Taalprof

Zinsdelen op de rode lijst

Gisteren was er een lezer die naar aanleiding van de poll opmerkte dat haar favoriete zinsdeel eigenlijk het indirect object was. Meer in het bijzonder de ethische datief was voor haar 2 gymnasiumklas smullen geblazen.

Speciaal voor die 2 gymnasiumklas een bespreking van een zeldzame variant van het indirect object (dat in veel grammaticaboekjes onder het meewerkend voorwerp valt): het loos meewerkend voorwerp. Als er een rode lijst van zeldzame zinsdelen zou bestaan, zou dit zinsdeel daarop voorkomen.

Lees meer/ minder/ printversie

Het is geen ontdekking van de taalprof. Hij las het in 1997 in een artikeltje op het internet, maar het is de moeite waard om er nog eens de aandacht op te vestigen. Het artikeltje gaat eigenlijk over de ontleding van het zinnetje Dat is 't 'm!, wat nog best een pittige kwestie is, maar het is de functie van het woordje 'm die ons hier interesseert.

Wat is 'm in Dat is 't 'm? Het geheel is een zin met een naamwoordelijk gezegde, dat is duidelijk. Je kunt twisten over de vraag of dat het onderwerp is en 't het naamwoordelijk deel of andersom (de auteur kiest voor het eerste), maar het is zeker dat 'm niet tot het naamwoordelijk deel behoort. Zo'n voornaamwoord kan ook geen bijwoordelijke bepaling zijn, het is geen bijvoeglijke bepaling (want er staat nergens een zelfstandig naamwoord), het is geen lijdend voorwerp (want dat komt niet voor bij een naamwoordelijk gezegde), kortom, er is geen enkele benoeming die in aanmerking komt, behalve meewerkend voorwerp (of indirect object, als je die terminologie gebruikt).

Als 'm een meewerkend voorwerp is, dan is het wel een betekenisloos meewerkend voorwerp. Je kunt het niet vervangen door de naam van een persoon, en het is überhaupt onduidelijk wie of wat er met 'm bedoeld wordt. Het lijkt dus een beetje op de ethische datief, zoals in Ik werd me toch kwaad! waar me ook niet echt verwijst naar mij. Het is een "semantische dummy," een woordje dat op zichzelf geen betekenis heeft, maar op de een of andere manier wel bijdraagt aan een soort modale betekenis van het geheel (met een ethische datief druk je een persoonlijke betrokkenheid uit, je betrekt de uitspraak heel erg op je eigen opvatting).

Toch verschilt 'm in Dat is 't 'm wel van een echte ethische datief. Immers, de ethische datief is altijd me. Bovendien is onduidelijk op welke persoon de uitspraak betrokken wordt, dus het heeft ook niet echt die modale betekenis van de ethische datief. Het lijkt dus iets anders. Maar wat?

De oplossing die in het artikeltje uit 1997 bedacht wordt, is 'm te benoemen als een "loos meewerkend voorwerp," naar analogie van het loos onderwerp (het sneeuwt), het loos lijdend voorwerp (ik heb het koud) en het loos voorzetselvoorwerp (dat ziet er niet uit): een betekenisloze invulling van een zinsdeel.

Een loos meewerkend voorwerp is extreem zeldzaam. Het komt slechts voor in een handjevol constructies. In het artikeltje uit 1997 staan er vier of vijf genoemd, in alle gevallen het woordje 'm meestal in combinatie met een ander loos zinsdeel 't. Het staat dus op de lijst van bedreigde zinsdelen, die maar op een paar plaatsen in de taal gesignaleerd zijn. Het is daarom van belang om de verste uithoeken van de taal na te speuren op de verschijningsvormen van dit zinsdeel, want het moet worden vastgelegd voordat het verdwenen is. Het lijkt me een nobele taak voor een klas gymnasiasten om zo'n queeste naar het zeldzame loos meewerkend voorwerp ter hand te nemen. Dit zijn tot nu toe de plaatsen waar het aangetroffen is:

- Dat is 't 'm ('t is hier loos naamwoordelijk deel, zo mogelijk nog zeldzamer)
- Dat doet 't 'm ('t is loos lijdend voorwerp)
- Het zit 'm daarin (het is -waarschijnlijk- loos onderwerp)
- Hij heeft 't 'm gelapt ('t is loos lijdend voorwerp)
- Hij is 'm gesmeerd

Wat opvalt is dat het allemaal een beetje populaire formules zijn. Misschien dat er toch een of andere modale betekenis achter zit, bijvoorbeeld in de zin dat 'm de uitspraak relateert aan een algemene opvatting, of aan een gedeelde opvatting tussen de gespreksdeelnemers. Dan is het toch een speciaal geval van de ethische datief.

Als je de ethische datief al leuk vindt (die ontzettend vaak voorkomt), dan vind je zo'n zeldzame variant vast ook interessant. Misschien gebruik je 'm zelf wel eens, zonder dat je het beseft. Dat zou toch zonde zijn. Zo'n mooi zinsdeel mag best gezien worden.

Lees minder

Update. De actuele lijst (aangevuld met lezersreacties):

- Dat is 't 'm ('t is hier loos naamwoordelijk deel, zo mogelijk nog zeldzamer)
- Dat doet 't 'm ('t is loos lijdend voorwerp)
- Het zit 'm daarin (het is -waarschijnlijk- loos onderwerp)
- Daar zit 'm de kneep (de kneep is onderwerp)
- Hij heeft 't 'm gelapt ('t is loos lijdend voorwerp)
- Hij is 'm gesmeerd

Wat schetst mijn verbazing? Weer een reactie!

Gisteren reageerde een lezer met de opmerking dat hij steeds vaker hoorde Wat schetst mijn verbazing?  in plaats van Wie schetst mijn verbazing? Daaroverheen kwam nog een andere lezer die dat "ongeletterd" noemde, maar ondertussen is het wel een interessante kwestie, die met een beetje ontleden beter begrepen kan worden.

Het is om te beginnen al een verdachte kwestie: de "foute" vorm (wat schetst) komt op het internet al drie keer zo vaak voor als de "goede" (wie schetst). Dat betekent dat we nu al bijna in het stadium zitten van het "iedereen zegt dit maar eigenlijk is het dat." De taalprof is een beetje allergisch voor dat woordje eigenlijk. Dat lijkt hem een beetje te veel op strikt genomen.

Lees meer/ minder/ printversie

Het is snel uitgemaakt dat Wie schetst mijn verbazing? de oudste papieren heeft. Oorspronkelijk gaat het hier om een retorische vraag, die moet aangeven dat je verbazing zo groot is dat niemand hem zou kunnen beschrijven.

Die retorische vraag werd vaak gebruikt in een verhaal, waarin hij werd gevolgd door een bijzin met toen. Bijvoorbeeld bij Conrad Busken Huet, in de 19e eeuw: Wie schetst mijne verbazing, toen mij gezegd werd dat zij sedert twaalf uur in eene brandende koorts lag. De formule Wie schetst werd trouwens voor meerdere emoties gebruikt (verwondering, vreugde).

Het eigenaardige van dit gebruik is het contrast tussen de tegenwoordige en de verleden tijd: de vertelling staat meestal in de verleden tijd, en de formule in de tegenwoordige tijd. De retorische vraag speelt immers tussen spreker/schrijver en luisteraar/lezer.

Later zie je ook het gebruik van de formule in een verhaal in de tegenwoordige tijd. Dan wordt de bijzin ingeleid met het voegwoord als: Wie schetst echter mijn verbazing als ik in het rijtje van de zorgenkinderen ook aantref: de achterstelling van de vrouw? (Joke Kool-Smit in 1970).

En ten slotte krijg je de ontwikkeling dat de formule Wie schetst mijn verbazing gevolgd wordt door een dubbele punt met een situatieschets: Maar wie schetst mijn verbazing: in het nieuwe nummer staan drie boze ingezonden stukken, eveneens afkomstig van  Duitsers. (Wim Raven, in Tirade 1998).

Dit vindt iedereen blijkbaar nog prima, als er maar wie schetst staat. Maar ondertussen is er wel iets veranderd. Het begint al bij het gebruik van een als-zin. Een als-zin kan (net als een dat-zin) worden opgevat als een voorwerpszin. Bijvoorbeeld in Ik zou het toejuichen als het ging regenen. De bijzin heet dan een (voorwaardelijke of conditionele) voorwerpszin (in dit geval  lijdend voorwerp).

Die lezing is bijna noodzakelijk in de formule waarin de situatieschets niet meer in de vorm van een bijzin staat. Wie schetst mijn verbazing: het begon te regenen. Je moet hier de functie van het gedeelte achter de dubbele punt wel opvatten als het voorwerp van je verbazing.

Daar komt bij dat er verschillende andere retorische formules zijn om je verbazing uit te drukken, allemaal met een dubbele punt en een situatieschets in hoofdzinsvolgorde erachteraan: Wat zie ik daar? Wat ziet mijn oog? Wat hoor ik? Wat tref ik daar aan? In al die formules wordt de vraag (wat?) beantwoord door de schets die op de formule volgt.

Het lijkt erop dat de oorspronkelijke formule Wie schetst mijn verbazing? terecht is gekomen in een gebruikswijze waarin hij onlogisch geworden is. Die gekke tegenwoordige tijd was al een breuk met de verhaaltijd, maar met dat voorwerpachtige stuk erachter ontstaat de ongemakkelijke situatie dat je een voorwerp krijgt achter een zin waarin het voorwerp al ingevuld is (dat is namelijk mijn verbazing).

Ongetwijfeld naar analogie van andere formules redt de hedendaagse taalgebruiker zich hieruit door de constructie te herinterpreteren met mijn verbazing als onderwerp en dat wat achter de formule staat als een voorwerp, dat een antwoord vormt op het bevraagde lijdend voorwerp wat.

Ik denk dus, zoals ik in het antwoord aan de lezer al aangaf, dat in de formule Wat schetst mijn verbazing het woordje wat als lijdend voorwerp bedoeld is, en mijn verbazing als onderwerp. Mijn verbazing schetst iets (roept een beeld op), en wat dat is wordt beantwoord door wat erop volgt. Dat dit fysiek onlogisch is (je verbazing is eerder het gevolg dan de oorzaak van je waarneming) vindt de taalgebruiker blijkbaar minder erg dan een grammaticaal gewrongen constructie.

Dit wijkt af van de analyse die de taaladviseurs van Onze Taal geven: zij denken dat Wat als het onderwerp gezien moet worden en mijn verbazing als lijdend voorwerp. Hoewel je dat moeilijk kunt weerleggen, denk ik dat de boven geschetste ontwikkeling het aannemelijk maakt dat ze het mis hebben.

Lees minder

Werkwoorden die voorwerpen hebben

Ik kende de voorbeeldzin uit de taalkundige literatuur al langer, maar vanmorgen kwam ik hem zomaar in het wild tegen, in de gewone literatuur: Mannen die vrouwen haten, een thriller van de Zweedse auteur Stieg Larsson.

Nou zal de taalprof dat boek niet gaan lezen, want over het algemeen stelt hij meer prijs op goede betrekkingen tussen de geslachten dan op wrevel en onmin, zeker als daar ook nog dooien bij vallen. Maar die titel is interessant.

Wat is daarmee aan de hand dan, met die titel Mannen die vrouwen haten?

Lees meer/ minder/ printversie

Er zit een interessant dubbelzinnigheidje in de woordgroep Mannen die vrouwen haten. Gaat het om vrouwenhaters of om mannen die niet populair zijn bij de vrouwen? Dat betekenisverschil hangt mooi samen met een ontleedverschil. De vraag is namelijk of die het onderwerp van de bijzin is (en vrouwen lijdend voorwerp) of het lijdend voorwerp (en vrouwen het onderwerp). Voor wie dat niet ziet: vervang vrouwen door een persoonlijk voornaamwoord hen of zij: Mannen die hen haten of Mannen die zij haten.

Nou is dit op zich ook weer niet zo heel bijzonder. Het wordt pas echt leuk als je probeert het verschil te hóren: in de betekenis waarin die het onderwerp is (en vrouwen het lijdend voorwerp) kun je de klemtoon op haten weglaten, zodat er in de bijzin alleen maar klemtoon op vrouwen ligt: Mannen die VROUWEN haten. In de andere lezing (waarin vrouwen het onderwerp is) kan dat niet. Daar krijg je: Mannen die VROUWEN HATEN. Eigenaardig, niet? Wat is daar aan de hand?

Dit verschijnsel ondersteunt de gedachte dat het werkwoord en het lijdend voorwerp meer bij elkaar horen dan het werkwoord en het onderwerp. Het werkwoord heeft een nauwere band met het lijdend voorwerp. Die band is zo nauw dat het werkwoord desnoods zijn klemtoon opgeeft voor die van het lijdend voorwerp. Ze kunnen samen één klemtoon dragen. Voor het onderwerp zal het werkwoord die klemtoon niet opgeven.

Als het lijdend voorwerp een persoonlijk voornaamwoord is (Mannen die hen haten), verdwijnt dit effect weer. Dat komt omdat het persoonlijk voornaamwoord eigenlijk liever geen klemtoon draagt. Het kan wel, maar een gezamenlijke klemtoon komt dan toch eerder op het werkwoord terecht.

Het is een subtiel effect, maar in deze voorbeelden is het treffend, en vrij goed aan te voelen. Het toont aan dat wij onbewust heel zorgvuldige ontleders zijn, die precies weten hoe het zit met dat onderwerp en dat lijdend voorwerp.

Overigens bestaat die dubbelzinnigheid niet in het Zweedse origineel. De Zweedse titel luidt Män som hatar kvinnor. Nou spreek ik geen Zweeds, maar als taalkundige kan ik hier een redelijke gok doen naar de vertaling: Män zal wel het meervoud zijn van man (umlaut), en ik neem aan dat som het betrekkelijk voornaamwoord is (lijkt op het Engelse onbepaalde voornaamwoord some, en op ons sommige). Hatar is ongetwijfeld het werkwoord, en kvinnor lijkt wel erg veel op het Engelse queen. Even opzoeken: ja hoor, ze gaan beiden terug op een (gereconstrueerd) Indo-Europees woord gwen, dat "vrouw" betekent. In het Zweeds staat vrouwen dus achter het werkwoord, wat zal inhouden dat het alleen als lijdend voorwerp gelezen kan worden. Vrouwenhaters dus.

Lees minder

Vernielen maar niet verslechteren

Het moet een week of twee geleden zijn, dat het televisiejournaal berichtte over rellen in Griekenland. Er werd iets in het Grieks gezegd, en de ondertiteling luidde: Er vernielden dingen. Interessante vergissing!

Lees meer/ minder/ printversie

Er had natuurlijk moeten staan: Er werden dingen vernield, of Dingen werden vernield. Maar waarom maakte de ondertitelaar deze vergissing? Is dat soms een gekkigheidje in het Grieks, dat wij in het Nederlands niet kennen? Dat valt nogal mee.

In het Nederlands heb je behoorlijk wat werkwoorden die in twee varianten voorkomen. Het bekendste voorbeeld is breken, dat je kunt krijgen in de zin Hij brak het stokbrood, en Het stokbrood brak. Die tweede variant lijkt wel een soort lijdende vorm zonder hulpwerkwoord (en zonder voltooid deelwoord). Het lijdend voorwerp uit de eerste zin is onderwerp in de tweede zin.

Een dergelijke constructie wordt door taalkundigen ook wel ergatief genoemd (niet te verwarren met de ergatiefnaamval), alhoewel sommigen ook van anticausatief spreken (omdat de oorzaak in de tweede zin weggelaten is).

Die twee varianten heb je niet met alle werkwoorden in het Nederlands. Zo doet eten het niet (wel Hij at het stokbrood maar niet Het stokbrood at, eventueel weer wel met een extra bijvoeglijk naamwoord: het stokbrood at best wel moeilijk). De werkwoorden die het wel doen, en zonder extra toevoegingen, vallen allemaal in een brede betekenisklasse van veranderingswerkwoorden: verandering van kleur bijvoorbeeld (Ik kleur de muur, de muur kleurt), verandering van aggregatietoestand (De zon smelt het ijs, het ijs smelt), verandering van plaats (Ik beweeg mijn hand, mijn hand beweegt), vaak van voertuigen (ik rijd de auto, de auto rijdt), en veranderingswoorden als veramerikaniseren, vervlaamsen, etc. Ik heb een verzameling van zo'n 70 voorbeelden, die ik binnenkort hier zal plaatsen.

Het aardige is dat vernielen wel een veranderingswerkwoord is, maar niet die twee patronen kent: wel ik verniel dingen, maar niet dingen vernielen. Dat lijkt toeval. Als vernielen het wel had gedaan, had niemand daar van op hoeven kijken. Misschien is het corresponderende woord in het Grieks toevallig wel zo'n ergatief (anticausatief) werkwoord.

Er zijn meer werkwoorden die toevallig niet in deze klasse vallen, maar wel vaak in de andere variant optreden. Zo heb je uitbreiden, dat standaard is in Het land breidt zijn territorium uit, maar (nog) niet in Het territorium breidt uit. En omgekeerd is passen standaard in Die trui past mij, maar (nog) niet in Ik pas die trui (in de betekenis "die trui past mij").

Lees minder

Ons bent uitgenodigd

De taalprof deed mee aan een lezerenquête op de website van de NRC. De laatste vraag was of hij interesse had in deelname aan een lezerspanel. Wat houdt dat in, dacht hij. Welnu: Deelnemers aan het lezerspanel wordt maximaal drie keer per jaar uitgenodigd voor onderzoek.

Is dit niet gewoon een ongelukkig foutje? De schrijver is vergeten dat de kern van het onderwerp (deelnemers) meervoud is, en schrijft per ongeluk wordt, omdat lezerspanel in de buurt staat? Zou kunnen. Maar misschien is het erger.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik denk dat het werkwoord uitnodigen hier ook een rol speelt. Bij iemand uitnodigen denk je al gauw aan een uitnodiging aan iemand, en de betekenis is een vorm van communicatie met iemand. Dat past allemaal bij een meewerkend voorwerp.

Bovendien heb je de beruchte gevallen van iemand iets verzoeken en iemand iets vragen, die ook op deze site al diverse keren besproken zijn: in beide constructies beschouwen mensen vaak iemand als lijdend voorwerp en worden ze op de vingers getikt door taalcritici die beweren dat het meewerkend voorwerp is. Ten onrechte, vindt de taalprof, maar dat is hier even niet de discussie. Het punt is dat de schrijver van de NRC lezersenquête heel waarschijnlijk uitnodigen associeert met deze gevallen.

Nou is iemand in iemand uitnodigen zonder twijfel lijdend voorwerp. Om te beginnen is het wij worden uitgenodigd en niet ons wordt uitgenodigd, dat voelt iedere spreker van het Nederlands haarscherp aan. Verder is het ook het uitnodigen van iemand en niet het uitnodigen aan iemand. En dan kan er ook nog eens een voorzetselvoorwerp bij, iemand uitnodigen tot iets, eventueel als beknopte bijzin iemand uitnodigen om iets te doen. Dus daar is geen discussie over.

Het lijkt erop dat de schrijver desondanks uitnodigen associeert met vragen en verzoeken, en denkt: daar was toch iets mee in de lijdende vorm? Wat je denkt dat het onderwerp is, is eigenlijk meewerkend voorwerp. Dus als dat meervoudig is krijg je toch een enkelvoudig werkwoord. Zoiets. Klinkt nergens naar, maar laat ik dat voor de zekerheid maar zo opschrijven. Voordat er weer zo'n grammaticale scherpslijper me op de vingers tikt.

Ik denk dat het dat is. Ik kan me vergissen, maar het zou me niets verbazen. Treurig is het.

Wacht even, laat ik dat verduidelijken. Treurig is niet dat er foutjes gemaakt worden. Treurig is dat mensen tegen hun taalgevoel in allerlei grammaticaregeltjes menen te moeten toepassen, omdat ze bang zijn anders op de vingers getikt te worden. Ook nog eens door mensen die daar ongelijk in hebben. Wat zeg ik, treurig? Triest, dat is het.

Lees minder

Goede raad kost duur

Naar aanleiding van een lezersvraag gisteren herinnerde de taalprof zich een oudere discussie (zie punt 4 in de link, en de voorgaande discussie), over de zin Hoeveel kost die auto? Die discussie zat een beetje verborgen in de vragenrubriek van deze site, maar hij is eigenlijk best een aparte bespreking waard.

Daarom nu: Hoeveel kost die auto? en wat is dan Hoeveel?

Lees meer/ minder/ printversie

In de zin Hoeveel kost die auto? is kost de persoonsvorm en die auto is onderwerp, zoveel is duidelijk. Maar dan blijft er nog een zinsdeel over. Voor dat zinsdeel komen redelijkerwijs drie ontledingen in aanmerking.

Het meest voor de hand ligt om te denken dat hoeveel het lijdend voorwerp bij kosten is. Dat sluit aan bij je taalgevoel dat hoeveel sterk verbonden is met het werkwoord en nauwelijks weggelaten kan worden. Een probleem is wel dat geen van de bekende eigenschappen van een lijdend voorwerp toepasbaar zijn: zo heb je hier geen lijdende vorm (Hoeveel wordt door die auto gekost? is geen goede zin), en bij de zogeheten "nominalisatie" van het werkwoord verschijnt het zinsdeel niet met het voorzetsel van (het is niet Het kosten van zoveel).

Een andere gedachte zou kunnen zijn om hoeveel te beschouwen als een bijwoordelijke bepaling. Dat zou je kunnen denken op grond van de betekenis: je zou het kunnen zien als een bijwoordelijke bepaling van hoeveelheid. Daarvan is weer het probleem dat die bepaling niet echt weglaatbaar is. Bijwoordelijke bepalingen zijn doorgaans zinsdelen die vrij toegevoegd of weggelaten kunnen worden.

En ten slotte zou je kunnen overwegen om hoeveel een naamwoordelijk deel van het gezegde te noemen. Dat lijkt misschien een beetje vreemd, maar in spreektaal is vervanging van kosten door zijn niet ongebruikelijk: hoeveel is die auto? Die variant zou je vrijwel zeker als naamwoordelijk moeten ontleden (of je zou zijn moeten beschouwen als een zelfstandig werkwoord met de betekenis "kosten," wat op zijn best lood om oud ijzer is).

De enige grammatica die bij mijn weten deze constructie heel expliciet aan de orde stelt is de Grammatica van het hedendaags Nederlands. Een volledig overzicht, van W.G. Klooster. En wat kiest Klooster? Ehh, nou ja, niks eigenlijk.

Klooster introduceert een aparte term voor dit geval. Hij noemt hoeveel in hoeveel kost die auto? een "pseudo-voorwerp." Daarmee geeft hij aan dat het zinsdeel iets heeft van een voorwerp, erop lijkt, maar het aan de andere kant ook weer niet is. Tegelijkertijd noemt hij werkwoorden als kosten, meten en tellen "semi-koppelwerkwoorden," aldus erkennend dat die werkwoorden iets hebben van koppelwerkwoorden, maar het aan de andere kant ook weer niet helemaal zijn. Verder omschrijft Klooster het zojuist tot pseudovoorwerp gedoopte zinsdeel ook nog eens als "specificerend complement," waarmee het aantal voor dit geval geïntroduceerde termen op drie uitkomt. Ten slotte vermeldt hij nog dat "in sommige grammatica's" het zinsdeel als bijwoordelijke bepaling van hoeveelheid geanalyseerd wordt.

Kloosters analyse is een schoolvoorbeeld van een zorgvuldige, taalwetenschappelijk verantwoorde beschrijving, die recht probeert te doen aan alle aspecten van de constructie. De unieke eigenschappen onderscheiden de constructie van alle andere, dus een aparte term is noodzakelijk.

De taalprof vraagt zich af of met de introductie van drie nieuwe termen de oude niet te gemakkelijk terzijde zijn geschoven. Inderdaad, er zijn goede argumenten om het zinsdeel geen lijdend voorwerp te noemen, en ook de bijwoordelijke bepaling is om bovengenoemde redenen een twijfelachtige benoeming. Maar wat is er eigenlijk mis met de analyse als naamwoordelijk gezegde?

Zeker, je kunt aanvoeren dat kosten niet in het rijtje van koppelwerkwoorden staat. Maar daar zijn meer gevallen van bekend. Zo staat raken ook niet in het lijstje (die had er wel in moeten staan), maar ook vallen in de constructie dat valt mij zwaar, gaan in dat gaat kapot, slaan in het bier slaat dood, komen in dat komt wel goed, zitten in hij zit om geld verlegen, en er zijn er meer. Al die werkwoorden hebben een betekenis die ongeveer overeenkomt met de klassieke koppelwerkwoorden zijn of worden, en ze komen in die betekenis voor in combinatie met een zinsdeel dat een predicatie vormt bij het onderwerp.  Ze worden "vervangende koppelwerkwoorden" genoemd. Waarom zou je kosten, meten en tellen ook niet gewoon vervangend koppelwerkwoord noemen? Klooster kiest voor semi-koppelwerkwoord, maar hij zegt er niet bij wat het verschil zou moeten zijn tussen semi-koppelwerkwoord en vervangend koppelwerkwoord.

De analyse van Hoeveel kost die auto? als naamwoordelijk gezegde verklaart waarom er geen lijdende vorm bestaat, waarom bij nominalisatie van het werkwoord geen bepaling met van verschijnt, en waarom het zinsdeel hoeveel niet kan worden weggelaten. Bovendien verantwoordt die ontleding de betekenis die ruwweg overeenkomt met "zijn," én het optreden van de spreektaalvormen Hoeveel is die auto?

En als bonus geeft deze analyse ook nog eens een verklaring voor het optreden van de als fout aangemerkte vorm Deze auto kost duur. Vervang in die zin kosten door zijn en je hebt een prima zin. Blijkbaar beschouwt de taalgebruiker kosten inderdaad als een variant op het koppelwerkwoord zijn. Dat zou de grammatica toch moeten beschrijven, zou je denken.

Lees minder

Weer bonussen als onderwerp

Gisteren schreef ik over de zin Topmanagers die bonussen zijn beloofd, krijgen die niet. Naar aanleiding van een reactie van een lezer merkte ik op dat het radiojournaal deze constructie later had vermeden door de zin in tweeën te splitsen, met als eerste stuk Topmanagers waren bonussen in het vooruitzicht gesteld. Daar voegde ik aan toe, dat ik over die zin ook wel iets leuks had kunnen schrijven.

Nou doe dat dan, zul je zeggen.

Lees meer/ minder/ printversie

Dat kan. Dan zoek ik eerst het precieze voorbeeld op. Dat blijkt een zin te zijn uit een ANP-persbericht, te lezen op diverse nieuwssites: Vandaag werd bekend dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis bonussen in het vooruitzicht zijn gesteld.

Er is iets met deze zin. Grammaticaal is er niets op aan te merken, maar ik denk dat iedere taalgebruiker net een fractie van een seconde op het verkeerde been staat. Huh? Wat staat dáár nou?

Je moet de zin wel ontleden om te zien wat er aan de hand is. Dan zie je dat zijn gesteld weer een werkwoordelijk gezegde in de lijdende vorm is, met in het vooruitzicht als bepaling van gesteldheid. Ongetwijfeld zijn er nu lezers die graag in het vooruitzicht stellen als werkwoordelijke uitdrukking willen zien, maar dat lijkt me niet nodig. In het vooruitzicht stellen is een gewone constructie net als in staat stellen, gerust stellen, enzovoorts, met een volkomen doorzichtige betekenis. Iemand die je ergens toe in staat stelt, die is als gevolg daarvan ergens toe in staat. Iemand die je gerust stelt, die is als gevolg daarvan gerust. Een "resultatieve werkwoordbepaling" heet dat.

Het zinsdeel bonussen is het onderwerp van die combinatie zijn in het vooruitzicht gesteld, want als het om één bonus zou zijn gegaan, dan had de zin geluid: Vandaag werd bekend dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis een bonus in het vooruitzicht is gesteld.

Blijft over tientallen medewerkers in de subtop van Fortis, dat hier de functie van meewerkend voorwerp vervult. De actieve vorm van het gezegde is (aan) iemand iets in het vooruitzicht stellen, met meewerkend voorwerp en lijdend voorwerp. In de lijdende vorm wordt het lijdend voorwerp onderwerp, en het meewerkend voorwerp blijft meewerkend voorwerp.

Wat is er dan vreemd aan de zin? Ten eerste dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis vooraan staat. Het onderwerp is het meest gebruikelijke zinsdeel op de eerste plaats in een bijzin. Daar komt bij dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis een zinsdeel is dat levende wezens aanduidt, terwijl bonussen niet levend zijn. In verreweg de meeste zinnen is juist het onderwerp levend en andere zinsdelen zijn niet-levend. Een niet-levend onderwerp in combinatie met een levend voorwerp is zeldzaam.

Dat betekent dat de taalgebruiker onwillekeurig in de eerste helft van de zin denkt dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis het onderwerp van de zin zal zijn, en bonussen een voorwerp. Zeker tot aan in het vooruitzicht, maar waarschijnlijk zelfs tot zijn gesteld. Dat had immers ook nog kregen gesteld kunnen zijn, en dan was tientallen medewerkers in de subtop van Fortis wél onderwerp geweest.

De zin doet dus een sterk beroep op het werkgeheugen van de lezer/luisteraar. En die heeft ondertussen waarschijnlijk ook wel wat beters te doen, zeker als het om een radiojournaal gaat.

Lees minder

Bang om op Cruijff te lijken

Welke voetballer wil nu niet op Johan Cruijff lijken? Fluwelen balbehandeling, superieur spelinzicht, dat willen we allemaal wel. Maar er zijn ook Cruijffiaanse eigenschappen die juist door veel mensen vermeden worden.

Soms ten onrechte.

Lees meer/ minder/ printversie

Op Radio 1 viel de taalprof vandaag de volgende zin op: Topmanagers die bonussen zijn beloofd, krijgen die niet. Hij dacht in het journaal van 14:30, maar dat is op het internet niet meer te vinden. In de journaals van 14:00 en 15:00 is de zin veranderd.

Wat is er aan de hand met die zin? Dat blijkt als we ons afvragen: wat is de functie van het tweede woordje in deze zin? Dat woordje (die) is een betrekkelijk voornaamwoord, dat is duidelijk. Maar wat voor zinsdeel is het?

Als je de bijzin ontleedt, zie je het. Het gaat om een lijdende vorm (zijn beloofd), met het onderwerp bonussen. De bonussen zijn beloofd, en wel aan de topmanagers. Het woordje die is dus het meewerkend voorwerp.

Hee, maar als een betrekkelijk voornaamwoord meewerkend voorwerp is, had het dan niet beter wie kunnen zijn? Inderdaad: Topmanagers wie bonussen zijn beloofd, krijgen die niet zou in elk geval duidelijker zijn geweest. In dat geval was er geen twijfel mogelijk geweest over de functie van het betrekkelijk voornaamwoord. De vorm die als meewerkend voorwerp kan wel, maar wekt verwarring omdat je aanvankelijk de indruk wekt dat die onderwerp is.

Waarom zou de spreker dan niet de voorkeur hebben gegeven aan wie? Waarschijnlijk omdat die vorm "besmet" is. In regionaal of dialectisch taalgebruik, zoals dat van Johan Cruijff, komt het betrekkelijk voornaamwoord wie vaker voor als onderwerp: de speler wie de bal heeft, bijvoorbeeld.

In het Cruijffiaans valt het voordeel van de vorm wie in onze voorbeeldzin weg. Omdat in die taalvariant wie ook onderwerp kan zijn, blijft de verwarring bestaan als je zegt Topmanagers wie bonussen... Dan kun je dus net zo goed die zeggen.

Het is een interessant verschijnsel als je erover nadenkt. De spreker die wil beginnen met Topmanagers wie bonussen... denkt waarschijnlijk dat hij daarmee in elk geval tot aan het werkwoord beloofd de indruk wekt dat hij wie als onderwerp gebruikt (en daarmee op Cruijff lijkt). Blijkbaar weegt dat zwaarder dan het voordeel van de ondubbelzinnige vorm.

Lees minder

Zorgen voor een klein beetje discussie

Het voorzetselvoorwerp blijft de gemoederen bezig houden. Op een discussielijst voor docenten werd de vraag gesteld hoe in de zin Teer en nicotine zijn schadelijk, want ze zorgen voor allerlei kwalen het zinsdeel voor allerlei kwalen genoemd moet worden.

De reagerende docenten waren het (bijna) roerend eens: het is een voorzetselvoorwerp. Heeft de taalprof daar dan nog iets aan toe te voegen?

Lees meer/ minder/ printversie

Ja. Het is dan wel een vrij zeker voorbeeld van een voorzetselvoorwerp, maar het biedt een goede gelegenheid om nog eens na te lopen hoe je dat zo zeker kunt weten.

De meeste reageerders wezen op de "vaste combinatie" van zorgen en voor, en op de "figuurlijke betekenis". Dat zijn echter allebei nogal vage begrippen, waar je in veel gevallen sterk over van mening kunt verschillen. Niet zozeer in dit geval misschien, maar vaak wel. Ze lijken me didactisch niet zo heel erg handig.

Liever zou ik bij zo'n ontleedvraag allereerst vaststellen dat voor allerlei kwalen inderdaad een voorwerp is en geen bepaling. Hoe weet je dat? Dat weet je omdat het werkwoord zorgen een aanvulling vereist (een "complement"). Je kunt het in uitzonderingsgevallen wel zonder aanvulling gebruiken (Ik loop de hele middag al te zorgen), maar net zoals je niet kunt eten zonder dat je iets eet, kun je ook niet zorgen zonder dat je voor iets zorgt, of voor iemand zorgt. Zorgen heeft een voorwerp, en dat voorwerp is in deze zin voor allerlei kwalen.

Een vrij stevige ondersteuning van deze gedachte is de vaststelling dat het voorzetsel voor in deze constructie geen enkele betekenis heeft. Het voorzetsel voor kan betekenen "aan de voorzijde van" of "voorafgaand aan," maar beide betekenissen spelen hier geen enkele rol. Ook kan voor iets betekenen als "ten behoeve van" maar ook daarvan is hier geen sprake. Betekenisloze voorzetsels zijn typisch voor voorwerpen en niet voor bepalingen. Waarom? Bepalingen ontlenen hun rol in de zin ("plaats", "tijd", "reden") aan de betekenis van het voorzetsel. Voorwerpen ontlenen die rol aan de betekenis van het werkwoord. Het voorzetsel draagt daar niets aan bij.

Voor allerlei kwalen is dus een voorwerp bij zorgen. Welk voorwerp is dat dan? Het is een zinsdeel met voorzetsel, dus het kan geen lijdend voorwerp zijn. Het voorzetsel is niet weglaatbaar, ook niet als je het zinsdeel op een andere plaats in de zin zet, dus het is ook geen meewerkend (of belanghebbend) voorwerp. De benoeming "voorzetselvoorwerp" ligt het meest voor de hand: het zinsdeel begint met een niet-weglaatbaar, betekenisloos voorzetsel.

Je zou nog kunnen denken dat er een onderscheid is tussen zorgen voor iets en zorgen voor iemand. De betekenis van zorgen voor iets zou je kunnen omschrijven als "iets bewerkstelligen," waardoor onmiddellijk duidelijk is dat voor daar niets aan bijdraagt. Zorgen voor bestaat ook in de combinatie ervoor zorgen dat..., die ook alleen maar bij een voorzetselvoorwerp voorkomt. Daarmee is aangetoond dat zorgen voor iets in ieder geval een voorzetselvoorwerp bevat.

Bij zorgen voor iemand zou je nog kunnen twijfelen.  Die betekenis ("zorg verlenen aan iemand") heb je niet in de combinatie ervoor zorgen dat... en met een beetje goede wil zou je in de betekenis van voor ook nog een beetje "ten behoeve van" kunnen zien. Is voor iemand dan niet toch een belanghebbend voorwerp?

Ondanks deze mogelijke twijfel zou ik ook zorgen voor iemand een voorzetselvoorwerp noemen. Waarom? Ten eerste omdat voor hier nooit weglaatbaar is, en dat zou het bij een belanghebbend voorwerp eigenlijk wel moeten zijn (Schenk (voor) mij nog maar een biertje in), en je kunt voor hier niet vervangen door een omschrijving van zijn betekenis. Je kunt het niet hebben over ten behoeve van iemand zorgen. Dat is misschien vroeger wel mogelijk geweest, het zou best kunnen dat het uit een belanghebbend voorwerp ontstaan is, maar nu lijkt me de betekenis van voor zodanig afgezwakt, ook in zorgen voor iemand, dat er zonder meer sprake is van een voorzetselvoorwerp.

Lees minder

Taalprof fronst wenkbrauw

Heet van de naald. Vandaag, 14 april, schrijft Ewoud Sanders in zijn rubriek Woordhoek in de NRC: "Na verschijning van de film Fitna werd bewoners van een Rotterdamse volkswijk om hun mening gevraagd."

Interessante zin! De taalprof zou zeggen: hypercorrectie.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik formuleer de zin nog eens, maar nu in een vereenvoudigde versie: Bewoners werd om hun mening gevraagd. Dat klinkt een stuk minder, nietwaar? Toch is er in vergelijking met de oorspronkelijke zin alleen een bijwoordelijke bepaling weggelaten (Na verschijning van de film Fitna), en een bijvoeglijke bepaling (van een Rotterdamse volkswijk). En de woordvolgorde is aangepast, omdat je anders een vraagzin zou krijgen (werd bewoners om hun mening gevraagd?).

Nou gaat het mij er niet om de taalcolumnist Sanders op de vingers te tikken, want dat zou erg flauw zijn. Het gaat mij natuurlijk om de constructie iemand om iets vragen. In die constructie is iemand lijdend voorwerp en geen meewerkend voorwerp. Toch zijn veel mensen geneigd om iemand hier als meewerkend voorwerp te benoemen, vanwege de verwarring met aan iemand iets vragen.

Het is allemaal al eens eerder besproken op deze site, maar een voorbeeld in het wild is altijd beter. Hier is het wel erg duidelijk: als je de zin vereenvoudigt, wordt hij duidelijk slechter (Bewoners werd om hun mening gevraagd), en als je er dan ook nog eens aan bij probeert te zetten, wordt het nog een graadje erger: Aan bewoners werd om hun mening gevraagd, dat lijkt me echt voor bijna niemand meer acceptabel.

Ondertussen komt zo'n zin als bewoners werd om hun mening gevraagd natuurlijk wél eens voor. Als je in Google zoekt op "werd om hun mening gevraagd" krijg je 18 vindplaatsen (Google zegt wel dat het er 176 zijn, maar als je doorbladert in de resultaten houdt het bij 18 al op). Er zit zelfs één exemplaar met aan bij: aan alle gezaghebbende spelers werd om hun mening gevraagd.  Zoek je op "werden om hun mening gevraagd," dan vind je er ongeveer evenveel (17).

Dat lijkt wel een probleem. Er zijn twee mogelijkheden: ofwel die 18 vindplaatsen zijn een vergissing (al dan niet een hypercorrectie vanuit de gedachte dat hier aan iemand iets gevraagd wordt), ofwel er zijn echt mensen die vinden dat je vragen kunt gebruiken met een meewerkend voorwerp (aan iemand) in combinatie met een voorzetselvoorwerp (om iets). Dat zou wel heel bijzonder zijn. Ik ken geen enkel ander voorbeeld van een werkwoord met meewerkend voorwerp en voorzetselvoorwerp. De volgende werkwoorden die volgens de ANS een voorzetselvoorwerp hebben, krijgen daarnaast nog een tweede voorwerp:

iemand (ge)wennen aan iets
iemand herinneren aan iets
iemand houden aan iets
iemand onderwerpen aan iets
iets ontlenen aan iets
iets onttrekken aan iets
iemand prijsgeven aan iets
iets toeschrijven aan iets
iets vastknopen aan iets
iets verbinden aan iets
iets wijden aan iets
iets wijten aan iets
iemand betrekken bij iets
iemand vergelijken bij iets
iemand betrekken in iets
iemand stijven in iets
iemand amuseren met iets
iemand bekronen met iets
iemand belasten met iets
iemand belonen met iets
iemand confronteren met iets
iets gelijkstellen met iets
iemand gelukwensen met iets
iemand opschepen met iets
iemand opzadelen met iets
iemand overladen met iets
iets verbinden met iets
iets verenigen met iets
iemand vergelijken met iemand
iemand verzoenen met iemand
iemand verwijzen naar iets
iemand benijden om iets
iemand bidden om iets
iemand smeken om iets
iemand verzoeken om iets
iemand vragen om iets
iemand aankijken op iets
iemand aanspreken op iets
iets afstemmen op iets
iemand antwoorden op iets
iemand attent maken op iets
iets baseren op iets
iemand betrappen op iets
iets gronden op iets
iets richten op iets
iets steunen op iets
iets verhalen op iemand
iemand verheugen op iets
iets voelen voor iets
iemand voorbereiden op iets
iemand wijzen op iets
iemand wreken op iemand
iemand verheugen over iets
iemand beschermen tegen iets
iemand beveiligen tegen iets
iemand verdedigen tegen iets
iemand waarschuwen tegen iets
iemand wapenen tegen iets
iets wisselen tegen iets
iemand aanmoedigen tot iets
iemand aansporen tot iets
iemand aanvuren tot iets
iemand aanzetten tot iets
iets bestemmen tot iets
iemand bewegen tot iets
iemand brengen tot iets
iemand dwingen tot iets
iemand in staat stellen tot iets
iemand leiden tot iets
iemand noodzaken tot iets
iemand nopen tot iets
iemand opwekken tot iets
iemand overhalen tot iets
iemand overreden tot iets
iemand uitnodigen tot iets
iemand verleiden tot iets
iemand veroordelen tot iets
iemand verplichten tot iets
iets afleiden uit iets
iemand redden uit iets
iets vervaardigen uit iets
iemand afhelpen van iets
iemand afhouden van iets
iemand beroven van iets
iemand beschuldigen van iets
iemand betichten van iets
iemand bevrijden van iets
iemand doordringen van iets
iemand ontdoen van iets
iemand ontheffen van iets
iemand ontslaan van iets
iemand overtuigen van iets
iemand redden van iets
iemand reinigen van iets
iemand scheiden van iets
iemand spreken van iets
iemand terughouden van iets
iemand verdenken van iets
iemand verlossen van iets
iemand verslag doen van iets
iemand vertellen van iets
iemand verwittigen van iets
iemand verzekeren van iets
iemand voorzien van iets
iemand vrijspreken van iets
iemand weerhouden van iets
iemand zuiveren van iets
iemand aanbevelen voor iets
iemand aanzien voor iets
iemand bedanken voor iets
iemand behoeden voor iets
iemand bewaren voor iets
iemand danken voor iets
iemand interesseren voor iets
iets overhebben voor iets
iemand sparen voor iets
iets verbergen voor iemand
iemand waarschuwen voor iets
iemand winnen voor iets

De ANS pretendeert een volledig lijstje van gezegdes met een voorzetselvoorwerp te geven. Ik heb het handmatig nagekeken op de mogelijkheid van een tweede voorwerp. Het zou kunnen dat ik er hier en daar een over het hoofd gezien heb, en op veel plaatsen waar ik kies voor iemand kan ook iets staan (of andersom). Het punt is echter dit: probeer van al die constructies eens een lijdende vorm te maken met het woordje ons als dat extra voorwerp en de persoonsvorm in het enkelvoud. Bijvoorbeeld *Ons wordt gewaarschuwd voor iets, *ons wordt bedankt voor iets, *ons wordt doordrongen van iets, *ons wordt aangespoord tot iets. In vrijwel alle gevallen krijg je een slechte zin.

Voor zover ik zie zijn er maar een handjevol gevallen echt acceptabel: Ons wordt verslag gedaan van iets, en ons wordt verteld van iets. Het bijna synonieme verwittigen vind ik al slecht: *ons wordt verwittigd van iets lijkt me geen goed (Belgisch) Nederlands, ik zou denken dat het moet zijn Wij worden verwittigd van iets.

Ons wordt gebeden om iets, ons wordt gesmeekt om iets en ons wordt gevraagd om iets zijn in mijn taalgevoel alledrie slecht. Hoe dan ook, zelfs al zou je deze drie, én vertellen, én verslag doen accepteren, dan vormen deze 5 gevallen toch een aanzienlijke minderheid in vergelijking met de 116 andere voorbeelden. Het Nederlands kent een duidelijke voorkeur voor een werkwoord met lijdend voorwerp en voorzetselvoorwerp ten opzichte van een werkwoord met meewerkend voorwerp en voorzetselvoorwerp.

Wat moeten we hiermee? De taalprof zal het natuurlijk wel uit zijn hoofd laten om hier de norm te stellen. Als iemand zonodig wil zeggen Ons wordt gebeden om iets, dan moet zo iemand dat zelf weten. Als je zo'n zin moet ontleden, dan moet je ons als meewerkend voorwerp benoemen, dan zit er niets anders op. Echter, in een zin als Jan wordt gebeden om iets, die in principe toelaat om Jan als onderwerp dan wel als meewerkend voorwerp te benoemen, zou de taalprof aanbevelen om Jan als onderwerp te benoemen. 

Lees minder

Vragen, verzoeken of uitnodigen?

Er roert zich weer iets in het kamp van de reizigers-wordt-verzochtaanhangers. Op mijn eigen weblog kondigt een lezer aan dat hij het "behoorlijk oneens is" met de analyse van de taalprof, en op het weer ter ziele lijkende nltaal.blog laait de discussie weer op met iemand die aan komt zetten met de nominalisatieproef uit de Praktische cursus Zinsontleding van Klein en Van den Toorn.

Tijd om de balans op te maken, en alle voors en tegens nog eens netjes bij elkaar te zetten.

Lees meer/ minder/ printversie

Om te beginnen: de discussie gaat over zinnen van het type De reizigers worden verzocht om over te stappen. Dit zou moeten zijn De reizigers wordt verzocht om over te stappen. Mensen die dit vinden, beargumenteren het vanuit de ontleding van de zin. En volgens de taalprof is dat "strikt genomen" een verkeerde ontleding.

Er zijn twee vragen die in deze discussie beantwoord moeten worden:

1. Op welke ontleding is de zin De reizigers worden verzocht om over te stappen gebaseerd, en is daar iets op aan te merken?
2. Op welke ontleding is de zin De reizigers wordt verzocht om over te stappen gebaseerd, en is daar iets op aan te merken?

Vooraf moeten we vaststellen dat de ene vraag niets te maken hoeft te hebben met de andere. Als de ene ontleding goed is, hoeft dat niet te betekenen dat de andere ontleding dus fout is. Ze kunnen ook allebei goed zijn.

Motivatie voor het meervoud
De taalprof vindt De reizigers worden verzocht om over te stappen de beste zin. Wat zijn daar voor argumenten voor?

(1) De zin Men wordt verzocht om over te stappen is volgens de taalprof, en de naslagwerken, een prima zin. Als dit zo is, dan moet de ontleding zijn dat men onderwerp is. Men komt namelijk in geen enkele andere functie voor dan onderwerp. Maar als men in die zin onderwerp is, is de reizigers ook onderwerp, dus moet het werkwoord ook in het meervoud staan.
(2) De zin De reizigers worden verzocht om over te stappen is de lijdende vorm van Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen. In deze zin is de reizigers lijdend voorwerp. De bekende taalkundige Den Hertog merkte dit al in 1894 op. Hij wees erop dat je verzoeken in deze zin naar analogie van uitnodigen kon lezen. En in Iemand nodigt de reizigers uit om over te stappen is de reizigers zonder enige twijfel lijdend voorwerp.
(3) Dat in de zin Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen het zinsdeel de reizigers lijdend voorwerp is, kan ook worden aangetoond met de "nominalisatieproef," die in diverse cursussen wordt aanbevolen. De zin kan namelijk genominaliseerd worden tot Het verzoeken van de reizigers om over te stappen.
(4) Historisch gezien heeft het werkwoord verzoeken altijd een lijdend voorwerp gehad. Het is ontstaan uit iemand verzoeken (waar verzoeken "verleiden" betekende) met een doelbepaling tot iets. In tijden waarin men naamvallen schreef is de vierde naamval bij dit voorwerp altijd gebruikelijk geweest. Blijkens het "hardnekkig" voorkomen van zinnen als De reizigers worden verzocht om over te stappen is dat nog steeds zo. Er is geen moment of periode in de taalontwikkeling aan te wijzen waarin dit lijdend voorwerp verdwenen is.

Zijn er ook argumenten tegen deze ontleding? Ik ken ze niet, en ik heb ze in de vele discussies tot nu toe niet gehoord. Die discussie wordt gedomineerd door argumenten vóór een andere ontleding. Daaruit wordt dan gemakshalve geconcludeerd dat deze ontleding fout is. Dat is natuurlijk geen juiste manier van redeneren.

Motivatie voor het enkelvoud
In tegenstelling tot de taalprof vinden veel taalcritici dat De reizigers wordt verzocht om over te stappen de beste zin is. Volgens hen is in deze zin de reizigers het meewerkend voorwerp, en om over te stappen een onderwerpszin. Ze hebben daarvoor een aantal argumenten, maar op alle argumenten is wel iets aan te merken.

(1) Voorstanders van het enkelvoud stellen dat je de zin kunt veranderen in Aan de reizigers wordt verzocht om over te stappen. Dat lijkt misschien een overtuigend argument, maar de variant met aan komt buiten het onderwijs vrijwel niet voor. Zo weinig dat je je serieus kunt afvragen of hij niet gewoon ongrammaticaal is.
(2) Een tweede argument voor het enkelvoud komt uit de analyse van de actieve zin. Ook hierbij wordt opgemerkt dat De reizigers wordt verzocht om over te stappen een lijdende vorm is van de actieve zin Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen, en in deze zin zou de reizigers meewerkend voorwerp zijn. Ook hier weer dezelfde motivatie: je zou er aan bij kunnen zetten: Iemand verzoekt aan de reizigers om over te stappen. Maar hierbij geldt weer hetzelfde bezwaar: dit komt bijna niet voor. Bovendien kun je die beknopte bijzin niet goed nominaliseren: iemand verzoekt aan de reizigers een overstap, of iemand verzoekt aan de reizigers een reactie, dat is allemaal niet goed.
(3) Een derde argument sluit bij het tweede aan, en maakt gebruik van de nominalisatieproef. Nominalisatie zou opleveren: het verzoeken van iets aan iemand. Ook dit lijkt bij oppervlakkige beschouwing best acceptabel. Maar zie eens hoe slecht het wordt als je in plaats van iets en iemand iets concreets probeert in te vullen: het verzoeken van een overstap aan de reizigers. Helemaal fout, zou je zeggen. Met andere woorden: die nominalisatieproef wijst helemaal niet de reizigers als meewerkend voorwerp aan.
(4) Dat de reizigers meewerkend voorwerp zou zijn wordt ook nog beargumenteerd door te wijzen op de betekenisovereenkomst met het werkwoord vragen. Je vraagt iemand iets, je verzoekt iemand iets. Bij vragen is iemand meewerkend voorwerp, bij verzoeken dus ook. Ook dit lijkt aannemelijk, totdat je het werkwoord vragen eens nader gaat bekijken. Vragen bestaat namelijk in twee betekenissen: "informeren" (je vraagt iemand of het regent) en iets als "aansporen" (je vraagt iemand om op tijd te komen). De betekenis "verzoeken" hoort niet bij het eerste vragen, alleen bij het tweede. En alleen het eerste is aan iemand iets vragen, het tweede is van iemand iets vragen, hetgeen op een lijdend voorwerp iemand wijst.
(5) Sommigen proberen ook nog indirect af te leiden dat de reizigers meewerkend voorwerp is. Zij zeggen: in de zin Iemand verzoekt de reizigers iets moet iets lijdend voorwerp zijn. Omdat er geen twee lijdende voorwerpen in een zin kunnen staan, moet de reizigers wel iets anders zijn, en meewerkend voorwerp is de enige aannemelijke mogelijkheid. Er zijn twee problemen met dit argument. De stelling dat er geen twee lijdende voorwerpen in één zin kunnen staan is aanvechtbaar. Maar zelfs als we aannemen dat hij correct is, dan kun je het argument nog omkeren. Dan kun je zeggen: de reizigers is lijdend voorwerp, dus iets moet iets anders zijn. Wat kan iets dan zijn? Nou, bijvoorbeeld zoals Den Hertog al voorstelt: oorzakelijk voorwerp. Dat iets geeft het doel aan waarop het verzoek zich richt. Dit doel kun je invullen met een beknopte bijzin of met een woordgroep met om of tot: iemand verzoekt de lezers om een reactie. Het feit dat de beknopte bijzin vervangbaar is door het voornaamwoord iets is geen reden om deze ontleding te verwerpen. Dat zie je ook bij iemand iets vragen, dat twee dingen kan betekenen: "bij iemand informeren naar iets", of "iemand tot iets aansporen". Die twee betekenissen komen tot uitdrukking in de twee ontledingen.

Conclusie
De ontleding die het meervoud ondersteunt kent alleen maar argumenten vóór en geen argumenten tegen. De ontleding die het enkelvoud ondersteunt kent verschillende argumenten vóór, maar op elk argument valt wel wat af te dingen. Een strikte grammaticus zou daarom de eerste ontleding moeten goedkeuren en de tweede moeten afkeuren.

Nu is de hedendaagse taalkundige een pragmaticus. Wat de taalgebruiker wil, is wet. Als de variant met enkelvoud voorkomt, heeft zij bestaansrecht. Dit geldt ook voor de variant met aan de reizigers. Als taalgebruikers dat, desgevraagd, acceptabel vinden, dan kun je daar als taalkundige in principe niets tegenin brengen. Je kunt wel op basis van je analyse concluderen dat de taalgebruikers "strikt genomen" ten onrechte een bepaalde vorm gebruiken, maar als ze dat echt willen, dan heb je dat te accepteren. En als die variant alleen maar kan worden verantwoord door aan te nemen dat er sprake is van een meewerkend voorwerp, dan moet je dat ook, zij het knarsetandend, voor lief nemen.

Wat betekent dat voor de bovenstaande discussie? Volgens mij zouden we in elk geval moeten concluderen dat er op de variant met meervoud, en de ontleding van de reizigers als lijdend voorwerp in de actieve zin, niets (maar dan ook niets) aan te merken valt. Het enkelvoud, en de ontleding van de reizigers als meewerkend voorwerp is op zijn minst verdacht vanwege het feit dat de cruciale varianten bijna nooit voorkomen. Het zou best kunnen zijn dat die enkele voorkomens het rechtstreekse gevolg zijn van grammatica-onderwijs in plaats van een normale taalverwerving.

Lees minder

Eeuwige kwesties (5): verzocht worden

Het houdt maar niet op. Steeds maar weer steekt hij de kop op: de redenering dat het zou moeten zijn De reizigers wordt verzocht over te stappen, in plaats van het correcte De reizigers worden verzocht over te stappen, zoals normale mensen zeggen. En altijd maar weer met diezelfde voorbeeldzin. Arme reizigers, die steeds maar weer verzocht wordt! Het is de hardnekkigste fout in de Nederlandse ontleding. Nu duikt hij weer op in de blogwereld, op  nltaal.blog. Net nou dit blog weer nieuw leven was ingeblazen. Het is om te huilen.

Lees meer/ minder/ printversie

Taalkundigen hebben in de afgelopen eeuw talloze malen verteld hoe het zit met dat worden verzocht, dat is al meer dan honderd jaar bekend, maar wie luistert er nog naar taalkundigen? Ook de taalprof verwees al eens naar zo'n taalkundige uitleg, maar zelfs dat lijkt geen enkel effect te hebben.

Ik zal niet zeggen dat taalkundigen altijd gelijk hebben. Ook taalkundigen verkopen wel eens onzin (dát leren ze wel op de universiteiten). En eerlijk gezegd: taalkundigen zijn natuurlijk altijd veel te genuanceerd. Alles kan een beetje, en voor elke redenering bestaat wel enig begrip. Iedereen die in het onderwijs zit weet dat dat een lovenswaardige maar zinloze manier van uitleggen is. In het onderwijs moet je zwart-wit zijn. Het een of het ander, niet allebei. Meerkeuzevragen, en er is maar één antwoord mogelijk.

In dat geval: de enige variant die fatsoenlijk grammaticaal onderbouwd kan worden is De reizigers worden verzocht (om) over te stappen. Alle zichzelf respecterende naslagwerken, de Algemene Nederlandse Spraakkunst voorop, vermelden waarom dit correct is: omdat je de reizigers kunt vervangen door men. Dan wordt het Men wordt verzocht (om) over te stappen, en dat is een perfecte Nederlandse zin. Niets mis mee. Iemand die deze zin afkeurt spreekt geen Nederlands.

Hoe komt het toch dat zoveel mensen blind zijn voor de keiharde conclusie die hieruit volgt? Het voornaamwoord men kan nooit als meewerkend voorwerp gebruikt worden (Ik geef men een boek), of als welk voorwerp dan ook (Ik zie men, ik verbaas me over men). Men kan alleen maar het onderwerp van de zin zijn.

Maar als men het onderwerp is van de zin Men wordt verzocht over te stappen, wat is dan het onderwerp als je men vervangt door een reiziger? Een reiziger wordt verzocht over te stappen. Dat is toch een vraag die je zelfs zonder grammaticale opleiding kunt beantwoorden, niet? Natuurlijk is dan een reiziger ook het onderwerp. Maar dan volgt het sluitstuk van de redenering: wat is dan het onderwerp als je van het enkelvoudige een reiziger het meervoudige de reizigers maakt? Ja sorry, ik moet me verontschuldigen tegenover de lezer die zich hier als een kind toegesproken voelt, maar er zijn toch echt mensen die met droge ogen durven beweren dat in de zin De reizigers worden verzocht over te stappen het zinsdeel De reizigers géén onderwerp kan zijn. Wie kan mij vertellen waar in deze redenering deze mensen afhaken? Dat zou ik wel eens willen weten.

Goed. De reizigers worden verzocht over te stappen is dus zonder twijfel een correcte zin. Maar hoe zit het dan met De reizigers wordt verzocht over te stappen? Is die zin dan automatisch fout, of is er een geldige redenering waarom die zin goed zou kunnen zijn? Dat is natuurlijk het probleem: zo'n redenering is er wel, maar daar blijkt bij nadere beschouwing van alles op aan te merken. Echter: die redenering is blijkbaar zo imponerend, dat hij leidt tot de gedachte: als de reizigers wordt verzocht over te stappen goed is, dan is die zin met worden alsnog fout! Hoe blind kun je zijn?

Die twijfelachtige redenering wordt vaak met veel aplomb verkondigd. Kijk, zegt de redeneerder, De reizigers wordt verzocht over te stappen is een passieve zin. Nu is de helft van de bevolking al voor het standpunt gewonnen, want er bestaat nu eenmaal een heilig ontzag in de Nederlandse samenleving voor grammaticale termen. De reizigers wordt verzocht over te stappen is dus een passieve zin, en de actieve vorm is wij verzoeken de reizigers over te stappen.

Tot zover niets aan de hand. Maar dan komt het: in die zin is de reizigers het meewerkend voorwerp, zo wordt vervolgens beweerd. Maar dat is wel heel gemakkelijk geconcludeerd!

Waarom zou de reizigers het meewerkend voorwerp moeten zijn in de zin wij verzoeken de reizigers over te stappen? Ja, je kunt zeggen AAN de reizigers. Let op: zo wordt het meestal gezegd. Alleen het zinsdeel de reizigers wordt herhaald, met aan erbij. Of er wordt iets van gemaakt als de reizigers zijn degenen aan wie het verzoek gericht is. Op die manier wordt toevoeging van het woordje aan geloofwaardig gemaakt. Zorgvuldig wordt vermeden om de hele zin te herhalen met dat voorzetsel erbij, want dan klinkt het al meteen een stuk slechter: Aan de reizigers wordt verzocht over te stappen, wie zegt dat ooit? Die constructie met aan komt bijna nooit voor. Ja, er zijn wel mensen die dit af en toe zeggen of schrijven, ongetwijfeld onder invloed van deze redeneerfout, maar de versie zonder aan heeft duidelijk de voorkeur. Natuurlijk omdat de reizigers helemaal geen meewerkend voorwerp is. Als je iemand uitnodigt, is die uitnodiging ook aan iemand gericht, maar iemand is gewoon lijdend voorwerp. Niemand komt op het idee om dat meewerkend voorwerp te noemen. Waarom zou dat bij verzoeken dan ineens wel moeten?

Er is nog een tweede "redenering" die moet aantonen dat de reizigers meewerkend voorwerp zou zijn. Dat is, dat over te stappen het lijdend voorwerp is in de zin wij verzoeken de reizigers over te stappen. Maar ook dat is onjuist. Over te stappen is een actie of een handeling, en als je de beknopte bijzin daardoor vervangt zie je wat er aan de hand is. Het is niet wij verzoeken de reizigers een actie, maar wij verzoeken de reizigers om een actie. De bijzin is niet het lijdend voorwerp, maar het voorzetselvoorwerp. Bij voorzetselvoorwerpen in de vorm van een beknopte bijzin valt het voorzetsel wel vaker weg. Dat is niets bijzonders, dat je wel vaker tegenkomt bij de ontleding.

Er zijn ook mensen die wel eens een klok hebben horen luiden over de overeenkomst tussen een meewerkend voorwerp en een "derde naamval". In oudere stadia van het Nederlands zijn er inderdaad aanwijzingen dat het meewerkend voorwerp zonder voorzetsel in de derde naamval stond. Is dat met deze constructie niet het geval? Kun je langs die weg niet aantonen dat de reizigers het meewerkend voorwerp is? Nee, dat kun je niet.

In oudere stadia van het Nederlands bestond alleen de constructie met iemand verzoeken in de vierde naamval (iemand was lijdend voorwerp), en ook in onze zustertaal waar de naamvallen nog wel bewaard zijn (het Duits), zie je versuchen met een vierde naamval. Niet met een derde. Er is dus geen enkele aanwijzing dat de reizigers ooit derde naamval of meewerkend voorwerp geweest is.

Kortom: er is geen geldige redenering die aantoont dat de reizigers meewerkend voorwerp is in de actieve zin. De bijzin is geen lijdend voorwerp, maar een voorzetselvoorwerp. De reizigers moet dus gezien worden als het lijdend voorwerp. Als je van de actieve zin wij verzoeken de reizigers over te stappen een passieve zin wil maken, zou je van het lijdend voorwerp (de reizigers) het onderwerp moeten maken. Dus: de reizigers worden verzocht over te stappen. Ik kan er werkelijk niets anders van maken.

Waarom zijn die taalkundigen en taaladviseurs dan zo voorzichtig met die foute zin? Waarom wordt die fout in bescherming genomen? Ik denk dat dit misplaatste tolerantie is. Omdat de foute zin jarenlang in een verkeerde redenering is goedgepraat, wordt hij als het ware kunstmatig in leven gehouden. Sommige mensen, zwaar geïndoctrineerd natuurlijk door pseudotaalkundige betweters, slagen er blijkbaar in om hem met een stalen gezicht over de lippen te krijgen, en hij komt dus inderdaad voor. En het is een belangrijk principe in de taalbeschrijving dat wat voorkomt, uiteindelijk tot de taal gerekend moet worden. Ook al kan de correcte zin met keiharde en onweerlegbare argumenten worden onderbouwd, ook al heeft de foute zin in meer dan honderd jaar nooit echt voet aan de grond gekregen, dit taalkundige couveusekindje moet koste wat kost behouden worden door te verklaren dat het "strikt genomen" de juiste vorm is die "verdrongen wordt" door de andere. Allemaal onzin natuurlijk.

Hoe lang moeten wij dit nog aanzien? Hoe lang moeten wij ons nog laten piepelen door grammaticale fundamentalisten die ons bedreigen met taalkritiek?  Waarom verzoeken wij die betweters niet eens om over te stappen?

Lees minder

[vervolg van deze discussie hier]

Een veel gemaakte fout

Taalcritici hebben het maar gemakkelijk. Lekker andere mensen op hun fouten wijzen, en zo zelf een onaantastbare indruk maken. Vooral de "hardnekkige fouten" worden liefdevol gekoesterd, want die maken het leven wel heel eenvoudig. Je hoeft er niet eens bij na te denken.

Toch loop je als criticus juist bij zo'n hardnekkige fout een groot risico. Want waarom zou een fout hardnekkig zijn? Meestal omdat hij eigenlijk niet fout is.

Lees meer/ minder/ printversie

Je kunt het trouwens wel een hele tijd volhouden als taalcriticus. Dan zeg je: "Ja, strikt grammaticaal is het fout, maar veel mensen doen het zo dus ik sta het grootmoedig toe, of: Doe het nou maar in schrijftaal goed en dan mag je het in spreektaal ook wel fout doen." Vooral als je erin slaagt om een op het eerste gezicht geloofwaardige ontleding te geven sta je sterk. Er is namelijk bijna niemand die een ontleding ter discussie durft te stellen (dat zegt dan weer iets over het grammatica-onderwijs, maar dat is een ander verhaal).

Op Wikipedia staat zo'n voorbeeld van een "hardnekkige fout". Er bestaat zelfs een hele pagina met Veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands. De laatste "grammaticale fout" die daar genoemd wordt is deze:

"Ik ben gevraagd mee te gaan naar Amsterdam", moet zijn: Mij is gevraagd mee te gaan naar Amsterdam.

Je moet toch wel van elk greintje taalgevoel verstoken zijn om dat een verbetering te vinden! Wat is er mis met die eerste zin?

Een ontleding moet de "hardnekkige fout" aantonen: Kijk, zegt de Wikipedia-auteur, Ik ben gevraagd mee te gaan naar Amsterdam, dat is een passieve zin. De actieve zin is Men heeft mij gevraagd mee te gaan naar Amsterdam. Daarin is mij het meewerkend voorwerp, want het is de persoon aan wie iets gevraagd wordt. Dat in deze uitleg dat aan wie dan weer in een passieve zin wordt geformuleerd doet er blijkbaar niet toe, dit klinkt allemaal geloofwaardig genoeg. Want, let op: als mij het meewerkend voorwerp is in de actieve zin, dan mag het geen onderwerp worden in de passieve zin.

Taalkundigen merken als reactie op deze taalkritiek meestal op, dat een meewerkend voorwerp steeds vaker onderwerp wordt in de passieve zin, maar dat klinkt als een taalontwikkeling die nog niet voltooid is en die je daarom best zou kunnen proberen tegen te houden. Dat is dus alleen maar olie op het vuur van de kritiek.

Volgens de Taalprof moet je altijd eerst eens goed naar die ontleding kijken. Want het werkwoord vragen, dat kent verschillende constructies. Je kunt wel iemand iets vragen, maar je kunt ook iemand om iets vragen. Je kunt bijvoorbeeld iemand om een reactie vragen, of je kunt iemand om een stuk brood vragen. En dan kun je ook nog onder andere iemand op een feestje vragen, of iemand naar iets vragen, of iemand ten dans vragen. Alleen in het eerste geval kun je bij iemand ook aan toevoegen. Dat betekent: alleen in iemand iets vragen is iemand meewerkend voorwerp, in alle andere gevallen is iemand lijdend voorwerp.

Nu is de vraag: iemand vragen mee naar Amsterdam te gaan, is dat aan iemand iets vragen of iemand om iets vragen? Is dat "een vraag stellen aan iemand" of is dat "iemand uitnodigen tot iets"? Ik zou zeggen: overduidelijk het tweede.

Maar dat betekent: in iemand vragen mee naar Amsterdam te gaan is iemand lijdend voorwerp en geen meewerkend voorwerp. En de bijzin is voorzetselvoorwerp (met weggelaten voorlopig voorzetselvoorwerp erom). In de passieve zin moet dus die iemand wel degelijk het onderwerp worden!

Geen wonder dat mensen die "hardnekkige fout" blijven maken. Het is namelijk een perfecte zin, het is eerder de "verbetering" die fout is. De taalcritici zijn in dit geval te gemakzuchtig. Of ze kunnen niet ontleden, dat kan ook.

Lees minder

Jij ook

"Prettig weekend!"
"Ja jij ook"
"Wat?"
"Jij ook een prettig weekend"
"Hoezo, jij ook?"
"Ik begrijp niet wat je bedoelt. Zeg ik iets verkeerds?"
"Je zegt jij ook"
"Nou en?"
"Is dat geen meewerkend voorwerp?"
"Huh?"
Lees meer/ minder/ printversie

"Dat jij in Jij ook, is dat niet eigenlijk een meewerkend voorwerp?"
"Hoe moet ik dat nou weten?"
"Wat bedoel je als je zegt Jij ook?"
"Jij begint volslagen onbegrijpelijk te worden, weet je dat?"
"Doe nou even mee"
"Maar wat bedoel je dan?"
"Kun je dat ook uitgebreider zeggen, jij ook?"
"Uitgebreider?"
"Ja, in een volledige zin"
"Maar dat deed ik toch net? Jij ook een prettig weekend?"
"Ja maar dat is nog steeds geen volledige zin"
"O?"
"Daar staat bijvoorbeeld geen persoonsvorm in"
"Geen persoonsvorm"
"Geen werkwoord"
"Jaja"
"Dus kun je Jij ook een prettig weekend ook aanvullen met een werkwoord?"
"Eh, ja, ik weet niet, iets als ik wens ... of zo? Bedoel je dat?"
"Dat bedoel ik, dan krijg je ik wens jij ook een prettig weekend"
"Nee dan zou ik zeggen ik wens jou ook een prettig weekend"
"Precies! Maar waarom zeg je dan ook niet Jou ook?"
"Ja hoor es, dat klinkt voor geen meter!"
"Okee, maar dan moet je het misschien met een ander werkwoord aanvullen. Ik dacht, het is misschien een lijdende vorm"
"Een wat?"
"Dat het eigenlijk is Jij wordt door mij ook een prettig weekend gewenst, en dan eerst verkort tot Jij ook een prettig weekend gewenst, dat hoor je ook wel eens, en dan ook nog dat gewenst of dat een prettig weekend weggelaten."
"Jaja, klinkt aannemelijk. Wat is daar mis mee dan?"
"Nou ja, wat mij betreft niks. Maar in de zin Ik wens jou een prettig weekend is volgens alle gangbare grammatica's jou een meewerkend voorwerp."
"En wat zou dat?"
"Als je daar een lijdende vorm van maakt, zou volgens de norm het meewerkend voorwerp geen onderwerp mogen worden."
"Jaja"
"De lijdende vorm zou dus moeten worden Een prettig weekend wordt jou gewenst en niet Jij wordt een prettig weekend gewenst."
"Nou ja, eerlijk gezegd: dat eerste klinkt ook wel wat beter"
"Ja, dat geef ik graag toe. Maar als je dan verder alles weglaat behalve jij/jou en ook, dan kan het toch alleen jij ook worden en niet jou ook."
"Ja, wat gek!"
"Dat bedoelde ik nou"
"Wel jammer"
"Hoezo jammer?"
"Nou zit ik hier het hele weekend over te piekeren. Dan is het geen prettig weekend meer."
Lees minder

Aan de borreltafel

"Die taalprof kan me nog meer vertellen."
"Man, schei uit! Ik ben al lang opgehouden met het lezen van die website. Wat had hij nou weer dan?"
"Hier, kijk, op 27 april, daar stelt iemand een eenvoudige vraag over hen en hun."
"O ja, hun hebben zeker"
"Nee, hier: Moet het zijn ik heb hen om raad gevraagd of ik heb hun om raad gevraagd?"
"Ja ja"
"Simpele vraag toch? Dat vinden jullie toch ook?"
"Ja, duidelijk."
"Ik snap niet wat het probleem is."
"Nou, en dan krijg je me toch een partij gedraai van die taalprof, hij begint echt steeds meer op een taalkundige te lijken."
"Zo!"
"Ja, dit en dat, en aan de ene kant en aan de andere kant... en de grammatica is hier niet voor bedoeld, en je kunt er zus tegenaan kijken of zo, en de een zegt dit en de ander dat, en het moet allemaal kunnen, kortom: zoek het zelf maar uit."
"Nee, dan was het vroeger anders"

Lees meer/ minder/ printversie

"Ja, vroeger!"
"Wij hadden daar helemaal niet zo'n probleem mee, met hen en hun."
"En anders werd het er wel uit geramd!"
"Precies! Wij hoefden echt niet aan te komen met Meester, hun hebben dat gedaan."
"Een klap voor je kop kon je krijgen!"
"Op zijn minst! En gewoon nablijven en strafwerk schrijven"
"Tot je het nooit meer fout deed"
"Zo is het. Kom daar vandaag de dag maar eens om."
"Man, ik snap het ook niet. Waarom moet dat tegenwoordig ook zo ingewikkeld? Vroeger waren die regeltjes toch ook gewoon simpeler?"
"Of waren wij nou zoveel slimmer?"
"Nee joh, het werd gewoon één keer goed uitgelegd en dan wist je het."
"Dat vergat je nooit meer."
"Ehh..."
"Wat?"
"Maar hoe zat dat dan ook al weer met hen en hun?"
"Wéét jij dat niet meer?"
"Ja, nee, ik weet wel dat hun geen onderwerp kan zijn. Dat kwam vroeger niet eens bij ons op om dat zo te zeggen. En dat het altijd hun vader is en niet hen vader, dat weet ik ook nog wel. Maar was het nou hun vragen en hun informeren, of hen vragen en hen informeren?"
"Maar dat was toch heel simpel?"
"O ja, hoe zat het dan ook al weer?"
"Het was hun bij meewerkend voorwerp en hen bij lijdend voorwerp."
"O ja, nou weet ik het weer. Ja ik snap niet wat daar moeilijk aan is. Jullie nog wat drinken?"
"Doe mij nog maar een borreltje"
"Ja mij ook."
"Dus, ehh, ja ja, meewerkend voorwerp, ja dat spreekt vanzelf. Maar er was toch ook iets met voorzetsels?"
"Voorzetsels?"
"Ja, dat als je zei aan hun vragen, dan was het weer hen."
"O ja. Maar dat is logisch!"
"Dat snapte je meteen. Na een voorzetsel is het hen, dat ziet iedereen."
"Dan heb je ook geen meewerkend voorwerp maar een voorzetselvoorwerp."
"Ja precies! Hoor hem, voorzetselvoorwerp, die was ik bijna kwijt. Ja dat was het. Wat zat het vroeger toch eenvoudig in elkaar."
"Maar aan hen iets vragen, dan is aan hen toch nog steeds meewerkend voorwerp?"
"Nee toch?"
"Nee dat dacht ik niet"
"Jawel, jawel, hij heeft gelijk, want dat voorzetsel kun je weglaten."
"O ja, als je het voorzetsel kunt weglaten is het meewerkend voorwerp."
"Ja, zie je wel! Proost!"
"Proost. Maarrehh..."
"Wat nou weer?"
"Maar als je in aan hen iets vragen het voorzetsel weglaat moet het toch weer hun iets vragen worden?"
"Hè?"
"Hun iets vragen?"
"Ja, maar dan is het meewerkend voorwerp!"
"O ja."
"Maar dat was aan hen toch ook?"
"Ja, maar dan staat er een voorzetsel bij en dan is het so wie so hen."
"Jaja, het is gewoon even opletten."
"En dat kunnen ze tegenwoordig niet meer."
"Daarom vinden ze alles maar goed."
"Enne..."
"Wat?"
"Wat moet het dan zijn bij iemand vragen om iets? Hun of hen?"
"Nou, ga maar na"
"Hoezo ga maar na?"
"Nou, is het meewerkend voorwerp?"
"Hoe moet ik dat weten?"
"Kun je er aan bij zetten?"
"Ik weet het eigenlijk niet. Aan iemand om iets vragen, dat klinkt niet helemaal lekker."
"Ik vind dat prima."
"Hmm. Ik weet het niet. Je had toch nog een andere truc?"
"Kun je het in de lijdende vorm zetten en wordt het dan onderwerp? Dan is het lijdend voorwerp."
"Wij worden om iets gevraagd?"
"Ja, dat zeggen ze tegenwoordig wel, maar dat is eigenlijk fout."
"Waarom?"
"Omdat het eigenlijk moet zijn Ons wordt om iets gevraagd."
"Waarom moet dat?"
"Omdat ons meewerkend voorwerp is."
"Maar waarom is ons daar dan meewerkend voorwerp?"
"Ik weet het ik weet het!"
"Waarom dan?"
"Omdat je ook zegt hun om iets vragen en niet hen om iets vragen!"
"Ja natuurlijk, dat was het!"
"Ja, zie je wel, als je dat één keer goed geleerd hebt, dan vergeet je het nooit meer."
"Precies! Leo, schenk mij nog eens in! En doe hun ook nog wat."
"Wat zeg je nou?"

Lees minder

Meer over het meewerkend voorwerp

Dat zit me toch niet helemaal lekker. Probeer ik de onduidelijkheden bij het meewerkend voorwerp weg te nemen, komen er meteen twee, drie reacties van lezers die toch weer problemen zien. En terecht, laat ik dat meteen toegeven.

Als ik mijn antwoorden nog eens even doorlees, zie ik dat ik ook al snel het gevaar loop dat ik in een of andere glibberige redenering dreig terecht te komen, zodat je als lezer de indruk moet krijgen: jaja, de taalprof zegt wel dat hij een probleem oplost, maar hij krijgt er aan de andere kant ook weer problemen bij.

Er zit niets anders op: ik zal het nog eenvoudiger moeten maken.

Lees meer/ minder/ printversie

Iedere zin met een werkwoordelijk gezegde verbeeldt een soort toneelstukje. Bij Jan-Peter groet Wouter bijvoorbeeld, daar zie je het meteen voor je. Wat het voor een toneelstukje is, is afhankelijk van het zelfstandige werkwoord: wachten, aanbieden, zeggen, regenen.

Dat toneelstukje kent vaak een aantal "medespelers": personen, of dingen, die een rol spelen in dat toneelstukje. De jongen heeft in het park op zijn blind date gewacht heb je drie medespelers: de jongen, het park en zijn blind date. De jongen is de wachter, het park is de plaats waar het gebeurt, en zijn blind date is de persoon op wie gewacht wordt.

De medespelers, dat zijn de personen en dingen die in de zin genoemd worden. Maar hoe weet je wie welke rol speelt? Soms wordt die rol aangegeven door een voorzetsel: het feit dat het park de plaats is, zie je aan het voorzetsel in.

De rol die de jongen en zijn blind date spelen in het toneelstukje, wordt alleen bepaald door het werkwoord wachten. Er is geen enkel ander woord in de zin dat aan deze zinsdelen een "rol uitdeelt". Ook niet het voorzetsel op! Er bestaat in deze zin een belangrijk verschil tussen in en op:  in zorgt ervoor dat het park de rol van "plaats" speelt, en op heeft alleen maar de functie om te laten zien dat zijn blind date een bepaalde rol bij wachten speelt.

De jongen heeft een bijzondere band met de persoonsvorm. In de bovenstaande zin heeft de jongen, of wat je daarvoor in de plaats zet, hetzelfde getal en dezelfde persoon als het werkwoord heeft. Maar ook die bijzondere band (waardoor de jongen onderwerp van de zin wordt) dient er alleen maar toe om aan te geven welk van de twee rollen de jongen bij wachten vervult: wachter of verwachte.

Dat is een lange inleiding, maar het bovenstaande dient om onderwerp en voorwerpen te onderscheiden van de andere zinsdelen. Onderwerp en voorwerpen krijgen hun rol van het werkwoord, andere zinsdelen krijgen hun rol van voorzetsels, of hebben vanuit hun betekenis al een rol (zoals morgen).

Vanuit die gedachte is hem in ik zei hem dat het 8 uur was een voorwerp, daarover kan geen twijfel bestaan. Hem krijgt zijn rol van zeggen en nergens anders van. Hem is de toegesprokene, en dat is een rol die bij dat werkwoord hoort. Wat voor voorwerp? Geen lijdend voorwerp, want er kan een voorzetsel bij. Geen voorzetselvoorwerp, want er hoeft geen voorzetsel bij. Dus een meewerkend voorwerp (of indirect object, als je de internationale term beter vindt).

Maak je er nu van ik zei tegen hem dat het 8 uur was, dan kan er twijfel ontstaan. De vraag is: speelt hem nu niet alleen de rol van degene op wie iets gericht is, en komt die rol niet van het voorzetsel tegen? Daar is iets voor te zeggen, en dan zou je tegen hem bijwoordelijke bepaling moeten noemen, omdat tegen die rol uitdeelt.

Aan de andere kant: heeft tegen hier wel die betekenis? Deelt tegen hier wel die rol uit, of staat het er maar zo'n beetje bij, net als een voorzetsel bij een voorzetselvoorwerp maar dan weglaatbaar? Ook daar is wel iets voor te zeggen. Je kunt immers tegen hier niet vervangen door de woordenboekomschrijving gericht tot: ik zei gericht tot hem dat het 8 uur was. Dat wijst erop dat tegen hier eigenlijk niet (meer) die "volle" betekenis heeft.

Ik neig ertoe (zoals ik al antwoordde), om hier dan toch tot de ontleding meewerkend voorwerp te besluiten. En dan niet omdat die knoop doorgehakt moet worden, want als taalkundige kan ik heel goed leven met deze onduidelijkheid. Van mij mag je hier ook voor bijwoordelijke bepaling kiezen. Als je maar weet waarom.

Lees minder

Wat betekent het meewerkend voorwerp?

Kom, we weten allemaal te weinig van de grammatica, laten we eens iets leren! Het meewerkend voorwerp, wat is dat eigenlijk? Weet iemand dat? Die term komt vaak langs, bijvoorbeeld als het gaat over hen en hun, en over de reizigers worden verzocht om over te stappen, maar wat ís dat precies, een meewerkend voorwerp? Hoe bepaal je of een zinsdeel meewerkend voorwerp is?

Opzoeken maakt je niet meteen veel wijzer. Of je nu de Wikipedia raadpleegt of de Algemene Nederlandse Spraakkunst, het is allemaal of onbegrijpelijk, of het klopt niet.

Lees meer/ minder/ printversie

Wat zeg je bijvoorbeeld hiervan?

Het meewerkend voorwerp (of: indirect object) is het zinsdeel dat de zelfstandigheid aanduidt waarop de handeling of werking die door de combinatie van werkwoord en lijdend voorwerp wordt uitgedrukt, gericht is. Het meewerkend voorwerp heeft in de meeste gevallen betrekking op personen of levende wezens en kan dikwijls als de begunstigde worden beschouwd (taaladvies.net)

Probeer dat maar eens te begrijpen zonder universitaire opleiding. En andere formuleringen zijn vaak wel simpeler, maar niet veel helderder:

Het meewerkend voorwerp is het zinsdeel waaraan of waarvoor de handeling van de persoonsvorm betrekking heeft. (Wikipedia)

Dat is niet eens een fatsoenlijke zin, zou ik zeggen. Op een andere plaats in diezelfde Wikipedia staat weer dit:

Het meewerkend voorwerp (indirect object) is een zinsfunctie waarvoor in veel talen de datief (derde naamval ) wordt gebruikt. Het meewerkend voorwerp in een zin is gewoonlijk datgene waarop de door het werkwoord uitgevoerde handeling níet direct betrekking heeft. Het meewerkend voorwerp is meestal een persoon, maar niet altijd (Wikipedia)

Let op het voorzichtige gewoonlijk, wat de hele definitie waardeloos maakt.

De ANS dan maar, dat moet toch goed zijn zou je zeggen:

Bij bepaalde gezegdes moet of kan naast een lijdend of oorzakelijk voorwerp nog een tweede zinsdeel voorkomen, dat - heel algemeen uitgedrukt - aangeeft op wie of wat de werking zich richt: een meewerkend voorwerp of een belanghebbend voorwerp (ANS).

Nu staat er weer iets voorzichtigs (heel algemeen uitgedrukt) bij dat gekke op wie of wat de werking zich richt. Alsof de ANS zegt: ja, wij zien ook wel dat het niet klopt, maar we komen er niet echt uit hoe we dat nou precies moeten formuleren dus we zeggen maar iets heel algemeens waar we ons nooit een buil aan kunnen vallen.

Wat kunnen we hieruit concluderen? De taalprof heeft het al eens eerder beweerd: betekenis en zinsontleding, dat is geen gelukkig huwelijk. Je kúnt de zinsdelen niet benoemen op basis van hun betekenis. Al die betekenisomschrijvingen zijn armoedige pogingen om te omschrijven wat die zinsdelen meestal betekenen, met vaak onbegrijpelijk resultaat. Daar heb je dus niets aan, en al helemaal niet als je die zinsdelen moet vinden of vaststellen.

Zal ik dat nog eens ten overvloede illustreren? Neem de zin Ik geef jou een stuk taart. Daar kun je een heleboel varianten voor verzinnen, die allemaal ongeveer hetzelfde betekenen: ik schenk jou een stuk taart, ik voorzie jou van een stuk taart, ik trakteer jou op een stuk taart, ik verras jou met een stuk taart, ik presenteer jou een stuk taart, ik overhandig jou een stuk taart, en er zijn nog talloze andere mogelijkheden.

Nou wil ik best aannemen dat al die werkwoorden een "werking" uitdrukken. Ik vind het gek gezegd, maar goed: geven is een "werking". Dan zou ik toch zeggen dat jij in alle gevallen degene bent op wie deze "werking" gericht is. Of de "begunstigde", of de "belanghebbende", kortom: jij krijgt het stuk taart.

Als het meewerkend voorwerp nu een zinsdeel was dat alleen op de betekenis gebaseerd was, dan zou het woordje jou toch in al die zinnen meewerkend voorwerp moeten zijn, nietwaar? Maar nee, dat is niet zo: bij voorzien, trakteren, en verrassen is jou lijdend voorwerp. Blijkbaar kan dezelfde betekenis in verschillende zinsdelen worden uitgedrukt. Betekenis, daar heb je dus niet zoveel aan.

Hoe moet het dan wel? Hoe kun je zien dat een zinsdeel meewerkend voorwerp is? Een aantal bronnen hebben het over de datief (derde naamval). De Wikipedia was daar een voorbeeld van: "Het meewerkend voorwerp (indirect object) is een zinsfunctie waarvoor in veel talen de datief (derde naamval) wordt gebruikt". Ik vraag me af of dit klopt (hoeveel talen zijn dat dan? drieduizend? driehonderd? drie?), maar je hebt er weer niet veel aan. Je kunt in ieder geval niet zeggen dat alles wat in een andere taal derde naamval is, in het Nederlands meewerkend voorwerp is. En los daarvan: het zou natuurlijk wel heel raar zijn als je voor het ontleden van een Nederlandse zin eerst naar een andere taal moet kijken! Dus die derde naamval, ook al geen bruikbare regel.

Op verschillende plaatsen wordt een andere eigenschap van het meewerkend voorwerp genoemd:

Een meewerkend voorwerp kan met aan of voor beginnen. Als deze woorden er niet voor staan, kun je ze er voor zetten (Cambiumned).

Kijk, dat is bruikbaar. Onvolledig, maar het klopt wel. Dat is volgens mij het enige bruikbare kenmerk voor het meewerkend voorwerp: het is een voorwerp (geen bijwoordelijke bepaling) dat met én zonder voorzetsel aan, voor of bij kan voorkomen. Als een van die voorzetsels erbij staat moet je de zin zo kunnen herschikken dat je het weg kunt laten, en als het er niet bij staat moet je het toe kunnen voegen.

Dit is een absolute eigenschap. Dus niet zoals hier geformuleerd:

Je kunt meestal aan of voor voor het meewerkend voorwerp zetten. Als er al aan of voor staat, kun je dit meestal weglaten (Learnonline)

Niet meestal (dan is altijd de vraag: wanneer niet dan?), maar altijd. Er bestaan geen meewerkende voorwerpen waarbij dit niet kan.

Daarom is jou bij de werkwoorden geven, schenken, presenteren, overhandigen wél meewerkend voorwerp, en bij de andere voorbeelden niet. Daarom is jou in ik vraag jou iets te doen wel meewerkend voorwerp en in ik nodig jou uit iets te doen niet. Vrijwel dezelfde betekenis, maar andere ontleding. En daarom ook is jou in ik verzoek jou om een reactie géén meewerkend voorwerp (maar hier krijg ik vast commentaar op).

Dat voorzetsel bij, dat wordt er niet vaak bij vermeld. De meeste definities hebben het alleen over aan en voor. Het voorzetsel bij komt voornamelijk voor als het lijdend voorwerp een lichaamsdeel is: Zij maakte (bij) hem het voorhoofd nat, Hij hakte (bij) mij een hand af.

Tja, en dan bestaat er ook nog eens een voorwerp waar niemand goed raad mee weet en dat bij gebrek aan beter ook maar meewerkend voorwerp wordt genoemd. Het is het uitroepende me, in bijvoorbeeld Hij kreeg me toch een stuk taart! of Het was me toch koud! "Ethische datief" heette dat vroeger. Vandaar. Dat dit niet helemaal lekker zit, zie je aan het feit dat je nu twee meewerkende voorwerpen in één zin kunt krijgen: Hij gaf me haar toch een groot stuk taart! Misschien zou je dat woordje me helemaal niet als een voorwerp moeten benoemen, daar zou ik eigenlijk een voorstander van zijn.

Ik zal niet zeggen dat er verder alleen maar duidelijke gevallen bestaan. In sommige gevallen kun je het erover oneens zijn of je nou wel of niet een voorzetsel kunt toevoegen of weglaten. En er zullen ook wel versteende uitdrukkingen zijn die vroeger derde naamval waren en die je dus daarom meewerkend voorwerp zou willen noemen (de ANS noemt bijvoorbeeld iemand iets benijden of iemand iets gelasten). Maar daar zou je desnoods afspraken over kunnen maken. Dat zijn niet meer dan tien, weinig voorkomende gevallen. In de overgrote meerderheid van de gevallen is het weglaatbare voorzetsel een prima middel om het meewerkend voorwerp te benoemen. Bovendien is het de enige manier om een meewerkend voorwerp van een ander zinsdeel te onderscheiden.

Lees minder

Vals alarm in domstad

Je moet tegenwoordig erg oppassen met wat je zegt, want voor je het weet staat de taalprof ineens over je schouder mee te kijken. Elke grammaticale noodkreet op het internet wordt onmiddellijk geregistreerd door de ultragevoelige grammaticale antennes die de taalprof op zijn ivoren toren heeft staan.

Utrechtse schakers hebben een bijzondere band met de grammatica. Op 17 november maakt er weer eentje een grammaticale opmerking: "Er wordt zaken gedaan; niet er worden zaken gedaan. Bel de Taalprof!". Dat is natuurlijk de goden verzoeken. Daar kun je dan  één minuut later wel aan toevoegen "(dit is een geintje; niet weer svp)", maar het kwaad is al geschied. Ook de brandweer rukt bij iedere melding uit.

Lees meer/ minder

Het is niet om me hier zo nodig mee te bemoeien dat ik op dit voorbeeld inga. Maar het is wel een aardige kwestie. Er worden zaken gedaan kent een eenvoudige ontleding, met er als plaatsonderwerp en zaken als onderwerp, dus de persoonsvorm zou meervoud moeten zijn. Maar waarom klinkt Er wordt zaken gedaan niet radicaal verkeerd?

Het komt vaker voor dat het lijdend voorwerp samen met het werkwoord een hechtere eenheid gaat vormen. Vooral als het werkwoord zelf weinig betekenis heeft, kan het lijdend voorwerp als het ware "in het werkwoord worden opgenomen": bezwaar maken, kritiek hebben, en ook: zaken doen. Sommige van deze combinaties schrijf je zelfs aan elkaar: pianospelen, stofzuigen, koffiezetten. En ziedaar: ook zakendoen staat in Van Dale, maar het woordenboek schrijft er een beetje halfhartig bij: alleen onbep. wijs.

Zakendoen is wel een bijzonder geval. In de andere voorbeelden is het lijdend voorwerp beperkt tot een zelfstandig naamwoord in het enkelvoud. Maar zaken is meervoud. Dat levert een eigenaardigheid op bij de lijdende vorm.

Werkwoorden zonder lijdend voorwerp kunnen een lijdende vorm hebben met er als onderwerp: er wordt gelachen, er wordt geschaatst. Ook bij die samengestelde werkwoorden kan dat: er wordt pianogespeeld, er wordt koffiegezet. In deze gevallen (zeker als je het los spelt) kun je echter ook nog steeds volhouden dat piano of koffie het onderwerp is, want die woorden zijn toch enkelvoud.

Maar bij zakendoen is dat anders. Vanuit het werkwoord zakendoen zou je de lijdende vorm Er wordt zakengedaan krijgen, maar vanuit het werkwoord doen met lijdend voorwerp zaken zou het Er worden zaken gedaan moeten worden.

Er wordt zaken gedaan klinkt dus niet zo heel slecht, omdat je onwillekeurig aan het werkwoord zakendoen denkt. Dat is dan in strijd met Van Dales toevoeging alleen onbep. wijs, maar daar snap ik toch al niets van. Ik heb geen idee wat de woordenboekmakers hier bedoelen. Ik hoop niet (maar ik vrees wel) dat ze bedoelen dat zakendoen alleen kan in de combinatie het zakendoen, want daar is zakendoen natuurlijk geen onbep. wijs, maar zelfstandig naamwoord.

Lees minder

Een schaaknovelle

Gemor onder de Utrechtse schakers! Zij stelden een vraag over de zin De kinderen kan/kunnen op de regels worden gewezen. Mijn uitleg vonden ze echter "te veel woorden om iets zinnigs (?) te zeggen", en ze konden de concentratie niet opbrengen om alles te onthouden.

Nou jongens, dat is toch geen probleem? Dan doe ik er gewoon twee breintjes af, en giet ik het in de vorm van een schaakpartij-analyse!

Lees meer/ minder

De opening is passief (De kinderen kan/kunnen op de regels worden gewezen), maar er wordt snel naar een actieve stelling ontwikkeld (Iemand kan de kinderen op de regels wijzen). Daarin treedt meteen vereenvoudiging op doordat het voorzetselvoorwerp wordt weggeslagen (op de regels).

Daarmee zijn we beland in het middenspel, waar het draait om de vraag of dat andere voorwerp een lijdend of een meewerkend voorwerp is. Omdat het voorwerp bijna alle kenmerken van een lijdend voorwerp heeft, en bijna geen van het meewerkend voorwerp, staat het lijdend voorwerp overwegend. Er zijn dus nog vechtmogelijkheden, maar het lijdend voorwerp wikkelt snel af naar het eindspel door de stelling weer passief te maken.

Het meewerkend voorwerp heeft nog een wanhoopsoffer door het onderwerp weg te laten (Er kan op de regels worden gewezen) en te proberen de positie van Er te veroveren (De kinderen kan op de regels worden gewezen), maar het lijdend voorwerp promoveert eenvoudigweg zelf tot onderwerp (De kinderen kunnen op de regels worden gewezen), en claimt een winnende stelling.

Uitslag volgt na arbitrage.

Lees minder

Eeuwige kwesties (2): Een voorwerp dat niet meewerkt

Interessante vraag! Wat is juist? De kinderen kunnen op de regels worden gewezen of De kinderen kan op de regels worden gewezen? Deze kwestie lijkt verwant aan de bekende de-reizigers-worden-verzocht-controverse, maar verschilt toch in een aantal opzichten daarvan.

Ik begin maar weer eens met te zeggen: de grammatica is niet bedoeld om juist en onjuist van elkaar te onderscheiden. Maar de grammatica is natuurlijk wel het geschikte middel om hierover te práten. Je moet er wel even voor gaan zitten. Doen?

Lees meer/ minder

Te lang? Te moeilijk? Lees dan deze log.

De kinderen kan/kunnen op de regels worden gewezen, dat is een lijdende vorm, nietwaar? Van de zin Iemand wijst de kinderen op de regels. Hoe zit die zin in elkaar? Die is opgebouwd rond het werkwoord wijzen, in de constructie iemand op iets wijzen.

Tot zover is alles duidelijk. Blijkbaar kent het werkwoord wijzen twee voorwerpen, iemand en op iets. Wat zijn dat voor voorwerpen? Om met het laatste te beginnen: op iets is ongetwijfeld een voorzetselvoorwerp. Zo te zien ontstaan uit een richtingsbepaling. Je wijst naar iets, en het is voorstelbaar dat dat ooit is uitgedrukt met het voorzetsel op, maar het is zeker dat dat woordje op die betekenis vandaag de dag volledig kwijt is. Op is dus een betekenisloos voorzetsel, hetgeen op iets tot een voorzetselvoorwerp maakt.

Dat was misschien een beetje lastiger, maar ik weet zeker dat het beschouwen van op iets als voorzetselvoorwerp in geen enkele docentenkamer (noch in de taalkundige laboratoria) tot enige onrust van betekenis zou leiden.

Maar nu komt het: iemand op iets wijzen, wat is dan iemand? Het is goed om vooraf vast te stellen dat een voorzetselvoorwerp heel goed samen kan gaan met een lijdend voorwerp, maar ook met een meewerkend voorwerp. Het feit dat op iets een voorzetselvoorwerp is heeft dus geen enkele betekenis voor de vraag wat iemand is.

Ook is het van belang om erop te wijzen dat er maar één geldige reden is om iets een meewerkend voorwerp te noemen: een voorzetsel aan, voor of bij dat kan worden toegevoegd, of kan worden weggelaten. Om te bepalen of iemand een meewerkend voorwerp is, moet je dus kijken of er zo'n voorzetsel bij kan.

Het voorzetsel aan lijkt me in deze constructie volstrekt onmogelijk: aan iemand op iets wijzen klinkt voor geen meter. Over bij zou je kunnen twijfelen: bij iemand op iets wijzen. Maar nu krijg je het idee dat op iets een lichaamsdeel moet zijn. Dat komt omdat die meewerkende voorwerpen met bij allemaal zo'n lichaamsdeel bij zich hebben: (bij) iemand op de schouders tikken, (bij) iemand de mond afvegen, enzovoorts.

Voor is een ander verhaal: voor iemand op iets wijzen. Dat lijkt in ieder geval verenigbaar met de betekenis (je wijst op iets, en je doet dat voor, dat wil zeggen, ten behoeve van iemand), en het zou best wel eens de oorsprong van de constructie kunnen zijn (maar dat zou uitgezocht moeten worden).

Is iemand daarmee een meewerkend voorwerp? Hoho, wacht even, er zijn ook wel argumenten tegen die analyse! Bijvoorbeeld: voor iemand op iets wijzen, dat komt nauwelijks voor! Ik heb het nog nooit in het wild waargenomen (maar dat kan aan mij liggen).

En dan nog wat: een meewerkend voorwerp, dat wordt vaak het onderwerp in een zogeheten pseudo-passief, met het hulpwerkwoord krijgen. Een constructie als (aan) iemand een prijs uitreiken wordt in het pseudo-passief: iemand krijgt een prijs uitgereikt. (Voor) iemand een glas wijn inschenken wordt in het pseudo-passief Iemand krijgt een glas wijn ingeschonken. Als iemand in iemand op iets wijzen een meewerkend voorwerp is, waarom kun je dan niet zeggen Iemand krijgt op iets gewezen?

Maar is het dan toch een lijdend voorwerp? Het zou kunnen. Een voorwerp zonder voorzetsel is nu eenmaal een lijdend voorwerp, wat de betekenis ook is. Bovendien zijn er een paar betekenisverwante constructies waarin iemand zeker lijdend voorwerp is. In iemand verwijzen naar iets is naar iets weliswaar geen voorzetselvoorwerp (maar een richtingsbepaling, want naar heeft gewoon zijn richtingsbetekenis), maar iemand is zeker lijdend voorwerp. En in iemand attent maken op iets hebben we hetzelfde voorzetselvoorwerp als in onze constructie, een bepaling van gesteldheid attent, en ook hier is iemand lijdend voorwerp.

Het ligt voor de hand dat de Nederlandse taalgebruiker, die ongetwijfeld alledrie de constructies kent, deze gevallen met elkaar verbindt, en zo iemand op iets wijzen opvat als iemand op iets attent maken. Zeg maar: wijzen in de betekenis "attent maken". Er is niets in de grammatica wat zich hiertegen verzet, integendeel: de taal zal uiteindelijk aansturen op een harmonisatie van deze constructies.

Toch is er nog wel een kleine kanttekening te maken. In vrijwel alle gevallen verschijnt een lijdend voorwerp in een bepaling met van als je het werkwoord nominaliseert, dat wil zeggen: als je het tot een zelfstandig naamwoord maakt, bijvoorbeeld door er het voor te zetten. Het verwijzen van iemand naar iets, het attent maken van iemand op iets, het eten van pannenkoeken, noem ze maar op, ze doen het bijna allemaal. Maar die van ons, die doet dat nou net weer niet: het wijzen van iemand op iets klinkt wel vreemd. Net of het nog niet helemaal goed is.

Ik denk dat dit wijst op een ontwikkeling: iemand is blijkbaar niet altijd lijdend voorwerp geweest, maar is dit wel aan het worden. Ik besef dat dit een hachelijke uitspraak is, want eigenlijk kun je dit alleen maar bewijzen door het na te gaan. Wanneer is het begonnen? Zeiden mensen vroeger inderdaad allemaal voor erbij? Ik betwijfel zeer of je dat zou kunnen aantonen (maar ik laat me graag overtuigen).

Wat is nu de analyse? Iemand is lijdend of meewerkend voorwerp, maar wat is het beste? Persoonlijk zou ik geneigd zijn om het voor 90% lijdend voorwerp te noemen en voor 10% meewerkend voorwerp. Is dat een slappe houding? Nee, dat is juist precies!

Maar kies zelf! Overweeg het bovenstaande en beslis zelf of je kinderen in kinderen op de regels wijzen lijdend voorwerp vindt. Vind je dat, kies er dan ook voor om kinderen het onderwerp te maken in de lijdende vorm. Wil je toch, om wat voor redenen dan ook, kinderen beschouwen als meewerkend voorwerp, dan zou je het nog steeds onderwerp in de lijdende vorm kunnen maken (ook dat is onderwerp van discussie), maar dat heb je in ieder geval een geldig argument om een lijdend vorm zonder onderwerp te maken: Er wordt (voor kinderen) op de regels gewezen. En zinnen zonder onderwerp zijn enkelvoud.

Lees minder

Wat moet dat met al die voorwerpen?

Lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp, voorzetselvoorwerp, wat zijn dat voor dingen? Wie heeft dat nou weer verzonnen? Waarom is het van belang dat we dat weten? Gek dat deze vragen nooit worden beantwoord in een cursus zinsontleding. Wel allerlei ezelsbruggetjes om een lijdend voorwerp te vinden of een voorzetselvoorwerp te onderscheiden van een meewerkend voorwerp, maar een beetje uitleg ho maar. Toch is het allemaal niet zo moeilijk.

Misschien weet je (en anders moet je het nog maar eens nalezen in deze log) dat elke zin een ingewikkelde manier is om te zeggen dat er iets gebeurt (bijvoorbeeld iemand doet iets) of dat iets het geval is. Dat is het grote verschil tussen werkwoordelijke en naamwoordelijke zinnen.

Werkwoordelijke zinnen hebben als centraal woord een zogeheten zelfstandig werkwoord. Dat is een werkwoord met een "rijke betekenis". Een deel van die werkwoorden kan in zijn eentje voorkomen (zoals lachen, sneeuwen, wandelen), maar andere moeten aangevuld worden met een ander zinsdeel. Neem eten, daar hoort iets bij. Als je eet, eet je altijd iets. Dat zinsdeel iets maakt het werkwoord dus volledig, het completeert datgene wat door het werkwoord wordt uitgedrukt. Daarom wordt zo'n zinsdeel ook wel het complement genoemd.

Het werkwoord eten heeft als complement iets. Andere werkwoorden, zoals wachten, hebben ook een complement iets, maar daar moet altijd een voorzetsel bij. je wacht altijd op iets. Het opvallende is, dat dat voorzetsel eigenlijk vrijwel niets aan de betekenis toevoegt. Het staat er maar zo'n beetje als versiering bij. Maar het zit in de taal dat eten een complement iets heeft, en wachten op iets. Dat had voor hetzelfde geld ook anders kunnen zijn (vroeger was het trouwens ook iets wachten, denk aan die regel uit een kerstliedje "wij wachten het nieuwe jaar").

Die complementen worden ook wel objecten genoemd. Zo heten ze in bijna alle westerse talen. In het Nederlands is deze term (letterlijk) vertaald als voorwerp. Zo'n voorwerp zonder voorzetsel heet een lijdend voorwerp (direct object), en met voorzetsel heet het voorzetselvoorwerp (prepositioneel object). Lijdende voorwerpen en voorzetselvoorwerp zijn dus hetzelfde, op dat gekke betekenisloze voorzetsel na.

En wat is dan het meewerkend voorwerp? Dat is een beetje een probleem. Het klassieke meewerkende voorwerp is een tweede voorwerp, dat zowel met als zonder voorzetsel kan optreden. Het standaardvoorbeeld is het werkwoord geven, dat als eerste (lijdend) voorwerp iets heeft (je geeft iets), en als tweede voorwerp (aan) iemand: je geeft iemand iets, of je geeft aan iemand iets. In de internationale terminologie heet dat een indirect object, maar in het Nederlands noemen we dat meewerkend voorwerp.

Wat is daarbij het probleem? Nou, er zijn er een paar: de meeste meewerkende voorwerpen kun je aanvullen met aan, maar sommige moeten met voor (bijvoorbeeld (voor) iemand iets inschenken), en zelfs met bij (bijvoorbeeld (bij) iemand het voorhoofd afvegen).

Daarnaast heb je een speciale soort tweede object (ook wel de "ethische datief" genoemd), waar je niet echt een voorzetsel kunt toevoegen (hij heeft me toch een hoop dvd's!). Ook die worden gemakshalve tot de meewerkende voorwerpen gerekend.

Ten slotte komt het ook wel voor dat een werkwoord maar één voorwerp heeft dat toch met én zonder voorzetsel kan voorkomen (bijvoorbeeld (aan) iemand gehoorzamen). Die laatste eigenschap is een reden om dit voorwerp toch maar meewerkend te noemen.

Ook bij een naamwoordelijk gezegde heb je soms voorwerpen, maar dat zijn dan altijd meewerkende voorwerpen of voorzetselvoorwerpen: dat is (voor) mij te moeilijk, of ik ben trots op iets.  Er zijn ook werkwoorden met twee voorwerpen, waarbij je het ene als lijdend voorwerp en het andere als voorzetselvoorwerp moet beschouwen. Bijvoorbeeld iets met iets vergelijken. Dan is iets lijdend voorwerp en met iets voorzetselvoorwerp (omdat het voorzetsel verplicht is).

De meest eenvoudige manier om hier tegenaan te kijken is deze: alle completerende zinsdelen bij een werkwoord zijn te beschouwen als voorwerpen. Zijn het varianten op iets of iemand (zonder voorzetsel), dan zijn het lijdende voorwerpen. Moet er een voorzetsel bij, dan zijn het voorzetselvoorwerpen. Kan er een voorzetsel bij, maar hoeft dat niet (het gaat dan om aan, voor of bij), dan zijn het meewerkende voorwerpen. En het weglaatbare me in uitroepende zinnen is ook meewerkend voorwerp, bij gebrek aan een betere benoeming.

Waarom is dit belangrijk om te weten? Nou, werkwoordcomplementen staan centraal in de opbouw van de zin. Ze onderhouden de nauwste relaties tot het werkwoord, en als gevolg daarvan zie je vaak nieuwe woorden ontstaan als combinaties van werkwoorden met hun complement (een van de nieuwste woorden in deze soort is boekenspeler).

Bovendien moet je bij het leren van een taal in de eerste plaats leren welke werkwoorden met welke (en hoeveel) voorwerpen moeten (of mogen) worden aangevuld. Dat het geloven in iets en rekenen op iets is, moet je gewoon uit je hoofd kennen als je Nederlands als tweede taal leert. Gelukkig weet je die dingen als moedertaalspreker feilloos.