Taalprof

Voor de liefhebbers

De taalprof jaagt weer eens de taalliefhebbers tegen zich in het harnas. Nou ja, de taalliefhebbers, in ieder geval de liefhebbers van de regel dat je waarvan niet zou mogen gebruiken voor personen. Veel mensen blijken te willen vasthouden aan de "oude schoolregel" (zoals de Schrijfwijzer hem noemt), dat je moet zeggen de vrouw van wie ik hou en niet de vrouw waarvan ik hou (en al helemaal niet de vrouw waar ik van hou, maar dat is weer een andere schoolregel).

Het is een van de "eeuwige kwesties", waarover al eeuwen gebakkeleid wordt. Ook de taalprof heeft het er al eerder over gehad, zelfs een tweede keer, met bijna desastreuze gevolgen. Maar afgelopen dagen was het weer raak.

Lees meer/ minder/ printversie

Misschien was het een beetje onbezonnen dat de taalprof in een discussie over wiens, wier en van wie een beetje laconiek opmerkte dat zijn voorkeur uitging naar waarvan. In plaats van de man of vrouw wiens naam ik ken of de man of vrouw van wie ik de naam ken kon je volgens hem beter zeggen de man of vrouw waarvan ik de naam ken.

Zo'n opmerking wordt de taalprof niet in dank afgenomen. De meest vriendelijke reactie was nog dat het "een nuttig onderscheid" was dat daarom gehandhaafd diende te worden. Maar verder viel de taalprof toch voor menigeen door de mand als "amateur" of "zeker geen neerlandicus" (wat voor sommige mensen juist als een compliment zou gelden). De taalprof zou toch moeten weten dat je met waarvan niet naar personen kunt verwijzen!

De mooiste reactie vond ik deze. Ik citeer hem niet om hem belachelijk te maken, maar omdat hij zo prachtig de kwestie illustreert: Overigens blijkt 'Taalprof' nu toch ook een amateur te zijn... 'Waarvan' wordt gebruikt voor zaken, niet voor personen. Daarvoor geldt nog steeds 'van wie' of, zoals gezegd 'wiens' of 'wier'.

Mooi hè? Waarvan gebruik je niet voor personen. Daarvoor gebruik je iets anders. Amper een zin later doe je met daarvoor wat je voor waarvan afkeurt.

Ik vind het trouwens wel een problematische regel hoor, zelfs als ik me er aan zou willen houden. Mag je zeggen Het publiek waarvoor ik schrijf? Dat zijn toch personen? Of mag je naar groepen personen ineens wel verwijzen met een voornaamwoordelijk bijwoord? Dus ook het volk waarover zij heerste, de menigte waaruit een gejoel opklonk? Mag dat wel? Dan moet die regel eigenlijk wel scherper geformuleerd worden.

En als dat mag, mag je dan wel het voornaamwoordelijk bijwoord gebruiken bij een aantal personen waarover ik het heb? Volgens sommigen is een aantal de kern van de woordgroep. Is dat aantal nog een persoon? Wie het weet mag het zeggen.

En als dát dan mag, als je met een voornaamwoordelijk bijwoord naar een aantal personen mag verwijzen, mag je dan ook met zo'n voornaamwoordelijk bijwoord naar een meervoud verwijzen als je dat meervoud bedoelt als een groep? Dus Drie personen waarvan ik er een ben? Ik vraag het maar.

Wie die schoolregel serieus neemt, zou er wel voor moeten pleiten dat hij dan eindelijk eens ondubbelzinnig geformuleerd werd. Want als je er goed over nadenkt rammelt hij aan alle kanten.

Lees minder

Meesters wil is wet

Sommige mensen worden erg boos als er getornd wordt aan de regels die ze vroeger op school geleerd hebben. Lees bijvoorbeeld deze reactie op mijn log over de regel dat je met wie voor personen zou moeten gebruiken en waarmee alleen voor zaken (en lees natuurlijk ook mijn reactie).

Wat is dat toch met die "schoolregels"? Zijn die in steen gebeiteld of zo? Zijn die boven elke discussie verheven? Mag je alleen "oogluikend" een schending van zo'n regel toestaan en moet je dan tot in lengte der dagen blijven horen dat het "eigenlijk" zó hoort maar vooruit, er is weer een betreurenswaardige taalontwikkeling aan de gang, en mensen worden steeds slordiger dus laat maar?

Lees meer/ minder

Een aantal mensen merken op dat die regel "zo goed aansluit bij mijn taalgevoel". Dat wil ik best geloven, maar wat betekent dat? Ik zou zeggen: dat die regel dan voor deze mensen overbodig is. Voor wie is hij dan wel bedoeld? Voor de mensen van wie het taalgevoel juist niet aansluit bij die regel. Welke mensen zijn dat? Mensen die het Nederlands niet als moedertaal spreken, en die proberen het Nederlands als vreemde taal onder de knie te krijgen? Daar kan ik inkomen, maar die mensen zouden volgens mij meer gebaat zijn bij regels die de dagelijkse praktijk beter weergeven. 

Het gekke is dat vooral de moedertaalsprekers zelf met deze regel worden lastiggevallen. Waarom? De taal is van de moedertaalsprekers, zeg nou zelf. Niet van de taalkundigen. Als het anders is, hoor ik dat graag, want dan moeten al die taalkundigen wel met die verantwoordelijkheid worden opgeleid. Hetgeen al decennia lang niet gebeurd is.

Als de taal inderdaad van de moedertaalsprekers is, waar ik toch maar even van uitga, dan is het op zijn minst een discussie waard wat het bestaansrecht is van een regel waarover de taalgebruikers het nog nooit in de geschiedenis van de taal eens zijn geweest. Nog nooit in de geschiedenis van het Nederlands hebben alle taalgebruikers (of zelfs maar de meerderheid!) waarmee uitsluitend gereserveerd voor zaken. Waarom is dat dan wel een regel die we op school geleerd hebben? Sorry hoor, maar dat lijkt me een voor de hand liggende vraag.

Misschien is het antwoord wel pijnlijk: omdat we bang zijn voor de grammatica. Zo bang, dat we zelfs zo'n onbenullig regeltje niet ter discussie durven stellen. Zo bang, dat we ons angstvallig vastklampen aan wat de meester vroeger op school vertelde, en onszelf wijsmaken dat dat precies aansluit op hoe wij toch al dachten. Zo komt het natuurlijk nooit goed met de grammatica.

Lees minder

Eeuwige kwesties (3): Dansen met iets plomps

Dit is er ook een: je vertelt over een feestje gisteravond, en over een meisje waarmee je gedanst hebt, en dan word je onderbroken door je gesprekspartner die zegt: "Is het niet een meisje met wie je gedanst hebt?" Weg verhaal. Je wordt bedankt.

Als het om personen gaat zou je moeten zeggen met wie, en als het om dingen gaat waarmee. Waar komt dat nou weer vandaan? Welke krankzinnige heeft deze "regel" op zijn geweten? Nou, niemand. Want die regel bestaat niet.

Lees meer/ minder

Allereerst moet ik weer even benadrukken dat de grammatica niet bedoeld is om goed en fout van elkaar te onderscheiden. De grammatica kan je vertellen hoe zinnen in elkaar zitten. In dit geval gaat het om bijvoeglijke bijzinnen (met wie/waarmee je gedanst hebt) die beginnen met een betrekkelijk voornaamwoord (wie) waar een voorzetsel bij staat (met), of met een betrekkelijk voornaamwoordelijk bijwoord (waarmee).

Ook moet ik opmerken dat dit eigenlijk helemaal geen grammaticale kwestie is. De keuze tussen met wie en waarmee is niet gebaseerd op grammaticaal getal of grammaticaal geslacht (zoals de keuze tussen de betrekkelijke voornaamwoorden die en dat), maar alleen op de betekenis. Dat heeft met grammatica niets te maken. Het gaat hier om een stijlvoorschrift.

Je zou dus met wie moeten gebruiken als het om personen gaat, en anders waarmee. Als je het nazoekt staat dat inderdaad in alle taaladviesbronnen (zie onder andere de taaladviesdienst van Onze Taal, en de taaladviesbank van de Taalunie). Ze zeggen allemaal ongeveer hetzelfde: het mag allebei, maar in schrijftaal kun je beter met wie gebruiken.

Maar wat een rare adviezen! In het advies van Onze Taal bijvoorbeeld over de vrouw waarvan/van wie je houdt, een stukje van 8 regels, staat drie keer dat de regel eigenlijk niet klopt: Na de verzekering dat je in schrijftaal met wie moet gebruiken, volgt de gebruikelijke toevoeging dat "in spreektaal [...] de vorm met waarvan echter vaker voor[komt]". Dan wordt opgemerkt dat je het voornaamwoordelijk bijwoord eigenlijk alleen voor "zaken" moet gebruiken. Maar ja: "In de praktijk worden waarmee, waardoor, waarvan, waarop, waarvoor, etc. ook vaak voor personen gebruikt." Maar goed, "Dat kunt u in schrijftaal beter vermijden". En wie van die stellige uitspraak schrikt wordt gelukkig weer gerustgesteld: "maar in gesproken taal is het geheel normaal".

Ja sorry, maar daar haak ik toch echt af hoor! Ik krijg hieruit de indruk dat het gebruik van het voornaamwoordelijk bijwoord massaal voorkomt, maar dat ergens op de wereld een of andere hypertaalgevoelige lezer bestaat waar we met zijn allen heel voorzichtig mee moeten zijn (ik schreef hier bijna: met wie we met zijn allen...). Wie is dat dan? Wie stoort zich hieraan? En belangrijker: waarom, in vredesnaam?

De taaladviesbank van de Taalunie geeft als extra service een serie citaten over deze kwestie uit de taaladviesliteratuur. Ik raad iedereen aan om de hele serie eerst eens door te lezen en dan dit stukje te vervolgen. Ik wacht wel even.

...

Wat vind je daar nou van? Ze hebben toch eigenlijk geen flauw idee wat dat voor een geheimzinnige "regel" is? Het Handboek Verzorgd Nederlands zegt het zelfs keihard: "Wie deze regel bedacht heeft, is ons onbekend. Dat er in het Nederlands een dergelijke regel bestaat of ooit bestaan zou hebben, is onjuist." Nou dan! Val ons er dan niet langer mee lastig, zou ik zeggen!

De andere adviezen bestaan voor het grootste deel uit krampachtige pogingen om deze door een onbekende verzonnen en niet bestaande regel toch te handhaven. Ja, het zou een "schoolregel" zijn. Hoezo? Wat is dat nou weer? Nee, de regel geldt voor "de schrijftaal". O ja? Waarom? Wat heeft dat onderscheid in dit verband voor nut dan? Misschien stoort je lezer zich eraan. O? Moeten wij ons taalgebruik dan afstemmen op de eerste de beste Grammaticale Onbenul die denkt dat niet bestaande "schoolregeltjes" dicteren hoe de taal in elkaar hoort te zitten? Wat is dat voor een belachelijke infantilisering van de taal?

Het Handboek Verzorgd Nederlands zegt niet te weten wie het allemaal verzonnen heeft, maar één van de citaten komt uit de "schoolgrammatica" van Den Hertog. De Taalunie citeert de druk uit 1973, maar de eerste druk stamt uit 1892, en de tweede staat integraal op het internet (bij www.dbnl.org).

Nou wil ik Den Hertog niet overal de schuld van geven, maar ik krijg het angstige vermoeden dat een van zijn uitspraken weer eens een eigen leven is gaan leiden. De Taaladviesbank citeert de volgende: "Het gebruik van pronominale bijwoorden van personen is niet uitgesloten, maar het heeft iets familiaars en soms iets plomps: De collega, waarover ik laatst sprak. De dame, waarmee ik gedanst heb."

Dat is inderdaad de meest pregnante formulering: het is "familiaar" en "plomp", als je het voornaamwoordelijk bijwoord gebruikt voor personen. Argumentatie, ho maar, het lijkt wel iets wat Den Hertog persoonlijk vindt. Misschien is het laatste voorbeeld zelfs wel opzettelijk. Het lijkt wel of Den Hertog vindt dat in deze zin de indruk wordt gewekt dat je met een dikke dame danst. Dus De dame, met wie ik gedanst heb, dan heb je met een ranke schone een menuet gedanst, en De dame, waarmee ik gedanst heb, dan is het een polka met een gezonde, rondborstige volksvrouw. Ja, ik kan wel snappen dat generaties van taaladviseurs je dan aanraden om het voornaamwoordelijk bijwoord te vermijden!

De Taaladviesbank geeft maar één citaat uit Den Hertog. Maar een halve bladzijde eerder zegt hij eigenlijk iets veel interessanters: "In het [middelnederlands] worden deze woorden, zoowel van personen als van zaken gebruikt; later zijn ze bij voorkeur (niet uitsluitend) van zaken gebezigd." Kijk kijk kijk! Wat moeten we daar nu weer van denken? Oprukkende beschaving?

Ik geloof helemaal niets van die uitspraak. Het lijkt mij een slag in de lucht, want wat zegt hij feitelijk? In de Middeleeuwen gebruikte men het door elkaar, en later ook (want niet uitsluitend voor zaken). Tellingen ontbreken, en ik denk dat het zeer problematisch zou zijn om die uit te voeren want je hebt vrijwel geen betrouwbare gegevens.

Conclusie? De "regel" dat je moet schrijven het meisje met wie je gedanst hebt in plaats van het meisje waarmee je gedanst hebt, heeft nooit bestaan, is op geen enkel grammaticaal onderscheid gebaseerd, en komt waarschijnlijk voort uit een persoonlijk taalgevoel van een grammaticus, dat door latere generaties van navolgers is opgevat als een stijlvoorschrift.

Waarom handhaaft die regel zich dan? Ik denk dat het komt door Grammaticaal Onbenul. Deze regel is gemakkelijk te begrijpen, gemakkelijk toe te passen, en die toepassing geeft je het aangename gevoel dat je iets begrijpt van de grammatica. Dat grammatica iets heel anders is (veel leuker!), en zich met totaal andere dingen bezighoudt, gaat zo totaal aan je voorbij. Zonde!

Lees minder

Voornaamwoordelijk bijwoord? Daar heb ik niks mee!

In de log over het betrekkelijk voornaamwoord vraagt een lezer hoe het zit met het voornaamwoordelijk bijwoord. Het wat? Het voor-naam-woor-de-lijk-bij-woord. Wat is dat dan? Dat is dat je zegt waarop in plaats van op wat. Op wat? Nee, waarop! Kan dat even opnieuw?

Lees meer/ minder

Het Nederlands is in sommige opzichten best een exotische taal. In de meeste talen met voorzetsels (in, op, aan, over, om, ...) en voornaamwoorden (jij, ik, dat, die, ...) kun je die twee gewoon achter elkaar zetten. In het Nederlands heb je daar om te beginnen bij de meeste voornaamwoorden al een andere vorm voor nodig: (ik wacht) op jou, (zij denkt) aan mij. Nou ja, dat kan er dan nog mee door, dat is een kwestie van naamval zullen we maar zeggen (al heeft het Nederlands verder nauwelijks iets wat op een naamval lijkt). Maar bij voornaamwoorden als het, die, deze, dat, dit, wat, iets, niets, en alles doen wij Nederlanders wel iets heel raars.

In plaats van op het (ik reken op het) zeggen we erop (ik reken erop), in plaats van aan die/dat zeggen we daaraan, in plaats van over deze/dit wordt het hierover, en we zeggen niet om wat maar waarom. Waarom? En nog gekker: we zeggen wel eens over iets/niets, of door alles, maar net zo makkelijk zeggen we ergens/nergens over of overal door. Hoe komen we daarbij (niet: bij dat)?

Waar die woorden vandaan komen is onduidelijk. Combinaties van bijwoorden met -r- (er, daar, hier, waar, ergens, nergens, overal) en voorzetsels zijn al oeroud. In heel vroege Nederlandse bronnen (zo rond 1250) komen ze al voor. In het Duits bestaan ze ook, en daar zijn ze al vóór de achtste eeuw aangetroffen. Het is moeilijk raden wat die vóór-middeleeuwers bezield heeft. Sommige taalkundigen veronderstellen dat het te maken heeft met het feit dat voorzetsels vaak een plaats aangeven (in, op, over). Combineer je dat met een voornaamwoord dat niet naar een persoon verwijst, dan verwijst dat dus naar een plaats. Dan kun je net zo goed een bijwoord van plaats gebruiken. Vooral bij een aanwijzend voornaamwoord is dat voorstelbaar. Leg dat eens op dát! Wáár? Nou dáár! Leg dat dáár, ehh, op!

Voornaamwoordelijke bijwoorden, noemen taalkundigen ze; bijwoorden die iets voornaamwoordelijks hebben. Bijwoorden, die oorspronkelijk misschien een plaats aanduiden, en die nu net als voornaamwoorden naar dingen, of zelfs naar personen kunnen verwijzen.

Belangrijker dan de vraag waar die voornaamwoordelijke bijwoorden vandaan komen is eigenlijk de vraag: waarom gebruiken we die dingen nog? Is dat niet vreselijk onhandig? Nou, blijkbaar niet. Blijkbaar vinden we ze prettig, handiger dan voorzetsels met voornaamwoorden erachter (niet: achter ze). Waarom zouden we dat vinden? Ook dat is moeilijk te raden.

Misschien vinden we het prettig dat je voornaamwoordelijke bijwoorden kunt splitsen. In plaats van Waaraan denk je? kun je ook zeggen Waar denk je aan? Dat doet ons denken aan sommige werkwoorden, die hetzelfde hebben: Wanneer bel je me nog eens een keertje op? Dat vinden we ook leuk. Dit soort werkwoorden zijn sterk in opmars: afgaan (van een telefoon), opstarten, inbellen, je kunt een heel lijstje maken van dit soort werkwoorden die in de laatste tientallen jaren ontstaan zijn. Daar houden we van, van gesplitste woorden. Daarmee klem je als het ware een stukje zin vast, maak je het strakker (nou draaf ik een beetje door, maar ik denk echt dat die splitsbaarheid er iets mee te maken heeft).

Voornaamwoordelijke bijwoorden. Mooie woordsoort! Je hebt maar liefst vijf soorten, al naar gelang het voornaamwoord dat ze vervangen. Voornaamwoordelijke bijwoorden met er vervangen het (erop is eigenlijk op het), dus die heten persoonlijke voornaamwoordelijke bijwoorden. Hier en daar vervangen deze/dit en die/dat (hierop is op dit), dus die heten aanwijzende voornaamwoordelijke bijwoorden. Waar vervangt wat of welke (waarop is op wat/welke), dat kan vragend zijn of betrekkelijk. En ergens/nergens en overal vervangen de onbepaalde voornaamwoorden iets/niets en alles. Woorden als ergens op (eigenlijk twee woorden) noem je dus de onbepaalde voornaamwoordelijke bijwoorden.

Het is eigenlijk jammer dat die mooie woorden zo'n vreselijke naam hebben waarbij je in het midden een keer moet ademhalen als je hem uitspreekt. Want de woordsoort is eenvoudiger dan zijn naam.

Maar waarom moeten wij dat allemaal wéten? Nou ja zeg, als er nou íets Nederlands is! Boerenkoolstamppot, klompen en tulpen, dat is allemaal leuk en aardig, maar voornaamwoordelijke bijwoorden, dat doet niemand ons na. De Engelsen hebben nog een enkele verdwaalde armetierige vorm als thereof of thereupon, de Duitsers doen een dappere poging met woran en darauf, maar ze missen het persoonlijke voornaamwoordelijke bijwoord (ze moeten het doen met darauf), dus als er nou iets Cultureel Erfgoed is, dan is het ons voornaamwoordelijk bijwoord wel. Dat zouden we dus net zozeer in ere moeten houden als de bollenvelden!

Lees minder

De Siamese tweeling

Tijdens zijn gevangenschap van de afgelopen weken deed de taalprof enkele verrassende ontdekkingen. Hij legde mensen de volgende zin voor: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen en hij groette mij vriendelijk. En hij vroeg: Wat is het onderwerp bij de persoonsvorm groette? En iedereen wees het goede antwoord hij aan. Toen veranderde de taalprof de zin een beetje tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette. En weer vroeg hij aan de mensen: Wat is het onderwerp bij de persoonsvorm groette? Nu raakte iedereen in verwarring, en de meeste mensen wezen ineens een bekende Nederlander als onderwerp van groette aan. Wat is hier aan de hand? Waarom maken mensen dit verschil? De taalprof zocht het uit, en ontdekte het geheim.

Lees meer/ minder

Je kunt het mensen ook gewoon vrágen: Waarom wijs je een bekende Nederlander aan als onderwerp van groette in de zin Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette? Waarom is het onderwerp niet die? Dan zeggen ze allemaal hetzelfde: Maar die verwíjst toch naar een bekende Nederlander? Ja, dat is waar. Maar in de zin Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen en hij groette mij vriendelijk verwijst hij óók naar een bekende Nederlander. Ja, maar dat vinden we toch anders. Aha.

Wie de serie over voornaamwoorden heeft gelezen (zie ook de FAQ), weet dat voornaamwoorden altijd verwijzen. Ze verwijzen naar andere woorden, naar dingen om je heen, naar dingen die je weet of personen die je kent. Dat doen ze allemaal: persoonlijke voornaamwoorden, bezittelijke, aanwijzende, zelfs vragende en onbepaalde. En natuurlijk ook de betrekkelijke voornaamwoorden. En in Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette, is die een betrekkelijk voornaamwoord.

Betrekkelijke voornaamwoorden zijn dus niet zo bijzonder in hun verwijzing (al schijnt iedereen dat wel te denken), maar in hun functie: ze doen iets speciaals, namelijk, een bijzin aan een grotere zin vastknopen. Eigenlijk zijn betrekkelijke voornaamwoorden gewone voornaamwoorden met iets extra's.

Je kunt het mooi zien als je de zin een beetje uitbreidt tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen voor wie geldt dat hij mij vriendelijk groette. Eigenlijk is het betrekkelijk voornaamwoord die alleen maar een beetje een handige afkorting voor dat onhandige voor wie geldt dat hij.

In die onhandige zin zou je hij toch onderwerp noemen, nietwaar? En wat nu als je die zin nog een beetje verandert: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen voor wie geldt dat ik hem vriendelijk groette. Nu is hem lijdend voorwerp. Maar je kunt weer  dat voor wie geldt en dat persoonlijk voornaamwoord hem afkorten tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die ik vriendelijk groette. Nu is die dus het lijdend voorwerp. Handig woordje, dat betrekkelijk voornaamwoord!

Ik snap wel waarom mensen in verwarring raken. Die handige afkorting, die kun je alleen toepassen als je de bijzin die zo ontstaat ook vastknoopt aan iets in een andere zin. In het voorbeeld is dat een bekende Nederlander. Dat heet het antecedent van het voornaamwoord: datgene waar het voornaamwoord naar verwijst. Je kunt geen betrekkelijk voornaamwoord hebben zonder antecedent in de zin. Het betrekkelijk voornaamwoord en zijn antecedent staan dus, als een soort chirurgisch gescheiden Siamese tweeling altijd samen, maar los van elkaar, in de zin. Als het antecedent anders wordt (bijvoorbeeld een meisje), dan verandert ook het betrekkelijk voornaamwoord (dat): Ik heb gisteren een meisje ontmoet dat mij vriendelijk groette. Daarom heb je de neiging om het betrekkelijk voornaamwoord te vereenzelvigen met zijn antecedent. Je hebt het idee dat ze één persoon of ding zijn. Dat is dus taalkundig gezichtsbedrog.

Maar Siamese tweelingen zijn toch niet altijd operatief gescheiden? Soms zitten ze toch nog aan elkaar? Inderdaad, en zo is het ook met het betrekkelijk voornaamwoord. Soms, als het antecedent datgene is en het betrekkelijk voornaamwoord wat, of het antecedent is d(i)egene en het betrekkelijk voornaamwoord is wie, dan kunnen antecedent en betrekkelijk voornaamwoord versmelten tot één woord: Degene die het weet mag het zeggen, of Datgene wat je weet mag je zeggen, dat kun je ook formuleren als Wie het weet mag het zeggen en Wat je weet mag je zeggen. Dan heb je een betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent. Een hele mondvol in de benoeming, maar juist heel efficiënt in het gebruik.
Lees minder