Taalprof

Voorzetsels en voegwoorden

Het lijkt wel een beetje stilletjes op het taalprof-weblog, maar de vragen en discussies gaan gestaag door. De afgelopen dagen ontstonden er twee verschillende discussies, die op een verrassende manier samenhangen. Eerst merkte Ton op dat het voegwoord al in de zin al heb ik een euro, ik koop toch geen ijsje niet als een voegwoord maar als een bijwoord gezien moet worden, en vervolgens stelt Henk voor om als in verkleed gaan als Sinterklaas een voorzetsel te noemen. Zij dragen daar argumenten voor aan, maar de discussie roept de vraag op: wat is hier eigenlijk aan de hand? Wat is eigenlijk het verschil tussen voegwoord en voorzetsel? Wanneer noem je iets voegwoord, wanneer voorzetsel (en wanneer bijwoord)?

Lees meer/ minder/ printversie

Eigenlijk is het niet eens zo belangrijk wat je in de afzonderlijke gevallen zou beslissen. Het werkelijke inzicht is dat de woordsoorten voorzetsel en voegwoord sterk verwant zijn. Dat blijft in de meeste grammaticaschoolmethoden een beetje onderbelicht, maar het is een verhelderend inzicht. Denk ik.

Het Nederlands kent twee woordsoorten die speciaal bedoeld zijn om zinsdelen te verbinden: het voorzetsel en het voegwoord. Nou zul je zeggen: maar het voorzetsel verbindt toch geen twee zinsdelen? Dat staat gewoon voor één zinsdeel, zoals bij op de kast, in de kast, naast de kast, enzovoorts. Inderdaad, zo wordt het meestal uitgelegd, maar dat is misleidend. Want als je het hebt over op de kast, dan is er toch altijd iets anders dat zich op die kast bevindt. Met andere woorden: de relatie "op" is een relatie tussen iets anders en die kast. Je kunt wel zeggen dat in termen van woordgroepen dat op meer bij de kast hoort dan bij dat andere, maar datzelfde geldt voor voegwoorden. Als je zegt de zon schijnt terwijl het heel hard regent, dan hoort terwijl in termen van woordgroepen ook meer bij de zon schijnt.

Goed. Voorzetsels en voegwoorden verbinden dus allebei twee dingen. Het is X op Y maar ook X terwijl Y. Maar wat is dan het verschil? Dat hangt voornamelijk van twee dingen af: als het woord twee gelijkwaardige delen verbindt, dan hebben we het meestal over een voegwoord. Een nevenschikkend voegwoord, om precies te zijn. Een nevenschikkend voegwoord verbindt delen die dezelfde functie hebben, als het ware naast elkaar staan, en vaak inwisselbaar zijn. Je zegt de zon schijnt of het regent heel hard, de vaas of de kast, wit of rood, enzovoorts. Allemaal voegwoorden. Er zijn wel een paar twijfelgevallen, zoals de vaas in plaats van de kast, waarbij in plaats van meestal als voorzetseluitdrukking benoemd wordt, maar je zou kunnen argumenteren dat die de functie van een nevenschikkend voegwoord heeft.

Verbinding van gelijkwaardige delen gebeurt dus met nevenschikkend voegwoord, wat voor delen het ook betreft. Als het echter gaat om ongelijke delen (het ene deel heeft een functie binnen het andere deel), dan hebben we een ander verhaal. Als het tweede deel dan een bijzin is, noemen we het verbindingswoord een voegwoord. Is het tweede deel geen bijzin, dan is er sprake van een voorzetsel. Dus bij de zon schijnt terwijl het heel hard regent is het tweede deel (terwijl het heel hard regent) een bijzin en dus is terwijl een onderschikkend voegwoord, maar bij de zon schijnt tijdens een regenbui is het tweede deel geen bijzin, dus tijdens is een voorzetsel.

So far, so good. Dat zijn duidelijke voorbeelden. Maar juist omdat die woordsoorten zoveel op elkaar lijken krijg je natuurlijk ook de ontwikkeling dat een aantal gevallen de overstap naar de andere soort maken. Dat zie je vooral bij de voorzetsels, die vaak aan het voegwoord dat worden toegevoegd (na-dat, voor-dat, om-dat) en samen een onderschikkend voegwoord vormen, of zelfs in hun eentje een beknopte bijzin kunnen inleiden (na dat gedaan te hebben, voor dat te doen).

Bij de voegwoorden zie je vaak iets anders: als er samentrekking optreedt in de bijzin, wordt er vaak zoveel weggelaten dat het tweede deel zijn karakter als bijzin lijkt te verliezen. Dan is de vraag: hoe lang noem je een samengetrokken bijzin nog een bijzin? Dat zie je bij dan, als en behalve. Die hebben duidelijk nog een samengetrokken bijzin als er twee of meer zinsdelen overblijven: Zij kust mij liever dan ik haar, ik kus haar even graag als zij mij, behalve zij mij heeft hij haar ook gekust. In die gevallen zijn dan, als en behalve dus nog duidelijk voegwoorden (en heb je trouwens ook een goed argument om in plaats van een voegwoord(uitdrukking) te noemen: zij heeft mij gekust in plaats van ik haar).

Lastiger wordt het als er na dan, als en behalve maar een zinsdeel overblijft. Toch zie je daar met name bij de voornaamwoorden nog naamvalseffecten die als een laatste stuiptrekking het bijzinskarakter verraden. Naast Zij kust haar liever dan ik heb je Zij kust haar liever dan mij. Die onderwerpsvorm ik en voorwerpsvorm mij is alleen verklaarbaar vanuit het bijzinskarakter. Dus ook daar zou je dan nog onderschikkend voegwoord moeten noemen.

Nog zwakker is het effect soms bij de bepaling van gesteldheid met als. Bij Wij zijn verkleed als dokters heb je ook de variant Wij zijn verkleed als dokter. Ook dat is een aanwijzing dat dokters/dokter een zinsdeelfunctie heeft binnen een samengetrokken bijzin: namelijk een naamwoordelijk deel van het gezegde. Dat is immers het enige zinsdeel waarbij je in deze gevallen probleemloos een meervoud kunt vervangen door een enkelvoud.

Maar wat moet je dan met de ontleding van gevallen als Hij is groter dan mij? Die geldt wel als een foute zin (voldoet niet aan de taalnorm), maar stel dat iemand zo'n zin gebruikt, hoe moet je hem dan ontleden? Wel, dan zou je als volgt moeten redeneren: in deze zin is de voorwerpsvorm mij niet te verklaren vanuit de samengetrokken bijzin (want die zou moeten luiden ...dan ik ben). Dus moet de voorwerpsvorm verklaard worden uit het verbindingswoord dan. Maar in dat geval verbindt het woordje dan dus geen bijzin (want bijzinnen hebben geen naamvallen), maar alleen mij. Dus beschouwt die taalgebruiker dan blijkbaar als een voorzetsel.

En hoe zit het met dat woordje al in al regent het, ik ga toch naar het strand? Ton redeneert dat het gedeelte achter al een hoofdzinsvolgorde met inversie is (onderwerp en persoonsvorm zijn omgewisseld), en dat dit alleen verklaarbaar is als je al als een bijwoord beschouwt. Dit is in feite een redenering vanuit de moderne taalkunde (de generatieve grammatica), waarbij voorzetsels en voegwoorden ieder de kern van een eigen woordgroep vormen. In die theorie wordt aangenomen dat alle zinnen voegwoordgroepen zijn. De hoofdzinsvolgorde wordt dan verklaard door te stellen dat de persoonsvorm in die woordgroep de plaats inneemt van het ontbrekende voegwoord. In die theorie is het onmogelijk dat je een (onderschikkend) voegwoord hebt en toch een hoofdzinsvolgorde.

Dit argument is natuurlijk alleen doorslaggevend binnen de generatieve grammatica. In de traditionele ontleding is de beslissing om iets voorzetsel of voegwoord te noemen een afweging van een aantal eigenschappen. Daar is de eerste vraag wat voor soort verbinding X (ook) al Y is (of al Y, X). In elk geval moet je dan opmerken dat Y een zin is. Dat zou al pleiten voor al als voegwoord. Natuurlijk heb je ook verbindingen met een (voegwoordelijk) bijwoord, zoals in X dus Y, of X, bovendien Y, maar daar kun je dan altijd weer het voegwoord en aan toevoegen, en dus kun je argumenteren dat in X dus Y het voegwoord is weggelaten. Maar dat kan niet bij X (ook) al Y. Daarnaast heb je bij de stelling dat al een bijwoord is het probleem dat al per se vooraan de zin moet staan. Die andere voegwoordelijke bijwoorden kunnen ook midden in de zin staan. En tot overmaat van ramp is het zinsdeel dat begint met al in zijn eentje niet compleet. Een zin als Ook al regent het heel hard is onmogelijk. Dat is maar een halve zin. Er moet dus iets voegwoordelijks inzitten, en als dat voegwoordelijke niet is weggelaten, waar zit het dan?

De benoeming van al is dus problematisch, of je nu kiest voor voegwoord of bijwoord. In beide gevallen heeft het unieke eigenschappen. Is dat erg? Nou ja, in zoverre dat je graag een sluitende beschrijving van de taal hebt. Maar die hebben we niet, en woorden zoals al maken ons daarvan bewust. Dat is dan ook wel weer mooi.

Lees minder

Achterin is het vooraan, voorin voor aan

De taalprof is geen spellingspecialist. Hij breekt er wel eens zijn hoofd over, maar daar krijgt hij alleen maar hoofdpijn van. Gelukkig bestaat er een spellingwet, en duidelijke adviezen. Want soms moet je vooral niet nadenken.

Gisteren werd de taalprof op de vingers getikt omdat hij schreef Alleen in formeel taalgebruik en vooraan de zin. Hij had natuurlijk moeten schrijven Alleen in formeel taalgebruik en voor aan de zin. Tenminste, zo staat het in de Leidraad bij de officiële woordenlijst (hoofdstuk 6.8, onder e4).

Nu niet meer verder lezen.

Lees meer/ minder/ printversie

Nou ja, goed dan. Waarom zou je moeten schrijven voor aan de zin en niet vooraan de zin? Ja, omdat het in de Leidraad staat, dat is goed geantwoord. Maar waarom staat het in de Leidraad? Zit daar nog een gedachte achter? Dat is wel een beetje lastig.

De Leidraad zegt: als je twee "voorzetselbijwoorden" achter elkaar zet, dan moet je die aan elkaar schrijven. Wat is een voorzetselbijwoord? Dat is een voorzetsel dat je als bijwoord gebruikt. Dus als je de voorzetsels achter en in gebruikt in de zin De jassen liggen achterin, dan gebruik je ze allebei niet als voorzetsel maar als bijwoord en dus schrijf je ze aan elkaar. In de zin Achter in de auto liggen de jassen is achter als bijwoord gebruikt (want het vormt een nadere bepaling van in) en in is gewoon voorzetsel, dus daar schrijf je achter en in los.

Zoals gezegd, je kunt het zo doen omdat het zo bepaald is, maar de vraag is nu even: zit daar nog iets achter? Ik denk het wel. In de zin Achter in de auto liggen de jassen spreek je achter in namelijk anders uit dan in De jassen liggen achterin. In het tweede geval ligt er alleen een duidelijke klemtoon op in, en in het eerste geval ligt in ieder geval een klemtoon op achter. Ik vermoed dat de achterliggende gedachte is dat achterin als één woord wordt uitgesproken, en achter in als twee woorden.

Nou hebben de meeste samenstellingen een ander klemtoonpatroon, namelijk met klemtoon op het eerste lid (bloemkool, opbellen, donkerblauw), dus een beetje vreemd is het wel, maar de gedachte is te volgen. Ik kom er echter zometeen nog even op terug.

Is dat nu met vooraan en voor aan hetzelfde? Ehhh, ja en nee. Inderdaad zie je hetzelfde uitspraakverschil tussen Het woord staat voor aan de zin en Het woord staat vooraan. Klemtoon op aan, dan is het één woord, klemtoon op voor, twee woorden. Niets aan de hand toch?

Maar hoe spreek je nu uit Het woord staat vooraan in de zin? Het klemtoonpatroon suggereert dat voor en aan twee woorden zijn (klemtoon ligt op voor), maar volgens de Leidraad moet het toch aan elkaar, want zowel voor als aan zijn voorzetselbijwoorden bij het voorzetsel in.

Waarschijnlijk is dit de reden dat die voorzetselbijwoorden een aparte behandeling in de Leidraad krijgen. Anders zou de spelling namelijk al bepaald zijn door het allereerste principe van 6.8: je spelt twee woorden als elk element een afzonderlijke klemtoon kan hebben.

Dit ondergraaft ondertussen wel die mogelijke achterliggende gedachte achter die spelling van die voorzetselbijwoorden. Als het alleen om de intonatie zou gaan, dan zou je verwachten dat je zou moeten spellen voor aan in de zin.

We zitten dus met het verschijnsel dat het woord vooraan op twee verschillende manieren kan worden uitgesproken: Het woord staat vóóraan in de zin tegenover Het woord staat vooráán. Kan dat wel? Ja, dat kan best. Er zijn meer woorden met die eigenschap. Zo heb je het woord meestal, dat de klemtoon op de eerste lettergreep krijgt als het ergens vóór staat (Mééstal doe ik dat) en klemtoon op de tweede lettergreep als het ergens achter staat (Dat doe ik meestál). Dat lijkt wel heel erg op het patroon bij vooraan.

Maar nu terug naar achterin. Zou achterin niet ook een woord als meestal kunnen zijn? Je spreekt het uit met klemtoon op achter als het ergens vóór staat, en met klemtoon op in als het ergens achter staat. Hee dat klopt! Kijk maar: je zegt Áchterin liggen de jassen, maar De jassen liggen achterín. In beide gevallen is er sprake van het bijwoord achterin, dus over de spelling bestaat geen misverstand. Toch is er ook hier verschil in uitspraak.

Maar nu valt ook de uitspraakbasis weg onder het verschil tussen De jassen liggen achter in de auto en De jassen liggen achterin. Want de klemtoon op achter in de eerste zin zou ook te verklaren zijn uit de eigenschappen van achterin.

We blijven dus zitten met bepaling 6.8e4 uit de Leidraad, zonder dat we daar een sluitende redenering voor kunnen opzetten. Is dat erg? Misschien niet. Maar er is wel nog een probleempje.

Neem de zin De jassen liggen helemaal achter in de auto. Waar is helemaal een bepaling bij? Niet bij achter. De betekenis is niet "De jassen liggen in de auto en wel helemaal achter." Ook niet bij achter in de auto, want het is ook niet "De jassen liggen achter in de auto en wel helemaal." Nee: helemaal is een bepaling bij achter in. Dat betekent dat achter in deze constructie wezenlijk verschilt van "normale" bepalingen bij voorzetsels, zoals diep onder de grond. Als je daar een bepaling voor zet, dan krijg je bijvoorbeeld heel diep onder de grond, en dan is heel altijd een bepaling bij diep ("onder de grond, en wel heel diep").

Met andere woorden: in de genoemde twee voorbeelden is de band tussen achter en in veel sterker dan tussen diep en onder. Dat zou je mooi kunnen uitdrukken door achterin aan elkaar te schrijven en diep onder niet. Sommige taalkundigen doen dat al. In de omvangrijke dissertatie van Nard Loonen over voorzetsels staan de combinaties achterin en vooraan gewoon in het rijtje van 528 Nederlandse voorzetsels. Maar zoals gezegd, dat is tegen de Leidraad 6.8e4, en dat is de officiële spelling.

Lees minder