen hebt, dan vindt er op een gegeven moment een overgang plaats van droog naar nat (het begin van de regen), dan blijft het een tijdje nat (de regen) en op een later moment heb je weer een overgang van nat naar droog (het einde van de regen). Over de plaats van die drie momenten ten opzichte van elkaar en ten opzichte van een andere moment (bijvoorbeeld de tijd waarop je het zegt) kun je iets zeggen. Meer mogelijkheden heb je eenvoudigweg niet.

In het Nederlands bestaat de mogelijkheid om een voltooid aspect uit te drukken. Dat betekent dat je zegt dat een gebeurtenis afgelopen (voltooid) is. Anders geformuleerd: het einde van de gebeurtenis vindt plaats vóór een bepaald moment. Als je zegt Het heeft geregend dan is de regen opgehouden ergens vóórdat je het zegt. Zeg je Het heeft volgende week (zeker) geregend, dan druk je uit dat het einde van de regen plaatsvindt vóór het moment dat uitgedrukt wordt door de woordgroep volgende week.

Een combinatie van aspect en tempus levert zo vier mogelijkheden op: voltooide tijd of niet, verleden tijd of niet. Zo krijg je voltooid verleden tijd, onvoltooid verleden tijd, voltooid tegenwoordige tijd en onvoltooid tegenwoordige tijd. Het laatste is het eenvoudigste: dan heb je geen voltooide tijd en geen verleden tijd (het regent). Dan zeg je dus bijna niets over de tijd.

Het meest ingewikkeld is voltooid verleden tijd. Dat is de vorm Het had geregend, in een duidelijker voorbeeld Het had gisteren al lang geregeld. Nu heb je én verleden tijd (op had), én voltooide tijd (geregend). Dat levert een eigenaardig effect op, dat de moeite waard is om even over na te denken.

De verleden tijd zegt dat de gebeurtenis plaats heeft vóór het moment van spreken. De voltooide tijd zegt dat de gebeurtenis afgelopen is vóór een bepaald moment. Blijkbaar kan dat niet twee keer hetzelfde moment zijn. Blijkbaar richt de voltooide tijd zich nu op een ander moment (in deze zin gisteren), omdat het moment van spreken al "bezet" is door de verleden tijd! De zin drukt uit dat de regen vóór gisteren afgelopen is.

Dat is interessant. En ik merk nog maar eens op dat niemand dit ooit verzonnen heeft. Zo werkt de taal, ook als je niets van grammatica weet. Erg subtiel, maar iedereen voelt het feilloos aan. Ik vind het iedere keer weer prachtig om te zien.

Tijden en werkwoorden

Onvoltooid verleden tijd, voltooid verleden toekomende tijd, wie het bij dit soort termen niet gaat duizelijk duizelen is geniaal of krankzinnig, zoveel is zeker. Wat zijn dat voor ingewikkelde begrippen? Moet je dat kennen om fatsoenlijk Nederlands te spreken? Wie verzint zoiets?

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: die termen zijn inderdaad nodeloos ingewikkeld. Want de Nederlandse taal is verbazend eenvoudig waar het de tijden betreft. Dat is echt in een paar woorden uit te leggen.

Maar eerst even iets anders. Wat is het toch verbazend dat je informatie over de tijd van een gebeurtenis in de vorm van een woord kunt uitdrukken! Zeg je het regende, dan zeg je niet alleen iets over een weerssituatie, maar ook nog eens over wanneer die plaatsvindt: namelijk niet nu, niet altijd, maar ergens in het verleden. Er is geen enkele noodzaak waarom je dit in de vorm van het woord regenen zou moeten uitdrukken. Je kunt je best een taal voorstellen waarin je simpelweg vroeger regen kunt zeggen. Toch doen veel talen het zoals het Nederlands: het woord dat de gebeurtenis (of een toestand) uitdrukt, draagt ook de informatie over de tijd van die gebeurtenis. Efficiënt? Misschien wel. Maar hoe dan ook, zo is het nu eenmaal.

Wat kun je in het Nederlands voor informatie kwijt in zo'n woordvorm? Eigenlijk maar bar weinig. Een vorm als Het regende geeft verleden tijd aan, en dat is het wel zo'n beetje. De andere vorm Het regent noemt iedereen de tegenwoordige tijd, maar eigenlijk is dat onjuist. Het regent is alleen maar het ontbreken van een verleden tijd, "geen tijd", om het zo maar eens te zeggen.

In het Nederlands kun je kiezen tussen geen tijdsinformatie op het werkwoord, of verleden tijd. Dat is het. Noem het verleden tijd en tegenwoordige tijd en dan heb je het gehad.

Zoals ik elders al zei kun je het mooi zien bij tijdsbepalingen die alle kanten op kunnen. Aan een woord als zondag kun je niet zien of het toekomst of verleden is. In combinatie met een verleden tijd (Het regende zondag) is het altijd verleden, in combinatie met "geen tijd" is de dubbelzinnigheid van het woord niet opgelost: Het regent zondag kan in feite elke zondag zijn (vergelijk maar eens Zondag regende het vaak met Zondag regent het vaak).

In de taalkunde staan de tijden die in de vorm van het werkwoord zijn uitgedrukt, bekend onder de latijnse naam tempus. Het tempussysteem van het Nederlands kent dus maar twee vormen: de neutrale vorm (wat iedereen tegenwoordig noemt) en de verleden vorm. Maar hoe zit het dan met die andere termen als toekomende tijd en voltooide tijd? Dat leg ik hier uit.

Geen toekomst

In een vorige log had ik het over werkwoordstijden. Daarin had ik het ook over de toekomende tijd, en ik merkte daar op dat het Nederlands geen mogelijkheden heeft om in een werkwoordsvorm uit te drukken dat iets in de toekomst plaatsvindt. Dat kan in andere talen wel (het Latijn, het Frans), maar in het Nederlands moet je door andere woorden uitdrukken dat iets in de toekomst zal plaatsvinden. Bijvoorbeeld Het regent morgen.

Nu zijn er veel grammaticaboekjes waarin naast de verleden en de voltooide tijd, ook een toekomende tijd in het Nederlands wordt aangenomen. Die zou dan zijn uitgedrukt in het hulpwerkwoord zullen, en in modern taalgebruik in het hulpwerkwoord gaan: het zal regenen of het gaat regenen. Maar klopt dat wel?

Als het goed is, zou een toekomende tijd moeten betekenen dat de gebeurtenis plaatsvindt na het moment van spreken. Dat is voor de gegeven voorbeelden inderdaad heel waarschijnlijk, maar wat betekent dan het zal zondag geregend hebben? In deze zin is die zogenaamde toekomende tijd gecombineerd met een voltooide tijd. Dat kan inderdaad slaan op een zondag in de toekomst, en dan is de regen opgehouden (voltooid) vóór die zondag, maar het is ook heel goed mogelijk om deze zin te begrijpen als de uitspraak dat het heel waarschijnlijk is dat het afgelopen zondag regende. De regen is dan afgelopen vóór het moment van spreken, dus in het verleden. Hoe kan dat?

Blijkbaar kun je het werkwoord zullen in ieder geval opvatten als een modaal hulpwerkwoord (zie daarvoor deze log), dat een sterke waarschijnlijkheid uitdrukt. De betekenis komt dan overeen met iets als vast en zeker. Maar kan dat dan niet altijd? Betekent Het zal regenen dan niet gewoon altijd Het regent vast en zeker? In dat geval is er geen reden om dit te beschouwen als een aparte toekomende tijd.

Een soortgelijke redenering gaat op voor het werkwoord gaan: wat betekent het ging zondag regenen? Volgens mij dat het begin van de regen plaatsvond op een zondag in het verleden. Maar dan is gaan dus geen toekomende tijd, maar een hulpwerkwoord dat gaat over een tijdsaspect, namelijk het begin van het regenen.

Als je zegt Het gaat zondag regenen is er geen sprake van een verleden tijd, dus het gaat niet per se over een zondag in het verleden. In principe kan deze zin over elke zondag gaan. Dat klopt ook. Zet er maar het woordje vaak bij: Het gaat zondag vaak regenen. Dit gaat heus niet per se over een zondag in de toekomst. Niks toekomende tijd dus.

Als je een verleden tijd aanneemt, én een voltooide tijd, én een toekomende tijd, dan krijg je daarmee acht verschillende combinaties. In sommige grammatica's staan ze alle acht opgesomd, van onvoltooid tegenwoordige tijd tot voltooid verleden toekomende tijd. Dat lijkt me te ingewikkeld.

Subtieler kan bijna niet

Nou weer eens wat leuks. Als je mijn uitleg over werkwoordstijden en andere tijdsaspecten hebt doorgeworsteld, denk je misschien: is dat alles? Wat een eenvoudige taal is het Nederlands! Ja dat is wel zo, maar het zit ook wel weer heel mooi in elkaar, met fijne details en zo. Voorbeeldje? Je herinnert je de voltooid tegenwoordige tijd (het heeft geregend) en de onvoltooid verleden tijd (het regende), nietwaar? Anders even nalezen! Zo op het eerste gezicht verschillen die niet zoveel in betekenis. Wat maakt het nou uit of je zegt Gisteren heeft het geregend of Gisteren regende het? Die kun je zo verwisselen. Toch is er een subtiel verschil.

De voltooid tegenwoordige tijd is een voltooid aspect in combinatie met het ontbreken van een verleden tijd: er zit geen tijdsmarkering op heeft, maar er is wel een voltooid deelwoord geregend. Het enige wat deze zin zegt is dat het einde van de regen plaatsvindt vóór een bepaald moment. Dat bepaalde moment is het moment van spreken. De regen is afgelopen in het verleden. Zet je er de tijdsbepaling gisteren bij, dan is dat verleden blijkbaar gisteren.

De onvoltooid verleden tijd het regende gisteren bevat alleen verleden tijd, en geen voltooid aspect. De zin zegt dus niets over het einde van de regen, maar alleen dat de regen zelf plaatsvond vóór het moment van spreken. Zet je daar gisteren bij, dan is dat ook de tijd waarop de regen plaatsvond.

Het subtiele verschil is dus dat de voltooide tijd (Gisteren heeft het geregend) zegt dat de regen afgelopen is (het kan weer opnieuw begonnen zijn maar de regen van gisteren is in ieder geval vóór vandaag ooit opgehouden), terwijl de verleden tijd dit in het midden laat. Als je zegt Het regende gisteren kan het wel onophoudelijk geregend hebben tot en met nu. Zet er maar eens het woordje al bij: Het regende gisteren al.

Geloof je dit niet? Kijk dan eens naar de volgende twee zinnen. Als ik jou vraag Wat deed jij gisteren?, dan kun je antwoorden Gisteren heb ik naar GTST gekeken of Gisteren keek ik naar GTST. Omdat het kijken naar GTST niet zo heel lang hoeft te duren is het logisch dat in beide gevallen die gebeurtenis nu wel afgelopen is. Maar als ik nu in plaats van gisteren vraag Wat deed jij twee seconden geleden, net voordat ik binnenkwam?, dan maakt het wel degelijk verschil of je zegt Toen heb ik naar GTST gekeken of Toen keek ik naar GTST. Die eerste zin betekent dan nog steeds dat je dat nu niet meer doet, terwijl je met de tweede zin heel waarschijnlijk bedoelt dat je daar nu nog mee bezig bent.

Ik heb dit niet verzonnen. Het zit zo al verankerd in je taalgevoel, zonder dat iemand je dat zo geleerd heeft. Dit is vast de eerste keer dat je je daarvan bewust bent. Dat is het leuke van de grammatica: dat je steeds van die hele subtiele dingetjes tegenkomt die je eigenlijk allang wist, maar waar je nooit over nagedacht hebt. Je bent slimmer dan je denkt!