Taalprof

Onthouden en afhouden

Ik hoor het net op de radio en ik moet het even opschrijven anders blijf ik daar de hele middag mee bezig. In een interview zegt iemand: Ik zou zeggen dat ik hem niet van die informatie zou willen onthouden. Daar is iets mee, nietwaar?

Op het eerste gezicht zou je zeggen: de spreekster haalde twee constructies door elkaar, iemand iets onthouden en iemand van iets afhouden. Als je dan een geroutineerde taalcriticus bent dan ken je ook het woord daarvoor. Dan roep je heel hard "Contaminatie!" en je hebt je punt weer gescoord voor vandaag.

Maar de taalprof is geen doorgewinterde criticus, die zoekt liever overal iets achter.

Lees meer/ minder/ printversie

Het zou natuurlijk best kunnen dat de spreekster zich vergist. Ze begint met in haar hoofd iemand iets onthouden, met meewerkend voorwerp iemand en lijdend voorwerp iets. Als meewerkend voorwerp kiest ze hem en ondertussen is ze al bezig de zin uit te spreken. Omdat constructies met meewerkend voorwerp zeldzamer zijn dan die met lijdend voorwerp is ze, aangekomen bij die informatie, vergeten dat hem meewerkend voorwerp was en denkt ze dat het lijdend voorwerp is geweest. Dan redeneert ze: nu kan ik niet meer die informatie zeggen, want het lijdend voorwerp heb ik al gehad. Ik moet er een voorzetselvoorwerp van maken.

In het hele betekenisveld dat in haar hoofd actief is, zaten behalve iemand iets onthouden ook verwante constructies als iemand van iets afhouden. Daarom is de razendsnelle switch naar het voorzetselvoorwerp van die informatie zó gemaakt. Maar nu is tegelijk ook het werkwoord onthouden vervangen door afhouden.

Dit voltrekt zich allemaal in een paar milliseconden, dat is het mooie. Eigenlijk is zo'n versprekinkje dan ook veel interessanter dan wanneer alles alleen maar goed gaat. Want je kunt hier nog extra vragen bij stellen. Bijvoorbeeld: is het wel zo dat constructies met meewerkend voorwerp minder frequent zijn? Of zijn constructies met meewerkend voorwerp so wie so op hun retour? Zou kunnen. Maar in dit geval is er misschien nog wel een andere constructie die in de weg zit.

Behalve iemand iets onthouden en iemand van iets afhouden kun je ook jezelf onthouden van iets. Hee, dat lijkt wel dezelfde contaminatie! Wat is dat nu, is die constructie dan toch grammaticaal?

Volgens de naslagwerken is de constructie jezelf onthouden van iets uitsluitend wederkerend ("inherent reflexief", om het eens mooi te zeggen). Dat betekent: hij zou alleen maar voorkomen met een wederkerend voornaamwoord. Bij inherent reflexieve constructies wordt het wederkerend voornaamwoord niet als lijdend voorwerp beschouwd, maar als deel van het werkwoordelijk gezegde. Dat wil zeggen: het gezegde is zich onthouden, en dat heeft alleen een voorzetselvoorwerp: van iets.

Toch is dit dan een verspreking van een heel andere orde dan de contaminatie die ik zojuist schetste. Het is heel wat minder gek gedacht om te veronderstellen dat in jezelf van iets onthouden dat jezelf ook best iemand anders kan zijn. Dat kan bij zoveel soortgelijke uitdrukkingen. Zo kun je jezelf van iets op de hoogte stellen, maar ook iemand anders van iets op de hoogte stellen. En je kunt jezelf van iets beroven, en ook iemand anders van iets beroven. Eigenlijk is het maar een gekke uitzondering dat je niet iemand anders van iets zou kunnen onthouden.

Kijk, deze overwegingen zijn toch leuker dan alleen maar "Contaminatie!" roepen, niet?

Lees minder

Steeds maar wederkerend

"Taalprof?"
"Ja?"
"Ik snap het nog steeds niet"
"Wat niet?"
"Het verschil tussen wederkerend en wederkerig. Je hebt dat wel uitgelegd, met die boemerang en zo, maar ik ben geen Australiër dus ik kan me daar weinig bij voorstellen."
"Nou, ik ben blij dat je het zegt. De Taalprof heeft een onuitputtelijk arsenaal aan uitleg tot zijn beschikking. Ik kan het altijd op een andere manier zeggen."
"O gelukkig. Maar hoe zit het dan?"

Lees meer/ minder

"Nou, stel je voor ik geef jou een klap..."
"Gaan we moeilijk doen?"
"Ehh, verkeerd voorbeeld. Stel ik geef jou een goede raad."
"Okee, dat is al beter."
"En iemand anders ziet dat, en zegt Hee, de Taalprof geeft haar een goede raad!"
"Goed. Ik zie het voor me."
"Dan gebruikt die persoon het voornaamwoord haar, nietwaar? Een gewoon persoonlijk voornaamwoord."
"Ja"
"Kun je je nu een voorstelling maken van hoe die goede raad zich beweegt?"
"Dat snap ik niet"
"Die goede raad, dat is iets wat vanuit de Taalprof vertrekt, en bij jou aankomt, niet?"
"O zo bedoel je. Ja okee, ik zie het voor me."
"Hou dat beeld vast. En stel je nu eens voor hoe dat gaat in de zin De Taalprof geeft zichzelf een goede raad."
"Ehh, dan vertrekt die goede raad weer bij de Taalprof, maar hij komt ook weer bij diezelfde Taalprof terug."
"Precies! Hij keert weer, of hij keert terug, zouden we nu zeggen."
"Jaja."
"Daarom heet dat voornaamwoord zichzelf "wederkerend". Omdat het als het ware de verwijzing weer terug laat keren naar iets wat al eerder genoemd is."
"Okee, dat snap ik."
"En stel je nou eens voor hoe die goede raad beweegt in een zin als De Taalprof en ik geven elkaar een goede raad."
"Ummm...dan is er twee keer een goede raad. De ene vertrekt bij de Taalprof en komt bij mij terecht, en de andere vertrekt bij mij en komt weer bij de Taalprof terecht."
"Inderdaad. De Taalprof deelt een goede raad uit aan jou, en jij doet hetzelfde naar de Taalprof. En misschien gaat het wel door!"
"Door?"
"Dat de Taalprof dan weer een goede raad aan jou geeft en jij weer aan hem en hij weer aan jou, enzovoorts."
"Dat zou kunnen, ja"
"En eigenlijk weet je ook niet goed wie er begonnen is?"
"Hoezo?"
"Als je zegt De Taalprof en ik geven elkaar een goede raad, dan kan het ook zijn dat jij begint, en de Taalprof reageert, en dan jij weer enzovoorts."
"Jaja"
"Met andere woorden, dat voornaamwoord elkaar kan ervoor zorgen dat er steeds maar heen en weer dezelfde actie wordt uitgevoerd. Die actie keert dus niet alleen terug, maar keert terug, vertrekt weer, keert weer terug, vertrekt weer, en zo maar door."
"Okee!"
"Dat probeerden die oude taalkundigen uit te drukken met het woord wederkerig."
"O, nu snap ik het!"
"Mooi zo!"
Lees minder

Je bent negen jaar

Je bent negen jaar, je hebt zomervakantie, en je wil weten wat een wederkerend voornaamwoord is. Wow! Dan moet het wel erg slecht weer zijn. Maar gelukkig is er de Taalprof, die nooit vakantie neemt zoals meester Dirk, en die altijd klaarstaat met zijn uitleg.

Lees meer/ minder

Een wederkerend voornaamwoord, tja, wat is dat? Het is in ieder geval een voornaamwoord, dat snap je zelf ook wel. Maar wat is een voornaamwoord? Dat is simpel gezegd: een voornaamwoord, dat is een woord waarvan je de betekenis niet in een woordenboek kunt opzoeken. Kijk maar naar het woordje ik. Wie is ik? Dat hangt er maar vanaf wie het zegt. Dat is met de naam Robbie Williams heel anders. Dat kun je gewoon in Google intikken, en dan krijg je precies te zien wie Robbie Williams is, compleet met foto's en mp3-tjes erbij. Maar als ik in Google ik intik, krijg ik heus geen plaatje van de Taalprof.

Kleine kinderen (niet meer de kinderen van 9 jaar) hebben vaak moeite met die veranderlijke betekenis van voornaamwoorden. Dan zeg je Morgen ben jij jarig, en dan bevestigen ze dat door je zeggen Ja, morgen ben jij jarig. Ze denken dan dat jij een vaste betekenis heeft. Later pas leren ze dat voornaamwoorden juist geen vaste betekenissen hebben.

Voornaamwoorden verwijzen. Naar degene die iets zegt, naar iemand anders in de kamer, naar andere woorden in de zin. Meestal voel je zelf meteen aan hoe die verwijzing zit. Het komt maar heel zelden voor dat je aan iemand moet vragen Zij is aardig? Wie bedoel je met zij?

Wederkerende voornaamwoorden zijn een speciale soort voornaamwoorden. Ze verwijzen, net als andere voornaamwoorden, maar ze verwijzen altijd naar iets wat in dezelfde zin genoemd wordt. Meestal is het wederkerend voornaamwoord zich, of zichzelf, maar als het verwijst naar ik wordt het me(zelf), en als het verwijst naar je wordt het je(zelf), enzovoorts.

Je kunt het zelf goed aanvoelen in een zinnetje als De Taalprof vergist zich nooit. Het woordje zich is hier wederkerend voornaamwoord. De verwijzing "keert" als het ware "weer" naar iets wat al genoemd is (in dit geval De Taalprof). Maar als je De Taalprof vervangt door ik, krijg je ik vergis me nooit. Zo zeg je ook Wij vergissen ons nooit, jullie vergissen je nooit, enzovoorts.

Gelukkig hoef je dit allemaal niet te leren. Dat weet jij vanzelf al, als negenjarige! Het enige wat je moet leren (van meester Dirk, waarschijnlijk) is het herkennen van het wederkerend voornaamwoord, niet hoe je het moet gebruiken.

Zo. En nu weer verder met vakantievieren. Buiten spelen?
Lees minder

Het boemerang-voornaamwoord

Ik heb het al herhaaldelijk gezegd, en ik zeg het nog maar eens: voornaamwoorden zijn heel speciale woorden in de taal. In vorige logs omschreef ik ze heel algemeen als verwijzende woorden. En die verwijzing, dat is niet zomaar een verwijzing, zoals je met je vingers of met aanwijsborden kunt doen. Met voornaamwoorden kun je ook verwijzen naar iets wat je al eerder gezegd hebt (of zelfs naar iets wat je nog gaat zeggen). Dit is met geen enkele andere woordsoort mogelijk.

Lees meer/ minder

In een zin als Marco zei dat hij tevreden was verwijst hij naar Marco. Je kunt hem wel anders opvatten (bijvoorbeeld als dat Marco zei dat Johan tevreden was), maar de normale betekenis is dat Marco en hij naar dezelfde persoon verwijzen. Dat is geen toeval. Voornaamwoorden hebben de neiging om aan te knopen bij personen en dingen die al eerder in het gesprek aan de orde zijn gekomen. Je begint geen verhaal met Hij is tevreden. Of liever: als je een verhaal begint met een voornaamwoord ("Hij keek tevreden om zich heen..."), dan suggereer je dat de lezer midden in het verhaal valt, dat er al eerder iemand aan de orde is geweest naar wie je verwijst met hij.

Je kunt met hij of zij wel rechtstreeks naar personen verwijzen, maar dan moet je daar altijd een gebaar bij maken of iets extra's erbij vermelden (hij daar). Nee, de normale verwijzing van een voornaamwoord is, zoals dat officieel heet, niet "buitentalig" maar "binnentalig": het voornaamwoord verwijst naar iets of iemand binnen de taal zelf.

Misschien is dit wel de belangrijkste eigenschap van de menselijke taal: dat je middelen hebt om te verwijzen naar iets wat jij of andere mensen gezegd hebben. In één klap ontworstelt het communicatiesysteem zich daarmee aan de concrete situatie. Nu kun je ineens, behalve naar concrete personen en dingen om je heen, ook verwijzen naar dingen of personen waar je over gesproken hebt, die in het verleden liggen of in de toekomst. Zonder voornaamwoorden heb je daar totaal geen mogelijkheden voor. Hoe precies die talige middelen samenhangen met de mogelijkheden om te kunnen nadenken over die dingen, dat is onduidelijk, maar dát ze samenhangen staat wel vast.

Met de meeste voornaamwoorden kun je ook wel buitentalig verwijzen, maar er is één soort dat alleen maar binnentalige verwijzing kent: het zogeheten wederkerend voornaamwoord. In het Nederlands is dat vooral zich(zelf). De betekenis van zichzelf ligt nooit buiten het gesprek. Je kunt niet iets zeggen als Zich was tevreden, of Wij maakten zichzelf tevreden.

Zich(zelf) moet een binnentalige verwijzing hebben. Sterker nog: de verwijzing van zich(zelf) ligt altijd binnen de zin waar het in staat. Dit is geen regel die taalkundigen verzonnen hebben, dat is vanzelf zo ontstaan. Er is niemand die op het idee komt om te zeggen: Marco beantwoordde vragen van de pers. Een journalist vroeg zichzelf of hij tevreden was. Het is onmogelijk om deze zin te begrijpen in een betekenis waar zichzelf verwijst naar Marco. Waarom? Tja, dat is een moeilijke vraag. Maar het is een feit.

Het wederkerend voornaamwoord is eigenlijk een speciaal geval van het persoonlijk voornaamwoord. Het is een neutrale verwijzing (geen speciale extra betekenissen), die alleen beperkt is tot een binnentalige verwijzing (die dan ook nog eens binnen de zin moet vallen). Sommige grammaticaboekjes zeggen dat het wederkerend voornaamwoord altijd naar het onderwerp van de zin moet verwijzen, maar dat klopt niet. Zinnen als Ik confronteerde Marco met zichzelf of Wij beschermen onze kinderen tegen zichzelf bewijzen dat. In die zinnen verwijst zichzelf niet naar het onderwerp, maar naar andere zinsdelen.

Waarom heet dat ding eigenlijk wederkerend? Dat is een vertaling van het Latijnse reflexivum, die moet uitdrukken dat het woord, als een soort boemerang, "terugkeert" naar iets wat al eerder gezegd is.

Lastig voor de herkenning van het wederkerend voornaamwoord is het feit dat het verschillende vormen kan aannemen. De vormen zich en zichzelf zijn wel makkelijk, maar als de verwijzing "terugkeert" naar een eerste of tweede persoon (ik, jij, wij, jullie), dan verandert het woord in de normale voorwerpsvorm van het persoonlijk voornaamwoord, eventueel aangevuld met -zelf. In Jij moet je(zelf) beter wassen is je(zelf) wederkerend voornaamwoord omdat het "eigenlijk" een vorm is van zich(zelf). Dat kun je zien als je van die zin een derde persoon maakt: Hij moet zich(zelf) beter wassen (en niet: Hij moet hem(zelf) beter wassen).

Bij sommige werkwoorden is die hele verwijzende betekenis van zich totaal "afgesleten". Iemand die zich wast, die wast nog wel degelijk een persoon, namelijk zichzelf, maar hoe zit het met iemand die zich vergist, of iemand die zich iets realiseert? Het woordje zich betekent daar eigenlijk vrijwel niets meer, het staat er maar een beetje bij, als een fossiele boemerang uit het verleden, toen je ook andere personen (bijvoorbeeld de vijand) kon vergissen. Meestal worden zulke betekenisloze woordjes zich (bijna altijd zonder -zelf) niet als aparte woorden beschouwd, maar als een deel van het werkwoord (zich vergissen). Daar is best iets voor te zeggen. Dan noem je niet het voornaamwoord, maar het werkwoord wederkerend.

Het is niet vreemd dat zulke betekenisloze woordjes in de taal ook wel eens wegvallen. Zo blijft het woordje zich bij het werkwoord zich herinneren de laatste tijd wel erg vaak weg (Hoe moeten wij hem herinneren? in plaats van Hoe moeten wij ons hem herinneren?). Opmerkelijker is dat het betekenisloze zich soms ineens opduikt bij werkwoorden die het helemaal niet nodig hebben (Hij besefte zich dat niet in plaats van Hij besefte dat niet). Is dat erg? Wel als iemand er een rode streep door zet of als je mensen niet onnodig op de kast wil jagen. Dan kun je maar beter even opzoeken of het werkwoord wederkerend is of niet. "(wederk.)", staat er dan in het woordenboek achter.
Lees minder