Taalprof

Het klinkt inderdaad prima, maar volgens "de regels" zou het hier hen moeten zijn, of desnoods ze, alhoewel dat na voorzetsels niet zo gelukkig is.

Ik weet niet hoe het met anderen zit, maar ik vind bij ze op school helemaal niet kunnen, en bij hén op school, zeker als je nadruk op hen wilt leggen (zoals in het filmpje) eigenlijk ook een stuk minder natuurlijk klinken. Met andere woorden: kloppen die "regels" wel?

De auteurs van de Algemene Nederlandse Spraakkunst, en in hun kielzog de taaladviseurs, doen er nog een beetje halfslachtig over: ze noemen het onderscheid hen/hun bij lijdend en meewerkend voorwerp allemaal kunstmatig, en merken op dat mensen dat niet consequent toepassen, maar hen/hun na voorzetsels hangt er maar zo'n beetje onbecommentarieerd bij. Of dat nou voor de meeste mensen ook problematisch is, wordt niet duidelijk. De ANS signaleert nota bene ook nog een trend om juist meer hen te gebruiken dan hun, maar waar die uitspraak op gebaseerd is, zegt de ANS er niet bij.

In alle eerlijkheid moet ik toegeven dat een googletelling onthult dat bij hen op school vaker voorkomt dan bij hun op school, dus misschien zit ik er helemaal naast met mijn taalgevoel en heeft de ANS gewoon gelijk met die trend, maar ik heb de indruk dat bij hun op school zeker in spreektaal gebruikelijker is dan bij hen op school. Ik vind hen trouwens wel vaker een wat stoffige boekengeur hebben.

Ondertussen vrees ik dat al die extra aandacht voor taal op het mbo voornamelijk over dit soort kwesties zal gaan: regels die iets voorschrijven wat veel taalgebruikers onnatuurlijk vinden (en wat het gros van de taalgebruikers niet opmerkt als het langskomt). Dat zal de gedachte versterken dat steeds minder leerlingen "het Nederlands beheersen," waardoor de roep om nog meer taalonderwijs alleen maar zal toenemen.

Nou is er natuurlijk niks mis met meer taalonderwijs, maar het zou leerlingen moeten leren zich bewust te worden van hun eigen taalgevoel en dat bewustzijn te gebruiken, in plaats van prima taalvormen te kapittelen. En bij hun op school lijkt me een prima taalvorm. Maar ja, dat kan ik beter tegen hun zeggen dan tegen jullie.

Gepubliceerd door Taalprof om 16:13 | Permanente link | Reacties (27) | Reageer

Voornaamwoordelijke verwijzing

Op het weblog van de taaladviesdienst van Onze Taal wordt onder de titel Ongelukkig dubbelzinnig de volgende tekst besproken:

Peter Plasman is één van de beste strafrechtadvocaten van Nederland. Zijn kantoor staat betalende klanten bij en doet pro-Deozaken. Mohammed B. was een cliënt van Plasman, maar hij is ook raadsman van drugsverslaafden en verkrachters.

De taaladviseurs laten het bij de constatering, maar het is wel de moeite waard om te speculeren wat hier precies aan de hand is.

De "ongelukkige" lezing is dat het vetgedrukte voornaamwoord hij verwijst naar Mohammed B. in plaats van naar het bedoelde Plasman. Die lezing zit er inderdaad in, maar hoe komt dat?

Het voornaamwoord hij kan zonder veel beperkingen terugwijzen naar een willekeurig (niet-vrouwelijk) ander zinsdeel (dat heet dan het antecedent). Vooruitwijzen kan ook, maar daar geldt wel een beperking: hij kan niet vooruitwijzen naar een zinsdeel dat verder ingebed zit. Het kan bijvoorbeeld wel bij Dat hij altijd gelijk had, daar was Hermans van overtuigd (hij is verder ingebed dan Hermans) maar niet bij Hij was ervan overtuigd dat Hermans altijd gelijk had (Hermans zit verder ingebed dan hij). Ook in die gevallen wordt trouwens van een antecedent gesproken.

En natuurlijk kan hij ook naar een buitentalig element verwijzen: iemand die je aanwijst, of iets wat in het gesprek bekend is.

Hoe bepalen we dan wat het antecedent van hij is? Zijn daar regels voor? Nou, nee, eigenlijk niet. Er zijn wel factoren die in een soort onderlinge competitie een voorkeur opleveren, maar harde regels zijn er niet.

Waarschijnlijk is de betekenis de dominante factor: we zijn geneigd om die lezing te kiezen die een zinvolle lezing in de context oplevert. Je krijgt dan een probleem als twee lezingen in de context even zinvol zijn, of als iemand je op een andere lezing wijst, waardoor die context ineens toegevoegd wordt in het gesprek.

Los van die betekenis bestaat er de neiging om de verwijzing van het voornaamwoord constant te houden. Als in een tekst met hij, hem of zijn eenmaal een bepaald persoon bedoeld wordt, dan heb je de neiging om die interpretatie te handhaven, tenzij een andere lezing zich opdringt. Blijkbaar gebeurt dat in de tekst die de taaladviesdienst signaleert. Kijk maar eens naar de volgende herschrijving:

Peter Plasman is één van de beste strafrechtadvocaten van Nederland. Zijn kantoor staat betalende klanten bij en doet pro-Deozaken. Mohammed B. was een cliënt van hem, maar hij is ook raadsman van drugsverslaafden en verkrachters.

Nu is de verwijzing van hij ineens een stuk minder problematisch. Met zijn is de verwijzing naar Peter Plasman al tot stand gebracht, en hem verstevigt die verwijzing. Dat hij dezelfde verwijzing heeft als hem is dan vrij normaal.

Het zou best wel eens kunnen dat de auteur van deze tekst dat hem aanvankelijk ook in de zin had staan, maar het "voor de duidelijkheid" vervangen heeft door Plasman. Daarmee ontstaat een nieuwe situatie, waarin dat "constantheidsbeginsel" aan kracht verliest.

Grammaticaal is de verwijzing van hij naar Plasman niet echt een probleem. Kijk maar naar een contextloze zin als Harry was een klant van Henk, maar hij was daar niet gelukkig mee. Hier zit een soort Escherachtig effect in: de verwijzing van hij verandert steeds samen met de context die je erbij denkt. Overigens is Harry ook hier de eerste waar je aan denkt als het antecedent van hij. Hoe komt dat?

Er zijn twee factoren die hier een rol in kunnen spelen: de eerste is dat mensen bij twee mogelijke antecedenten geneigd zijn de eerste te kiezen. Bij kinderen is dat zelfs, na de betekenis, de belangrijkste factor. De andere factor is dat mensen bij twee mogelijke antecedenten de minst ingebedde kiezen. Deze voorkeur ontwikkelt zich geleidelijk aan: het verschil tussen basisschoolkinderen en vwo-ers is meetbaar. In onze tekst versterken deze factoren ook nog eens elkaar, want Mohammed B. is nu niet alleen de eerste van de twee mogelijkheden (doordat Plasman herhaald wordt komt hij op de tweede plaats), hij is ook nog eens het onderwerp van de zin (het minst ingebedde element).

Er zijn ook nog twee (zwakkere) factoren die in het voordeel van de bedoelde lezing werken: ten eerste wordt in de zin Mohammed B. was een klant van Plasman een relatie beschreven waarbij Plasman een soort "handelende persoon" is en Mohammed B. en soort "ontvangende persoon." Die betekenis maakt Plasman een waarschijnlijker kandidaat om het antecedent van hij te zijn. En ten tweede heeft de zin twee ontledingen: een met Mohammed B. als onderwerp en een klant van Plasman als naamwoordelijk deel van het gezegde, en een met Mohammed B. als naamwoordelijk deel en een klant van Plasman als onderwerp. Het betekenisverschil is subtiel (Is Mohammed B. een klant of is een van de klanten Mohammed B?), maar je kunt het ook horen in de uitspraak. In de eerste ontleding leg je de hoofdklemtoon op Mohammed B. én op Plasman, en in de tweede ligt de hoofdklemtoon op klant. In de eerste uitspraak is de ongelukkige lezing veel sterker dan in de tweede. Dat komt omdat Plasman in de tweede uitspraak deel uitmaakt van het onderwerp en Mohammed B. lager ingebed is.

Gepubliceerd door Taalprof om 14:32 | Permanente link | Reacties (2) | Reageer

De Taalprof plagieert

Het hoge woord moet er maar eens uit: de taalprof zit gewoon de negentiende-eeuwse taalkundige literatuur te plagiëren. Misschien heeft hij het zelf niet eens in de gaten, maar de overeenkomsten zijn te opvallend om ze aan het toeval toe te schrijven. Weliswaar is de taaltechnologie nog niet zover dat de voorbeelden ondubbelzinnig kunnen worden opgespoord, maar wie kan lezen wat die negentiende-eeuwers allemaal schreven, moeten de overeenkomsten in het oog springen.

Neem nou bijvoorbeeld dit stukje over het betrekkelijk voornaamwoord. Dat lijkt bijna letterlijk overgeschreven van een artikeltje van Lambert te Winkel in het Taalkundig Magazijn uit 1853!

Net als Te Winkel begint de Taalprof met de constatering dat de term betrekkelijk voornaamwoord tot verwarring aanleiding geeft. Te Winkel doet dat natuurlijk op zijn negentiende-eeuws, maar er staat hetzelfde:

"In een vorig stukje [...] is gebleken, welk een nadeeligen invloed de gebrekkige benaming, aan een rededeel gegeven, op de beschouwing van den aard en het gebruik dier woordsoort oefenen kan. Ook de klasse der voornaamwoorden, die betrekkelijke genoemd worden, levert het bewijs, dat de definitie eener zaak dikwijls uit haren naam wordt afgeleid, wanneer er slechts eenig verband tusschen naam en zaak is op te merken, en dat zoodanig eene definitie doorgaans gebrekkig is."

Beetje omslachtig in onze ogen misschien, maar er staat dat een term snel aanleiding geeft tot een slordige definitie. Je bent geneigd een voornaamwoord al betrekkelijk te noemen als het "ergens betrekking op heeft."

De neiging is groot om het hele artikel van Te Winkel te citeren, want het is allemaal nog net zo actueel als anderhalve eeuw geleden. Zie bijvoorbeeld het volgende stuk:

"Ofschoon nu de nadeelige invloed der onjuiste, uit den naam afgeleide bepaling bij de betrekkelijke voornaamwoorden niet zeer in het oog loopt, en, voor zoo verre mij bekend is, zich niet in den stijl openbaart, zoo kan het toch niet anders, of eene verkeerde voorstelling moet bij het onderwijs op den geest des leerlings eene nadeelige uitwerking hebben, en dien afkeer verwekken, welke onafscheidbaar is van alle scheeve en onjuiste voorstellingen."

Mooie didactische theorievorming: het valt misschien in de praktijk nog wel mee, en voor je taalvaardigheid maakt het niet veel uit, maar "scheeve en onjuiste voorstellingen" hebben "op den geest des leerlings" "eene nadeelige uitwerking," ja ze verwekken zelfs afkeer. Geen wonder dat de grammatica niet een van de populairste onderdelen van het schoolvak is. Dat komt door die scheve en onjuiste voorstellingen.

"Zien wij, aan welke gebreken de genoemde definitie mank gaat," vervolgt Te Winkel. En vervolgens citeert hij de grammatica's van Weiland en Moonen, waarin betrekkelijke voornaamwoorden inderdaad (net als in de door de Taalprof geciteerde grammatica's) gedefinieerd worden als "zulke, welke betrekking hebben op personen of zaken, van welke te voren gesproken is." En net als de Taalprof roept Te Winkel uit:

"Maar ook de meeste andere voornaamwoorden wijzen op een te voren genoemd' persoon of ding terug, en kunnen dus in dien zin evenzeer op den naam van betrekkelijk aanspraak maken."

Dat geldt voor alle voornaamwoorden! Te Winkel draait zelfs de duimschroeven nog een slagje extra aan door op te merken dat er ook gevallen zijn waarin het betrekkelijk voornaamwoord zelfs vooruitwijst. Zo geeft hij het voorbeeld Wien God een ambt geeft, dien geeft Hij ook het verstand, waarin het betrekkelijk voornaamwoord wie naar zijn mening vooruitwijst naar het aanwijzend voornaamwoord dien. Daar zou je denk ik tegenwoordig over kunnen twisten, maar voor Te Winkel is het een mooie opmaat naar de genadeklap:

"De gebruikelijke bepaling is dus zelfs niet eens toereikende om de bepaalde zaak van andere dingen te onderscheiden; maar zij is nog veel minder geschikt om haren waren aard te leeren kennen. En toch is de juiste definitie niet zoo moeijelijk te vinden."

Daar kunnen Weiland, Moonen en al die andere knoeiers het mee doen. Ze worden hier door Te Winkel wel erg in de hoek gezet. En het wordt nog erger.

Net als 150 jaar later de Taalprof wijst Te Winkel op de dubbele functie van het betrekkelijk voornaamwoord. Het ziet eruit als een aanwijzend voornaamwoord, maar het heeft de belangrijke functie dat het een bijzin met een hoofdzin (of in elk geval een andere zin) verbindt. En dan krijgt Weiland weer een veeg uit de pan: "Weiland schijnt van deze eigenschap der relatieven geen helder bewustzijn te hebben gehad."

Dat wordt nog eens met een sterk voorbeeld uitgemolken:

"Zoo zegt hij althans "Somwijlen is die meer een aanwijzend dan een betrekkelijk voornaamwoord; en in dit geval mag het niet weggelaten worden, als: wie met zijn lot te vreden is, die is de rijkste." Hij was hier dus niet zeker van zijne zaak, en meende die als een relativum te moeten beschouwen, ofschoon een duister gevoel hem zeide, dat het eene andere soort van woord, een demonstrativum, was."

Het is de vraag of Weiland dat inderdaad zo vond, maar dat "duister gevoel" is te mooi om te laten liggen. Te Winkel strooit nog wat zout in de wonde:

"Dat hij meende die, hetwelk met het voorafgaande wie in betrekking staat, voor een relatief te moeten aanzien, was een natuurlijk gevolg van zijne eigene gebrekkige definitie: "de relativa hebben betrekking op personen of zaken, welke te voren genoemd zijn." Aan den anderen kant gevoelde hij al te wel het groote onderscheid tussen relativa en demonstrativa om niet in twijfel te geraken."

Je kon in de negentiende eeuw als grammaticus maar beter niet van zulke blunders maken, want je werd ongenadig en keihard aangepakt. Daar zijn de huidige shocklogs met al hun taalverruwing nog zachtaardige goeierds bij.

Maar om terug te keren naar de constatering aan het begin: de Taalprof plagieert dus. Valt hij daarmee als een oplichter door de mand? Misschien niet. Zoals eerder opgemerkt is de Taalprof een virtuele persoonlijkheid, die door de eeuwen heen opduikt bij grammaticale nood. In het huidige tijdsgewricht doet hij dat als schrijver van een weblog. In de negentiende eeuw waarde hij rond in de populariserende tijdschriften over grammatica. Zijn boodschap verschilt alleen in formulering, zijn missie is dezelfde: de wereld redden van het Grammaticale Onbenul.

Gepubliceerd door Taalprof om 11:24 | Permanente link | Reacties (3) | Reageer

Onthouden en afhouden

Ik hoor het net op de radio en ik moet het even opschrijven anders blijf ik daar de hele middag mee bezig. In een interview zegt iemand: Ik zou zeggen dat ik hem niet van die informatie zou willen onthouden. Daar is iets mee, nietwaar?

Op het eerste gezicht zou je zeggen: de spreekster haalde twee constructies door elkaar, iemand iets onthouden en iemand van iets afhouden. Als je dan een geroutineerde taalcriticus bent dan ken je ook het woord daarvoor. Dan roep je heel hard "Contaminatie!" en je hebt je punt weer gescoord voor vandaag.

Maar de taalprof is geen doorgewinterde criticus, die zoekt liever overal iets achter.

Het zou natuurlijk best kunnen dat de spreekster zich vergist. Ze begint met in haar hoofd iemand iets onthouden, met meewerkend voorwerp iemand en lijdend voorwerp iets. Als meewerkend voorwerp kiest ze hem en ondertussen is ze al bezig de zin uit te spreken. Omdat constructies met meewerkend voorwerp zeldzamer zijn dan die met lijdend voorwerp is ze, aangekomen bij die informatie, vergeten dat hem meewerkend voorwerp was en denkt ze dat het lijdend voorwerp is geweest. Dan redeneert ze: nu kan ik niet meer die informatie zeggen, want het lijdend voorwerp heb ik al gehad. Ik moet er een voorzetselvoorwerp van maken.

In het hele betekenisveld dat in haar hoofd actief is, zaten behalve iemand iets onthouden ook verwante constructies als iemand van iets afhouden. Daarom is de razendsnelle switch naar het voorzetselvoorwerp van die informatie zó gemaakt. Maar nu is tegelijk ook het werkwoord onthouden vervangen door afhouden.

Dit voltrekt zich allemaal in een paar milliseconden, dat is het mooie. Eigenlijk is zo'n versprekinkje dan ook veel interessanter dan wanneer alles alleen maar goed gaat. Want je kunt hier nog extra vragen bij stellen. Bijvoorbeeld: is het wel zo dat constructies met meewerkend voorwerp minder frequent zijn? Of zijn constructies met meewerkend voorwerp so wie so op hun retour? Zou kunnen. Maar in dit geval is er misschien nog wel een andere constructie die in de weg zit.

Behalve iemand iets onthouden en iemand van iets afhouden kun je ook jezelf onthouden van iets. Hee, dat lijkt wel dezelfde contaminatie! Wat is dat nu, is die constructie dan toch grammaticaal?

Volgens de naslagwerken is de constructie jezelf onthouden van iets uitsluitend wederkerend ("inherent reflexief", om het eens mooi te zeggen). Dat betekent: hij zou alleen maar voorkomen met een wederkerend voornaamwoord. Bij inherent reflexieve constructies wordt het wederkerend voornaamwoord niet als lijdend voorwerp beschouwd, maar als deel van het werkwoordelijk gezegde. Dat wil zeggen: het gezegde is zich onthouden, en dat heeft alleen een voorzetselvoorwerp: van iets.

Toch is dit dan een verspreking van een heel andere orde dan de contaminatie die ik zojuist schetste. Het is heel wat minder gek gedacht om te veronderstellen dat in jezelf van iets onthouden dat jezelf ook best iemand anders kan zijn. Dat kan bij zoveel soortgelijke uitdrukkingen. Zo kun je jezelf van iets op de hoogte stellen, maar ook iemand anders van iets op de hoogte stellen. En je kunt jezelf van iets beroven, en ook iemand anders van iets beroven. Eigenlijk is het maar een gekke uitzondering dat je niet iemand anders van iets zou kunnen onthouden.

Kijk, deze overwegingen zijn toch leuker dan alleen maar "Contaminatie!" roepen, niet?

Gepubliceerd door Taalprof om 13:33 | Permanente link | Reacties (0) | Reageer

Alleen voor Amsterdammers

"Taalprof, ik snap er nog steeds niks van!"
"Waarvan?"
"Van dat verschil tussen betrekkelijk en aanwijzend voornaamwoord."
"Wat snap je dan niet?"
"Nou, je vertelt dan wel dat je bij het aanwijzend voornaamwoord kunt wijzen met je vinger, en bij het betrekkelijk voornaamwoord niet, maar dat voel ik absoluut niet aan."
"O?"
"Ik kan soms bij een aanwijzend voornaamwoord ook niet zomaar wijzen."
"Hm. Da's jammer. En ik maar denken dat iedereen dat makkelijk aanvoelt."
"Nou, niet dus!"
Lees meer/ minder

Gepubliceerd door Taalprof om 23:15 | Permanente link | Reacties (5) | Reageer

Schimmige betrekkingen

Eindelijk! Het sluitstuk van de inmiddels beruchte serie over voornaamwoorden. Na het persoonlijke, bezittelijke en vragende voornaamwoord (met een uitstapje of drie naar het wederkerende en wederkerige voornaamwoord), en een uitleg over het aanwijzende en het onbepaalde voornaamwoord, geeft de taalprof nu eindelijk opening van zaken over het betrekkelijk voornaamwoord. Dat werd tijd!

"Het betrekkelijk voornaamwoord heeft betrekking op een ander woord." Zo wordt het meestal uitgelegd. Wikipedia doet het zo, learnonline, Collegehulp, en diverse andere vaklokalen voor het onderwijs van allerlei niveau's. Allemaal suggereren ze dat de term betrekkelijk voornaamwoord te maken heeft met het feit dat dit voornaamwoord betrekking heeft op een ander woord. Fout, fout, helemaal fout! Zo leer je het nooit!

Waarom is dat fout? Het betrekkelijk voornaamwoord hééft toch betrekking op een ander woord? Jawel, maar alle voornaamwoorden hebben dat! Alle voornaamwoorden verwijzen, dat is het kenmerk dat de voornaamwoorden verbindt. Als je zegt dat het speciale van het betrekkelijk voornaamwoord is dat het verwijst, dan noem je alleen maar een eigenschap die het deelt met alle andere voornaamwoorden. Daarmee kun je het betrekkelijk voornaamwoord dus nooit onderscheiden van, bijvoorbeeld, het aanwijzend voornaamwoord.

Het gevolg is dat het betrekkelijk voornaamwoord het voornaamwoord is dat het meest verward wordt met andere voornaamwoorden. Zelfs de in andere opzichten voorbeeldige website NedWeb verwart op een pagina met enkele belangrijke grammaticale begrippen tot twee keer toe een aanwijzend met een betrekkelijk voornaamwoord. En dat is dan universitair niveau, veel hoger kun je niet gaan.

Hoe moet het dan wel? Waarom heet het betrekkelijk voornaamwoord betrekkelijk? Omdat het de betrekking verzorgt tussen een bijzin en de zin waar die in staat. De Latijnse naam voor het betrekkelijk voornaamwoord is relativum, en van die term maken de meeste andere Europese talen gebruik: relative pronoun, pronom relatif, Relativpronomen, pronombre relativo. Die term maakt het duidelijker: het betrekkelijk voornaamwoord legt een relatie, en wel tussen de bijzin en iets in een andere zin. In een zin als De cd die jij gekocht hebt is goed legt het woordje die een relatie tussen de zin De cd is goed en die jij gekocht hebt. Met het woordje die worden die twee zinnen "in elkaar gevlochten".

Het verwarrende van het betrekkelijk voornaamwoord is dat het in veel opzichten lijkt op andere voornaamwoorden. Net als een aanwijzend voornaamwoord dat kan, verwijst het betrekkelijk voornaamwoord naar andere woorden in de zin. Maar het betrekkelijk voornaamwoord wijst nooit ("deiktisch") naar iets buiten de zin. En net als het vragend voornaamwoord graag op de eerste plaats van de zin staat, zo staat het betrekkelijk voornaamwoord altijd vooraan de bijzin.

Ook de vorm van het betrekkelijk voornaamwoord lijkt op deze twee andere voornaamwoorden: het betrekkelijk voornaamwoord kan die of dat zijn (net als een aanwijzend voornaamwoord), maar ook wie, wat of welke (net als een vragend voornaamwoord).

Maar hoe moet je dat dan allemaal uit elkaar houden? Nou, bij die en dat is het nogal makkelijk. Als die woorden bij een zelfstandig naamwoord staan (die cd, dat boek), dan zijn ze zeker aanwijzend. Komen ze los voor, dan zijn ze aanwijzend als je op het moment dat je ze uitspreekt met je vinger iets kunt aanwijzen (dat is het kenmerk deiktisch, waarover je in deze log kunt lezen).

Probeer het maar eens uit. Ga voor de spiegel staan, en spreek de volgende zin uit: Die cd, die heb ik gekocht. Probeer nu allebei die woordjes die te beklemtonen, en maak op hetzelfde moment een wijzend gebaar met je vinger (doet er niet toe in welke richting). Als het goed is voel je dat dat best kan. Beide woordjes die zijn dan ook aanwijzend voornaamwoord. Probeer nu hetzelfde met de zin Die cd die ik gekocht heb, is leuk. Merk je dat je bij het eerste woordje die nu wel kunt wijzen en bij het tweede niet? Dat tweede woordje die is het betrekkelijk voornaamwoord.

Wanneer gebruik je nu die en dat, en wanneer wie en wat? Sommige mensen kunnen zich daar heel erg over opwinden, maar voor de grammaticale ontleding is het onbelangrijk. Als Johan Cruijff zegt Het team wie de bal heeft ken scoren, dan gebruikt hij wie als betrekkelijk voornaamwoord. In de standaardtaal moet het in dit geval dat zijn, maar het blijft een betrekkelijk voornaamwoord.

Trouwens, als je snapt wat een betrekkelijk voornaamwoord is (een beetje aanwijzend, een beetje vragend), dan begrijp je ook waarom de woorden wie en dat hier gemakkelijk verward kunnen worden.

Als je in taaladviezen zoekt, kun je verschillende ingewikkelde regels vinden over hoe je moet bepalen wanneer het betrekkelijk voornaamwoord die, dat, wie of wat moet zijn. De gekste regel is deze: Als het betrekkelijk voornaamwoord in de bijzin meewerkend voorwerp is, moet het altijd wie of wat zijn (de jongen (aan) wie ik een sms gestuurd heb). In alle andere gevallen geldt de volgende eenvoudige regel:

Als het betrekkelijk voornaamwoord de betrekking verzorgt met een woord waar ook een aanwijzend voornaamwoord bij kan staan, kies dan dezelfde vorm als dat aanwijzend voornaamwoord;
Anders is het wat.

Dus: in de zin Het team wie de bal heeft ken scoren verzorgt het betrekkelijk voornaamwoord de betrekking tussen de bijzin en het woord team. Bij team past het aanwijzend voornaamwoord dat (dat moet je natuurlijk wél weten!), dus het betrekkelijk voornaamwoord zou ook dat moeten zijn.

In de zin Iets wat ik nog wil zeggen is dit legt het betrekkelijk voornaamwoord een relatie tussen de bijzin en iets. Bij iets past geen aanwijzend voornaamwoord, dus het betrekkelijk voornaamwoord is wat. Ook in Het beste wat mij kan overkomen gaat de voorkeur uit naar wat, omdat dat beste niet echt goed klinkt. En in Ik kon jou niet bereiken, wat mij erg teleurstelde is het ook wat, omdat het een relatie legt tussen de bijzin wat mij erg teleurstelde en de hele vorige zin (niet één bepaald woord).

Maar wat is nou een betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent? Ja, hoho, ik kan niet alles ineens vertellen! Dat bewaar ik voor een andere keer.

Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 12:55 | Permanente link | Reacties (10) | Reageer

Onbepaald maakt onbemind?

Wie houdt er eigenlijk van het onbepaald voornaamwoord? Persoonlijke voornaamwoorden, ja, die staan in het brandpunt van de aandacht. Hun voorop natuurlijk (Hun hebben) of u (is het u hebt of u heeft?), en niet te vergeten hij of zij. Maar ook de aanwijzende voornaamwoorden (die in die huis) mogen zich in een voortdurende aandacht verheugen. Vragende voornaamwoorden, die zijn altijd leuk, en zelfs het betrekkelijk voornaamwoord (het huis die) wordt scherp in de gaten gehouden. Maar denkt er wel eens iemand aan het onbepaalde voornaamwoord?

In de ontleding is het allemaal nog een graadje erger. Daar blijven de onbepaalde voornaamwoorden niet alleen grotendeels onbesproken, ze gelden ook nog eens als een van de afvoerputjes van de woordsoortbenoeming. "Wat voor voornaamwoord? Geen idee? Dan zal het wel een onbepaald voornaamwoord zijn." En dat terwijl het toch zo'n ijverige woordsoort is.

Alle voornaamwoorden verwijzen naar bepaalde dingen of personen. Persoonlijke voornaamwoorden verwijzen neutraal, soms alleen naar grammaticale personen, bezittelijke voornaamwoorden doen eigenlijk hetzelfde maar leggen daar nog eens een relatie mee. Vragende voornaamwoorden "bevragen" de persoon of het ding, en aanwijzende voornaamwoorden staan een beetje opzichtig te wijzen alsof de gesprekspartner een blind paard is dat met de neus op de feiten moet worden gedrukt. Maar onbepaalde voornaamwoorden doen iets subtielers.

Onbepaalde voornaamwoorden verwijzen niet naar bepaalde personen en dingen, maar introduceren die in het gesprek. Zeg je Er is iemand ziek, dan introduceer je de zieke persoon ter plekke in het gesprek. Vanaf dat moment kun je naar die zieke persoon met andere voornaamwoorden verwijzen (bijvoorbeeld ...maar hij heeft een briefje gestuurd. Handig, dat onbepaalde voornaamwoord!

Zonder zo'n onbepaald voornaamwoord stonden we mooi te kijken. Dan konden we het alleen maar hebben over personen en dingen die we al allemaal kennen. Dan konden we nooit iets bijleren!

Daarbij komt nog eens dat het onbepaald voornaamwoord een mooi kunstje vertoont: het introduceert wel een nieuwe persoon of een nieuw ding in het gesprek, maar je kunt aangeven of die introductie alleen voor je gesprekspartner geldt, of ook voor jezelf. Vergelijk maar eens Er is iemand ziek met Iemand is ziek. In het laatste geval geef je aan dat jij zelf wel weet wie er ziek is, maar dat je veronderstelt dat je gesprekspartner dat niet weet. Prachtig! Andere voornaamwoorden kunnen dat helemaal niet. Die zijn alleen maar bepaald. Onbepaalde voornaamwoorden kunnen, zoals dat heet, specifiek of nonspecifiek zijn (zie ook deze log).

Nou vormen die onbepaalde voornaamwoorden eerlijk gezegd wel een raar clubje. Dat iemand, iets, niemand en niets onbepaald voornaamwoord zijn, zal niemand verbazen. Bij men, alle en iedereen ligt dat al veel minder voor de hand. Die lijken niet eens onbepaald. Immers, je weet wel niet wie men of iedereen precies is, maar aan de andere kant weet je van tevoren wel dat men en iedereen bestáát!.

Ook geen, een of andere, ene (als in ene Harry) zijn een beetje vreemde onbepaalde voornaamwoorden. En wat te denken van het onpersoonlijke je of ze, zoals in Je zit er al gauw naast of Ze zeggen dat het gaat regenen? Dat zijn eigenlijk ook onbepaalde voornaamwoorden, maar dat wordt vaak over het hoofd gezien.

Helemaal een probleem is het zogeheten Koeman-je, dat een aantal jaren geleden populair was: "Ronald, hoe heb je gespeeld?" "Nou, als je er dan in komt en je schiet meteen zo'n vrije trap erin dan voel je je wel lekker ja." Koeman bedoelt "ik" (persoonlijk voornaamwoord), maar hij gebruikt het onbepaalde voornaamwoord, misschien om een beetje afstand te scheppen, misschien om een directe bewering te vermijden, dat is niet helemaal duidelijk. Iets als: "Ik heb dat niet alleen zelf, maar dat zou iedereen hebben die in die situatie terechtkwam." In ieder geval lijkt het Koeman-je wel een beetje op zijn retour. Gelukkig! Weer een ontleedprobleem minder.

Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 21:15 | Permanente link | Reacties (6) | Reageer

Het vinger-voornaamwoord

Was ik niet bezig met een serie over voornaamwoorden? En had ik na een logje over persoonlijke, bezittelijke en vragende voornaamwoorden niet beloofd om ook de aanwijzende, onbepaalde en betrekkelijke voornaamwoorden nog te doen? Ja, ik heb dan wel nog even uitgeweid over het wederkerende en wederkerige voornaamwoord (over het eerste zelfs een tweede keer), maar daarmee is die belofte natuurlijk niet ingelost.

Welnu! Belofte maakt schuld. Het aanwijzende voornaamwoord. Dat is wat! (of: Wat is dat?)

Eerst een moeilijk woord: deiktisch. Moet dat nou? Ja wacht even, het is leuker dan je nu denkt. Deiktisch, dat betekent letterlijk "aanwijzend", en het is afgeleid van een heel oud woord dat "vinger" betekent (net zoals het Latijnse woord "digitus"). Waarom is dat belangrijk? Omdat het aangeeft wat aanwijzen letterlijk is: je vinger op iets richten. En dan zeggen: Kijk daar!

Als je dat snapt, dan snap je ook wat een aanwijzend voornaamwoord is. Dat is namelijk een gewoon voornaamwoord, met een benadrukt betekeniselement: het is deiktisch. Zeg je Ik zie het, dan verwijst het op een neutrale manier naar iets dat in het gesprek of in de omgeving bekend is. Zeg je echter Ik die dát, dan is het net of je met het woordje dat, net als met je vinger, iets aanwijst.

Dat, die, dit, deze, dat zijn de "echte" aanwijzende voornaamwoorden. Die en dat kunnen ook als andere woorden optreden, maar als je letterlijk met je vinger kunt wijzen op het moment dat je ze uitspreekt, dan zijn ze aanwijzend. Je kunt het gemakkelijk bij jezelf nagaan. In de zin Die voornaamwoorden, die zijn makkelijk! staat twee keer het woordje die. Op het moment dat je ze uitspreekt, kun je letterlijk je vinger gebruiken als ondersteunend gebaar (alsof je ze op papier aanwijst).

Vergelijk dat eens met de zin Die voornaamwoorden die makkelijk zijn, ken ik al. Als je die zin hardop voorleest, kun je wel nog je vinger gebruiken bij het eerste woordje die, maar absoluut niet meer bij het tweede (probeer het maar eens uit!). Dat tweede woordje die is dus niet deiktisch, het is geen aanwijzend voornaamwoord (het is een betrekkelijk voornaamwoord, maar daarover later).

Die woordjes deze, dit, die, dat, zijn dat de enige aanwijzende voornaamwoorden? Nee, dat niet. Je hebt ook nog een paar ouderwetse (gene, gindse), een paar bijzondere (diegene, degene, datgene hetgene), en je hebt zo'n en zulke. Misschien vind je die laatste twee wat gek als aanwijzende voornaamwoorden. Ze zijn misschien niet echt deiktisch, maar toch wijzen ze duidelijk naar een eigenschap die je bedoelt. Als je het hebt over zulke dingen, dan heb je het met zulke over een eigenschap die voor je gesprekspartner duidelijk moet zijn (bijvoorbeeld groot, of doorzichtig, ik zeg maar wat). Ook van die laatste heb je een paar ouderwetse varianten (zodanige, dergelijke, soortgelijke, dusdanige). En als je nou aan de andere kant heel modern wil doen, dan moet je van die, als in van die kleine kaboutertjes of van díe dingen! ook als één woord benoemen. Dat is dan ook een aanwijzend voornaamwoord.

Is het dat? Ja, nou, niet helemaal. Ook het woordje zelf, en woorden eindigend op -zelfde (dezelfde, hetzelfde, diezelfde, datzelfde, ditzelfde) hebben iets aanwijzends. Als je zegt Ik heb dat zelf gedaan, dan is het woordje ik "gewoon" een persoonlijk voornaamwoord, maar met zelf wijs je nog eens nadrukkelijk naar jezelf. Daarom worden ook het losse woordje zelf, en woorden op -zelfde, benoemd als aanwijzend voornaamwoord.

Is dat moeilijk? Nou ja, die rare gevallen, die zou je moeten onthouden. Maar het belangrijkste is dat je bij de "gewone" aanwijzende voornaamwoorden die aanwijzende betekenis kunt herkennen. Als je dat kunt, ben je ver genoeg.

Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 12:22 | Permanente link | Reacties (2) | Reageer

Steeds maar wederkerend

"Taalprof?"
"Ja?"
"Ik snap het nog steeds niet"
"Wat niet?"
"Het verschil tussen wederkerend en wederkerig. Je hebt dat wel uitgelegd, met die boemerang en zo, maar ik ben geen Australiër dus ik kan me daar weinig bij voorstellen."
"Nou, ik ben blij dat je het zegt. De Taalprof heeft een onuitputtelijk arsenaal aan uitleg tot zijn beschikking. Ik kan het altijd op een andere manier zeggen."
"O gelukkig. Maar hoe zit het dan?"

"Nou, stel je voor ik geef jou een klap..."
"Gaan we moeilijk doen?"
"Ehh, verkeerd voorbeeld. Stel ik geef jou een goede raad."
"Okee, dat is al beter."
"En iemand anders ziet dat, en zegt Hee, de Taalprof geeft haar een goede raad!"
"Goed. Ik zie het voor me."
"Dan gebruikt die persoon het voornaamwoord haar, nietwaar? Een gewoon persoonlijk voornaamwoord."
"Ja"
"Kun je je nu een voorstelling maken van hoe die goede raad zich beweegt?"
"Dat snap ik niet"
"Die goede raad, dat is iets wat vanuit de Taalprof vertrekt, en bij jou aankomt, niet?"
"O zo bedoel je. Ja okee, ik zie het voor me."
"Hou dat beeld vast. En stel je nu eens voor hoe dat gaat in de zin De Taalprof geeft zichzelf een goede raad."
"Ehh, dan vertrekt die goede raad weer bij de Taalprof, maar hij komt ook weer bij diezelfde Taalprof terug."
"Precies! Hij keert weer, of hij keert terug, zouden we nu zeggen."
"Jaja."
"Daarom heet dat voornaamwoord zichzelf "wederkerend". Omdat het als het ware de verwijzing weer terug laat keren naar iets wat al eerder genoemd is."
"Okee, dat snap ik."
"En stel je nou eens voor hoe die goede raad beweegt in een zin als De Taalprof en ik geven elkaar een goede raad."
"Ummm...dan is er twee keer een goede raad. De ene vertrekt bij de Taalprof en komt bij mij terecht, en de andere vertrekt bij mij en komt weer bij de Taalprof terecht."
"Inderdaad. De Taalprof deelt een goede raad uit aan jou, en jij doet hetzelfde naar de Taalprof. En misschien gaat het wel door!"
"Door?"
"Dat de Taalprof dan weer een goede raad aan jou geeft en jij weer aan hem en hij weer aan jou, enzovoorts."
"Dat zou kunnen, ja"
"En eigenlijk weet je ook niet goed wie er begonnen is?"
"Hoezo?"
"Als je zegt De Taalprof en ik geven elkaar een goede raad, dan kan het ook zijn dat jij begint, en de Taalprof reageert, en dan jij weer enzovoorts."
"Jaja"
"Met andere woorden, dat voornaamwoord elkaar kan ervoor zorgen dat er steeds maar heen en weer dezelfde actie wordt uitgevoerd. Die actie keert dus niet alleen terug, maar keert terug, vertrekt weer, keert weer terug, vertrekt weer, en zo maar door."
"Okee!"
"Dat probeerden die oude taalkundigen uit te drukken met het woord wederkerig."
"O, nu snap ik het!"
"Mooi zo!"
Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 13:05 | Permanente link | Reacties (1) | Reageer

Je bent negen jaar

Je bent negen jaar, je hebt zomervakantie, en je wil weten wat een wederkerend voornaamwoord is. Wow! Dan moet het wel erg slecht weer zijn. Maar gelukkig is er de Taalprof, die nooit vakantie neemt zoals meester Dirk, en die altijd klaarstaat met zijn uitleg.

Een wederkerend voornaamwoord, tja, wat is dat? Het is in ieder geval een voornaamwoord, dat snap je zelf ook wel. Maar wat is een voornaamwoord? Dat is simpel gezegd: een voornaamwoord, dat is een woord waarvan je de betekenis niet in een woordenboek kunt opzoeken. Kijk maar naar het woordje ik. Wie is ik? Dat hangt er maar vanaf wie het zegt. Dat is met de naam Robbie Williams heel anders. Dat kun je gewoon in Google intikken, en dan krijg je precies te zien wie Robbie Williams is, compleet met foto's en mp3-tjes erbij. Maar als ik in Google ik intik, krijg ik heus geen plaatje van de Taalprof.

Kleine kinderen (niet meer de kinderen van 9 jaar) hebben vaak moeite met die veranderlijke betekenis van voornaamwoorden. Dan zeg je Morgen ben jij jarig, en dan bevestigen ze dat door je zeggen Ja, morgen ben jij jarig. Ze denken dan dat jij een vaste betekenis heeft. Later pas leren ze dat voornaamwoorden juist geen vaste betekenissen hebben.

Voornaamwoorden verwijzen. Naar degene die iets zegt, naar iemand anders in de kamer, naar andere woorden in de zin. Meestal voel je zelf meteen aan hoe die verwijzing zit. Het komt maar heel zelden voor dat je aan iemand moet vragen Zij is aardig? Wie bedoel je met zij?

Wederkerende voornaamwoorden zijn een speciale soort voornaamwoorden. Ze verwijzen, net als andere voornaamwoorden, maar ze verwijzen altijd naar iets wat in dezelfde zin genoemd wordt. Meestal is het wederkerend voornaamwoord zich, of zichzelf, maar als het verwijst naar ik wordt het me(zelf), en als het verwijst naar je wordt het je(zelf), enzovoorts.

Je kunt het zelf goed aanvoelen in een zinnetje als De Taalprof vergist zich nooit. Het woordje zich is hier wederkerend voornaamwoord. De verwijzing "keert" als het ware "weer" naar iets wat al genoemd is (in dit geval De Taalprof). Maar als je De Taalprof vervangt door ik, krijg je ik vergis me nooit. Zo zeg je ook Wij vergissen ons nooit, jullie vergissen je nooit, enzovoorts.

Gelukkig hoef je dit allemaal niet te leren. Dat weet jij vanzelf al, als negenjarige! Het enige wat je moet leren (van meester Dirk, waarschijnlijk) is het herkennen van het wederkerend voornaamwoord, niet hoe je het moet gebruiken.

Zo. En nu weer verder met vakantievieren. Buiten spelen?
Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 14:09 | Permanente link | Reacties (1) | Reageer

Wat nu weer?

En nou weer even serieus. Geen tijd om tevreden achterover te leunen. Had ik niet al eens gezegd dat het voornaamwoord een bijzondere woordsoort was? Wel, daar hoef ik geen woord van terug te nemen. Ik wijd er ondertussen al een hele serie aan. Eerder had ik het over het persoonlijk voornaamwoord, het bezittelijk voornaamwoord, en zelfs over het wederkerend en het wederkerig voornaamwoord. En nu is het vragend voornaamwoord aan de beurt. Het vragend wat?

Het vragend voornaamwoord. Makkelijker kunnen we het niet maken, zou je zeggen. Maar schijn bedriegt. Want "vragend", wat is dat eigenlijk voor een wonderlijke eigenschap? Alleen voornaamwoorden en bijwoorden kun je vragend maken. Probeer het woord rood maar eens vragend te maken, of rugzak. Dat kan helemaal niet! Ja, je kunt die woorden wel vragend uitspreken, maar het blijven dezelfde woorden. Maar van iemand of die maak je wie, van iets of dat maak je wat, en van die of deze maak je welke. En van zulke maak je wat voor (dit is één woord, ook wel uitgesproken als "waffer"). Vragende voornaamwoorden zijn vragende varianten van gewone voornaamwoorden (in dit geval onbepaalde of aanwijzende voornaamwoorden).

Het vragend maken van een woord, in de zin van echt een andere vorm ervan maken, dat kan verder alleen maar bij bijwoorden. Van zo maak je hoe, van hier of daar maak je waar, van dan of ooit maak je wanneer, enzovoorts. Over al die bijwoorden zijn ook hele verhalen te vertellen (sommige hebben zelfs iets voornaamwoordachtigs), maar daarover een andere keer. Hier verbaas ik me alleen even over het feit dat dat allemaal zomaar kan.

Is dat moeilijk, een vragend voornaamwoord herkennen? Meestal niet. Ze beginnen allemaal met een w (dat is nog eens een ezelsbruggetje!), ze staan meestal vooraan een zin die op een vraagteken eindigt, en het antwoord op de vraag kan (vrijwel) dezelfde zin zijn, maar dan met de niet-vragende variant in plaats van het vragende voornaamwoord. Wie heeft dat gedaan? Die heeft dat gedaan! Welke CD heb je gekocht? Deze CD heb ik gekocht! Wat voor kleren doe je aan? Zulke kleren doe ik aan!

Waarom zei ik nou "Meestal niet"? Omdat het vragend voornaamwoord ook in een zogeheten "afhankelijke vraag" kan staan. Bijvoorbeeld: Ik weet niet wat voor kleren ik aan moet. Hier is geen sprake van een directe vraag (er staat geen vraagteken achter), de vraag zit als het ware "opgesloten" in een andere zin. Eigenlijk staat er Ik weet het antwoord niet op de vraag: "Wat voor kleren doe je aan?".

Het herkennen van afhankelijke vragen is best lastig. Kijk maar eens naar het verschil tussen Wie dat gedaan heeft wil ik niet kennen en Wie dat gedaan heeft wil ik niet weten. Lijkt erg op elkaar, niet? Toch is alleen de tweede een afhankelijke vraag. Er staat: Ik weet het antwoord niet op de vraag: "Wie heeft dat gedaan?". In de eerste zin staat: Iemand heeft dat gedaan, en die persoon wil ik niet kennen.

Is het nu zo belangrijk dat je dat onderscheid kunt aanwijzen? Er is toch in beide gevallen sprake van het woordje wie? Wat maakt het nou uit of je het een vragend noemt en het ander niet? Hm. Daar zit wat in, maar toch voelt iedereen dat verschil wel blijkbaar onbewust aan. Probeer je bij die twee zinnen een bepaling als het onbeklemtoonde toch te zetten, dan voelt iedereen aan dat dat wel kan bij die tweede zin, maar niet bij de eerste. De zin Wie dat toch gedaan heeft wil ik niet weten klinkt prima, maar Wie dat toch gedaan heeft wil ik niet kennen. De laatste zin kun je alleen lezen met een klemtoon op toch, en dan betekent het "desondanks" of zo.

Dat woordje toch (als in Wat heb je toch?) kan blijkbaar alleen bij vraagwoorden gebruikt worden. Waarom? Geen idee. Maar het is wel een wonderlijk feit in ieders taalgevoel. En je kunt het alleen maar beschrijven door gebruik te maken van de term vragend voornaamwoord.
Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 16:14 | Permanente link | Reacties (2) | Reageer

"Taalprof maakt denkfout"

"Op http://taalprof.web-log.nl is afgelopen nacht beroering ontstaan, toen een lezer de taalprof beschuldigde van een denkfout. Te gast in de studio de beschuldigde taalprof. Goedemorgen!"
"Goedemorgen"
"Dat was wel even schrikken, nietwaar? Zeg eens eerlijk, hebt u inderdaad een uitglijder gemaakt?"

Gepubliceerd door Taalprof om 10:55 | Permanente link | Reacties (28) | Reageer

De dubbele boemerang

In de vorige log schreef ik over het wederkerend voornaamwoord, waarvan de verwijzing als een boemerang "terugkeert" naar iets wat je eerder gezegd hebt. In het Nederlands bestaat er echter één woord, dat als een soort "dubbele boemerang" werkt.

Dat is het woordje elkaar (met zijn ouderwetse varianten elkander en malkander). Als je zegt: Johan en Marco zijn het met zichzelf eens, dan verwijst zichzelf terug naar Johan en Marco. Samen zijn ze het eens, of ieder vindt dat hij zelf gelijk heeft. Zeg je echter Johan en Marco zijn het met elkaar eens, dan is Johan het eens met Marco, en Marco is het eens met Johan. De een met de ander ("heen") én de ander met de een ("en terug").
Die dubbele-boemerangverwijzing zoals ik hem hier uitleg gaat op voor twee personen. Voor meer dan twee personen wordt het ingewikkelder. Een zin als Alle kinderen keken elkaars proefwerk na kun je op meerdere manieren opvatten. Het kan zijn dat ieder kind van ieder ander kind het proefwerk nakijkt, maar het kan ook dat ieder kind van één ander kind het proefwerk nakijkt, maar zodanig dat alle proefwerken aan de beurt komen. De laatste betekenis is het meest waarschijnlijk in een zin als Alle kinderen stonden in een kring en hielden elkaars hand vast. Nu is het heel onwaarschijnlijk dat ieder kind de handen van ieder ander kind vasthoudt.

Ook een zin als De koningen volgden elkaar in snel tempo op kun je alleen maar begrijpen in de zin dat iedere koning één ander opvolgt, maar wel zo dat ze allemaal bij die reeks van opvolging betrokken zijn.

Belangrijk in de betekenis van elkaar lijkt in ieder geval dat de "boemerangverwijzing" niet ophoudt na één terugkeer. De een doet iets, niet met zichzelf, maar met een ander, die hetzelfde doet met een ander, enzovoorts, tot je uiteindelijk weer bij die eerste uitkomt. Wederkerig, heet dat. Ter onderscheiding van wederkerend, omdat de verwijzing niet zomaar "terugkeert", maar "steeds terugkeert", net zoals iemand die "lacherig" is steeds lacht, of iemand die "huilerig" is steeds huilt.

Ook het wederkerige voornaamwoord is eigenlijk een speciale soort persoonlijk voornaamwoord. Neutrale verwijzing (geen speciale extra betekenissen), alleen gaat die verwijzing heen en weer tussen twee dingen of personen. Veel gekker kan het niet worden in de taal.
Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 14:14 | Permanente link | Reacties (6) | Reageer

Het boemerang-voornaamwoord

Ik heb het al herhaaldelijk gezegd, en ik zeg het nog maar eens: voornaamwoorden zijn heel speciale woorden in de taal. In vorige logs omschreef ik ze heel algemeen als verwijzende woorden. En die verwijzing, dat is niet zomaar een verwijzing, zoals je met je vingers of met aanwijsborden kunt doen. Met voornaamwoorden kun je ook verwijzen naar iets wat je al eerder gezegd hebt (of zelfs naar iets wat je nog gaat zeggen). Dit is met geen enkele andere woordsoort mogelijk.

In een zin als Marco zei dat hij tevreden was verwijst hij naar Marco. Je kunt hem wel anders opvatten (bijvoorbeeld als dat Marco zei dat Johan tevreden was), maar de normale betekenis is dat Marco en hij naar dezelfde persoon verwijzen. Dat is geen toeval. Voornaamwoorden hebben de neiging om aan te knopen bij personen en dingen die al eerder in het gesprek aan de orde zijn gekomen. Je begint geen verhaal met Hij is tevreden. Of liever: als je een verhaal begint met een voornaamwoord ("Hij keek tevreden om zich heen..."), dan suggereer je dat de lezer midden in het verhaal valt, dat er al eerder iemand aan de orde is geweest naar wie je verwijst met hij.

Je kunt met hij of zij wel rechtstreeks naar personen verwijzen, maar dan moet je daar altijd een gebaar bij maken of iets extra's erbij vermelden (hij daar). Nee, de normale verwijzing van een voornaamwoord is, zoals dat officieel heet, niet "buitentalig" maar "binnentalig": het voornaamwoord verwijst naar iets of iemand binnen de taal zelf.

Misschien is dit wel de belangrijkste eigenschap van de menselijke taal: dat je middelen hebt om te verwijzen naar iets wat jij of andere mensen gezegd hebben. In één klap ontworstelt het communicatiesysteem zich daarmee aan de concrete situatie. Nu kun je ineens, behalve naar concrete personen en dingen om je heen, ook verwijzen naar dingen of personen waar je over gesproken hebt, die in het verleden liggen of in de toekomst. Zonder voornaamwoorden heb je daar totaal geen mogelijkheden voor. Hoe precies die talige middelen samenhangen met de mogelijkheden om te kunnen nadenken over die dingen, dat is onduidelijk, maar dát ze samenhangen staat wel vast.

Met de meeste voornaamwoorden kun je ook wel buitentalig verwijzen, maar er is één soort dat alleen maar binnentalige verwijzing kent: het zogeheten wederkerend voornaamwoord. In het Nederlands is dat vooral zich(zelf). De betekenis van zichzelf ligt nooit buiten het gesprek. Je kunt niet iets zeggen als Zich was tevreden, of Wij maakten zichzelf tevreden.

Zich(zelf) moet een binnentalige verwijzing hebben. Sterker nog: de verwijzing van zich(zelf) ligt altijd binnen de zin waar het in staat. Dit is geen regel die taalkundigen verzonnen hebben, dat is vanzelf zo ontstaan. Er is niemand die op het idee komt om te zeggen: Marco beantwoordde vragen van de pers. Een journalist vroeg zichzelf of hij tevreden was. Het is onmogelijk om deze zin te begrijpen in een betekenis waar zichzelf verwijst naar Marco. Waarom? Tja, dat is een moeilijke vraag. Maar het is een feit.

Het wederkerend voornaamwoord is eigenlijk een speciaal geval van het persoonlijk voornaamwoord. Het is een neutrale verwijzing (geen speciale extra betekenissen), die alleen beperkt is tot een binnentalige verwijzing (die dan ook nog eens binnen de zin moet vallen). Sommige grammaticaboekjes zeggen dat het wederkerend voornaamwoord altijd naar het onderwerp van de zin moet verwijzen, maar dat klopt niet. Zinnen als Ik confronteerde Marco met zichzelf of Wij beschermen onze kinderen tegen zichzelf bewijzen dat. In die zinnen verwijst zichzelf niet naar het onderwerp, maar naar andere zinsdelen.

Waarom heet dat ding eigenlijk wederkerend? Dat is een vertaling van het Latijnse reflexivum, die moet uitdrukken dat het woord, als een soort boemerang, "terugkeert" naar iets wat al eerder gezegd is.

Lastig voor de herkenning van het wederkerend voornaamwoord is het feit dat het verschillende vormen kan aannemen. De vormen zich en zichzelf zijn wel makkelijk, maar als de verwijzing "terugkeert" naar een eerste of tweede persoon (ik, jij, wij, jullie), dan verandert het woord in de normale voorwerpsvorm van het persoonlijk voornaamwoord, eventueel aangevuld met -zelf. In Jij moet je(zelf) beter wassen is je(zelf) wederkerend voornaamwoord omdat het "eigenlijk" een vorm is van zich(zelf). Dat kun je zien als je van die zin een derde persoon maakt: Hij moet zich(zelf) beter wassen (en niet: Hij moet hem(zelf) beter wassen).

Bij sommige werkwoorden is die hele verwijzende betekenis van zich totaal "afgesleten". Iemand die zich wast, die wast nog wel degelijk een persoon, namelijk zichzelf, maar hoe zit het met iemand die zich vergist, of iemand die zich iets realiseert? Het woordje zich betekent daar eigenlijk vrijwel niets meer, het staat er maar een beetje bij, als een fossiele boemerang uit het verleden, toen je ook andere personen (bijvoorbeeld de vijand) kon vergissen. Meestal worden zulke betekenisloze woordjes zich (bijna altijd zonder -zelf) niet als aparte woorden beschouwd, maar als een deel van het werkwoord (zich vergissen). Daar is best iets voor te zeggen. Dan noem je niet het voornaamwoord, maar het werkwoord wederkerend.

Het is niet vreemd dat zulke betekenisloze woordjes in de taal ook wel eens wegvallen. Zo blijft het woordje zich bij het werkwoord zich herinneren de laatste tijd wel erg vaak weg (Hoe moeten wij hem herinneren? in plaats van Hoe moeten wij ons hem herinneren?). Opmerkelijker is dat het betekenisloze zich soms ineens opduikt bij werkwoorden die het helemaal niet nodig hebben (Hij besefte zich dat niet in plaats van Hij besefte dat niet). Is dat erg? Wel als iemand er een rode streep door zet of als je mensen niet onnodig op de kast wil jagen. Dan kun je maar beter even opzoeken of het werkwoord wederkerend is of niet. "(wederk.)", staat er dan in het woordenboek achter.
Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 12:58 | Permanente link | Reacties (1) | Reageer

Voornaamwoorden en bedgeheimen

"Ummm..."
"Wat is er?"
"Ja, ik weet niet hoe ik het moet zeggen..."
"Wat is er dan?"
"Eh, nou, ik snap er eigenlijk niets van."
"Waarvan?"
"Van die voornaamwoorden. Je hebt dan wel wat uitgelegd over persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden, en fruitvliegjes en zo, maar ik zie daar eerlijk gezegd het nut niet van in."

Gepubliceerd door Taalprof om 10:19 | Permanente link | Reacties (4) | Reageer

De taalprof legt zijn methode uit

Je hebt net de nieuwe CD van Marco Borsato voor je verjaardag gekregen. Je vriendje komt op bezoek en zegt: "Hee, dat is mijn CD!". Wat betekent dat? Dat is nogal makkelijk: het betekent dat hij vindt dat die CD zijn eigendom is. Hij denkt misschien dat jij hem hebt geleend, of gestolen, in ieder geval, hij gebruikt het woordje mijn in zijn "bezittelijke" betekenis.

Dit is waarschijnlijk de reden dat het woordje mijn hier benoemd moet worden als een bezittelijk voornaamwoord. Maar nu krijg je ineens Marco Borsato zelf op bezoek. Die komt je kamer binnen, ziet die CD liggen, en zegt: "Hee, dat is mijn CD!" Wat denk je nu?

Behalve dat je misschien in je zenuwen vergeet om om een handtekening te vragen, komt het waarschijnlijk geen moment bij je op dat Marco bedoelt dat die CD zijn eigendom is. Hij bedoelt waarschijnlijk: dat is een CD waarop liedjes staan die ik gezongen heb. Toch heet mijn daar nog steeds een bezittelijk voornaamwoord. Waarom? In ieder geval niet vanwege de "bezittelijke" betekenis!

Het wordt nog gekker, want nu verschijnt ook nog de producer van de CD van Marco Borsato op je kamer. Die komt binnen, ziet Marco met die CD in zijn handen staan en zegt: "Hee, is dat niet mijn CD?" Wat bedoelt die producer nou weer? Waarschijnlijk dat het een CD is die hij geproduceerd heeft, niet dat hij hem heeft volgezongen, of dat het zijn eigendom is.

Dan komt je tante naar boven, die al dat volk op je kamer maar verdacht vindt. Zij overziet het hele gezelschap, ziet Marco en zijn producer met die CD in hun handen, die jij nota bene van haar gekregen hebt, en ze zegt: "Zeg, is dat niet mijn CD?" Ook zij gebruikt het bezittelijk voornaamwoord mijn niet in een echte "bezittelijke" betekenis, en al evenmin bedoelt ze dat zij hem heeft volgezongen (je moet er even niet aan denken), of dat zij die CD geproduceerd heeft. Nee, zij bedoelt: dat is de CD die ik gekocht heb en aan jou voor je verjaardag heb gegeven. Voor altijd "Mijn CD", als je dat maar weet!

Het woord bezittelijk in de term bezittelijk voornaamwoord heeft dus maar bitter weinig met de betekenis "bezittelijk" te maken. Het is een oude term, uitgevonden door taalkundigen die vonden dat die "bezittelijkheid" een soort basisbetekenis van het bezittelijk voornaamwoord was. En daar zitten we nu maar mee opgescheept.

In feite is het bezittelijk voornaamwoord niets meer of minder dan een soort bijvoeglijke vorm van het persoonlijk voornaamwoord: mijn hoort bij ik, zijn hoort bij hij, haar hoort bij zij, enzovoorts. Mijn CD is De CD van mij, en in die woordgroep kan van bijna alles betekenen. Vrijwel elke relatie tussen ik en die CD kun je uitdrukken met van (en dus met het bezittelijk voornaamwoord mijn).

Soms ligt een bepaalde betekenis wel voor de hand. Mijn CD, zonder enige verdere informatie over wie het zegt, of in welke situatie, duidt inderdaad waarschijnlijk op een bezittelijke relatie, en heb je het over mijn vader, dan gaat het heel waarschijnlijk over een familierelatie, al kun je je voorstellen dat de ene toneelspeler tegen de andere zegt: Mijn vader was overtuigender dan die van jou, hiermee bedoelend dat hij de rol van vader overtuigender speelde dan de ander. Of twee kinderen tekenen hun vader en zeggen mijn vader is mooier. Dan bedoelen ze "de vader die ik getekend heb". Je kunt werkelijk bijna alles uitdrukken met een bezittelijk voornaamwoord.

Het bezittelijk voornaamwoord is dus de bijvoeglijke vorm van het persoonlijke voornaamwoord. Het staat in het Nederlands vrijwel altijd bij een zelfstandig naamwoord (mijn CD, mijn vader), terwijl een persoonlijk voornaamwoord altijd alleen staat. Toch is er één geval waarin je het bezittelijk voornaamwoord zonder zelfstandig naamwoord gebruikt. Dat is als je bijvoorbeeld wil zeggen Mijn vader is slimmer dan jouw vader, en je kort dat in tot Mijn vader is slimmer dan de jouwe. Hier is jouwe niet meer bijvoeglijk (want er staat geen zelfstandig naamwoord bij), maar zelfstandig. Toch is het nog steeds een bezittelijk voornaamwoord, omdat de jouwe eigenlijk maar een afkorting is van jouw vader.

Sommige bezittelijke voornaamwoorden zien er exact hetzelfde uit als hun persoonlijke tegenhangers: jullie bijvoorbeeld, is persoonlijk voornaamwoord in jullie zijn te laat of ik bewonder jullie, maar het is bezittelijk voornaamwoord in jullie vriendjes zijn te laat en ik bewonder jullie werkstuk. Waarom? In die laatste twee voorbeelden wordt het voornaamwoord bijvoeglijk gebruikt en het drukt een relatie uit tussen jullie en die vriendjes of dat werkstuk (in het ene geval een vriendschapsrelatie en in het andere een soort "auteursrelatie").

Dat sommige bezittelijke voornaamwoorden zoveel lijken op persoonlijke voornaamwoorden is op het eerste gezicht wel lastig, vooral als je ze probeert te leren door domweg de rijtjes van buiten te leren (of nog erger, met ezelsbruggetjes). Als je snapt hoe die benoeming in elkaar zit en waarom persoonlijke voornaamwoorden persoonlijk zijn en bezittelijke voornaamwoorden bezittelijk, dan wordt het een stuk makkelijker.

Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 21:27 | Permanente link | Reacties (5) | Reageer

Mysterieuze personen

Vraag aan tien mensen die het weten kunnen om je uit te leggen wat een persoonlijk voornaamwoord is. Negen van die tien zullen in hun eerste zin iets zeggen als "je kunt ermee naar personen verwijzen." Daarmee wordt het belangrijkste misverstand over het persoonlijk voornaamwoord in het leven geroepen: dat dat woordje persoonlijk iets te maken heeft met het verwijzen naar mensen.

En wat zegt die tiende persoon die je het vraagt? Die tiende, dat is natuurlijk de taalprof. En die zegt heel wat anders.

Alle voornaamwoorden zijn verwijswoorden (zie deze log ), en van alle voornaamwoorden zijn de persoonlijke voornaamwoorden de eenvoudigste. Met een persoonlijk voornaamwoord kun je naar iets willekeurigs verwijzen. Dingen, dieren, domkoppen, denkwerelden, donderwolken, Duitsers, dichtregels en dwangbevelen (je kunt ook naar zaken verwijzen die niet met een "d" beginnen). Zoek iets uit, en het meest neutrale woord om ernaar te verwijzen is bijna altijd "het". Dat is het voornaamwoord met de minste betekenis. Bijna alleen maar verwijzing. De "dinges" onder de voornaamwoorden.

Waarom heten die dingen dan persoonlijke voornaamwoorden als je er niet typisch mee naar mensen verwijst? Dat is omdat het hier gaat om de grammaticale personen, de vormen van het werkwoord. Persoonlijke voornaamwoorden heb je in de eerste, tweede en derde persoon (en dan ook nog eens in het enkelvoud en meervoud). Zes "personen".

Er zijn talen waar de persoon van het werkwoord (denk ook maar aan de term persoonsvorm) alleen maar in de vorm van het werkwoord is uitgedrukt. In dat soort talen heb je in de meeste zinnen geen persoonlijk voornaamwoord nodig. Een Romein die tweeduizend jaar geleden Amo zei, gebruikte de eerste persoon van het werkwoord amare dat "liefhebben" betekent. Het woordje ik (in het Latijn ego) kon hij makkelijk achterwege laten (in het Italiaans kan dat nog steeds): de persoon is in de werkwoorduitgang al voldoende uitgedrukt.

Wat precies de relatie is tussen het persoonlijk voornaamwoord en de werkwoorduitgang is niet helemaal zeker. Is de werkwoorduitgang ontstaan uit het persoonlijk voornaamwoord dat aan het werkwoord vastgeplakt werd? Of is het persoonlijk voornaamwoord een "losgeweekte" werkwoorduitgang? Voor allebei is wel wat te zeggen. Zeker is in ieder geval dat het persoonlijk voornaamwoord zich graag in de buurt van de persoonsvorm ophoudt, en er vaak een beetje mee versmelt. Zinnen als Toen he'k'em toch een klap verkocht!, Wat mojje? of Heeftie al gebeld? laten dat duidelijk zien.

Vroeger kwamen persoonlijke voornaamwoorden ook nog eens in verschillende naamvallen voor: eentje voor de onderwerpsvorm, twee voor de voorwerpsvormen (lijdend en meewerkend), en nog eentje die we tegenwoordig met het woordje van uitdrukken. Daarover zal ik het nog hebben als ik het bezittelijk voornaamwoord bespreek. Tegenwoordig hebben de meeste persoonlijke voornaamwoorden twee vormen: de onderwerpsvorm (bijvoorbeeld ik, jij, wij) en de voorwerpsvorm (mij, jou, ons).

Omdat persoonlijke voornaamwoorden heel erg veel voorkomen, kan er in de taal niet zo gemakkelijk iets aan veranderen. Dat wil zeggen: elke verandering in het systeem gaat moeizaam, en resten van oude systemen blijven tot in lengte der dagen in het systeem zitten. Dat zie je bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van het woordje u. Hoe die ontwikkeling precies verlopen is, is onduidelijk. Misschien is het ontstaan als afkorting van uwe edelheid, misschien ook is het de voorwerpsvorm van gij (in sommige dialecten bestaat dit nog, soms uitgesproken als oe), die men geleidelijk aan als onderwerp ging gebruiken. Zo'n zelfde ontwikkeling zie je nu bij het woordje hun (een voorwerpsvorm) die als onderwerp gebruikt wordt (Hun hebben dat gedaan). Zo'n ontwikkeling gaat niet zonder slag of stoot, en er blijft altijd wat rommel over. Zo wordt u tegenwoordig met een persoonsvorm in de tweede persoon gebruikt (u bent en u hebt), maar ook met een derde persoon (u is en u heeft). Sommige mensen kunnen daar heel boos om worden, maar de taal heeft haar eigen weerstand tegen de ontwikkelingen.

Het voornaamwoordelijke systeem in het Nederlands (en in de meeste andere talen) is dus het slordige resultaat van moeizame ontwikkelingen. Vroegere regelmaat is hier en daar onzichtbaar geworden. Zo zie je tegenwoordig niet meer wat de relatie is tussen de vorm ik en mij. Als je weet dat ik vroeger mik is geweest, wordt dat een stuk duidelijker.

Sommige persoonlijke voornaamwoorden zijn ook samen gaan vallen. Het woordje zij kan naar één vrouwelijk mens of ding verwijzen, maar ook naar een meervoud. En ze is nog erger. Dat kan onderwerp én voorwerp zijn (ze ziet ze).

Een verhaal apart is de geslachtelijke aanduiding: het verschil tussen hij en zij. Als je naar mensen verwijst, is hij een man en zij een vrouw. Maar bij elke andere verwijzing is het een probleem. Vroeger, en in sommige dialecten nog, had je duidelijke hij-woorden en zij-woorden (en het-woorden), maar tegenwoordig is dat onderscheid een beetje aan het verschuiven. Nu bestaat eerder de neiging om naar abstracte dingen met zij te verwijzen en naar concrete dingen met hij. Althans, in grote delen van Nederland, moet ik erbij zeggen, want in België, en ook in het zuiden van Nederland is de oude geslachtelijke aanduiding nog gebruikelijker.

Dat woordje geslacht is trouwens wel erg ongelukkig. Het is de vertaling van het Latijnse genus, dat ook "soort" betekent. Eigenlijk is dat de bedoelde betekenis van de term. Het gaat eerder om soorten van woorden dan om echte geslachten (in sommige talen heb je wel vijf "geslachten"!)

Er zitten ook jammerlijke gaten in het systeem. Zo bestaat er in het Nederlands geen overkoepelend woord voor hij of zij, wat heel lastig is als je een tekst moet schrijven die over mannen én vrouwen gaat. En het is wel makkelijk om zo'n woord te bedenken, maar het valt nog niet mee om het in de taal te introduceren. Dat is in veertig jaar emancipatie in ieder geval nog niet gelukt. Zelfs niet in een wereldtaal als het Engels. Hoe komt dat? Waarschijnlijk precies om de reden die ik net noemde: voornaamwoorden komen zo vaak voor, dat ze bijna nooit uit de taal verdwijnen. En het is ook heel moeilijk om een echt nieuw voornaamwoord ertussen te proppen.

Wat moet je nou weten van de persoonlijke voornaamwoorden? Eigenlijk alleen dat het het meest betekenisarme verwijswoord is. Het verwijst naar een specifiek iets (of iemand), en het zegt hoogstens of het enkel- of meervoud is, welk geslacht het heeft (maar dat moet je dus met een korreltje zout nemen), en het heeft een onderwerpsvorm en een voorwerpsvorm (die ook nog soms samenvallen, zoals bij jullie). Dat is het. Alle andere verwijswoorden zijn andere voornaamwoorden (zoals aanwijzende of onbepaalde). Je kunt natuurlijk ook alle persoonlijke voornaamwoorden van buiten leren, maar daar moet je maar net zin in hebben. In ieder geval is het belangrijk dat je snapt waarom iets een persoonlijk voornaamwoord genoemd wordt.

Gepubliceerd door Taalprof om 11:28 | Permanente link | Reacties (11) | Reageer

Een bijzondere woordsoort

Wat maakt het voornaamwoord tot een bijzondere woordsoort? Alles, eigenlijk. In deze log werd al opgemerkt dat het voornaamwoord interessant is omdat het betekenisarm is. Daardoor kun je in voornaamwoorden de kleinste betekeniseenheden in de taal in levende lijve aan het werk zien. Maar er is nog veel meer.

Om te beginnen is het voornaamwoord een gesloten woordklasse. Simpel gezegd: er zijn er niet zo veel van, en er komt er haast nooit eentje bij. Zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden, werkwoorden, daarvan staan er tienduizenden in een gemiddeld woordenboek. Maar een knappe jongen die honderd voornaamwoorden kan opsommen. Dan moet je heel soepel tellen, en alles meerekenen wat ook maar in de verste verten een beetje op een voornaamwoord lijkt.

In schoolgrammatica (en ook in heel wat minder geleerde publicaties) lees je vaak dat het voornaamwoord zo heet omdat het in plaats van (= "voor") naamwoorden staat. Het voornaamwoord "staat voor" het zelfstandig naamwoord of het bijvoeglijk naamwoord. Dat is allemaal leuk en aardig, maar wat schiet je daar nou mee op? En klopt dat wel? Voor welk naamwoord staat bijvoorbeeld ik dan? De spreker? Mijn persoon? Maar dat zijn telkens twee woorden! Eigenlijk klopt die hele bewering dus niet echt.

Het probleem is dat die term voornaamwoord duizenden jaren geleden bedacht is door taalkundigen, die voornamelijk het Latijn voor ogen hadden (die noemden de woordsoort pronomina, wat we in het Nederlands domweg letterlijk vertaald hebben). En die taalkundigen waren best slimme jongens (in tegenstelling tot vandaag waren er toen weinig vrouwelijke taalkundigen), maar ze wisten echt nog niet zoveel van taal als wij nu. Niet omdat ze dommer waren, maar omdat het taalkundige onderzoek de afgelopen tweeduizend jaar heus wel vooruitgang heeft geboekt. Maar goed, daardoor zitten we opgescheept met een term die uitdrukt hoe men daar tweeduizend jaar geleden over dacht. En omdat voornaamwoorden vooral in de laatste eeuw heel erg veel aandacht hebben gekregen, is daar nu veel meer over bekend.

Het belangrijkste wat voornaamwoorden onderscheidt van andere woorden is de manier waarop ze verwijzen. Met voornaamwoorden kun je mensen, dieren of dingen aanwijzen, of je kunt het daarover hebben zonder dat je andere eigenschappen noemt. Andere woorden hebben dat niet. Een woord als minister-president verwijst niet naar een persoon, maar naar een eigenschap, een beroep. Wil je het over een persoon hebben, dan moet daar op zijn minst een lidwoord bij (de minister-president). Een voornaamwoord heeft dat allemaal niet nodig. Met hij, hem of die kun je het over dezelfde persoon hebben, zonder dat je erbij zegt wat zijn beroep is. Hooguit drukt het woord hij uit dat de betreffende persoon een man is.

Voornaamwoorden zijn dus betekenisarme verwijswoorden, voor als je niet telkens een hele woordgroep wilt gebruiken om over iemand of iets te praten. Handige afkortingen die de dagelijkse gesprekken een stuk korter maken. Een soort SMS-taal uit de oertijd, zou je kunnen zeggen.

Betekenisarm, dat betekent: met weinig betekenis. Het simpelste voornaamwoord is een woord dat naar een concreet iets of naar een specifieke persoon verwijst. Jij, ik, hun, veel minder betekenis kun je niet hebben. Dat is het persoonlijk voornaamwoord. Je kunt iets of iemand ook meer precies aanwijzen, met het betekeniselement "dichtbij" of "veraf". Dan heb je het aanwijzend voornaamwoord. Of je kunt het voornaamwoord als een soort bijvoeglijk naamwoord gebruiken (jouw, mijn), waardoor je het bezittelijk voornaamwoord krijgt (weer zo'n foute term). Of je gebruikt het voornaamwoord om iemand of iets te introduceren in het gesprek, zodat je daar later naar kunt verwijzen (iemand, iets). Dan heb je het onbepaald voornaamwoord. Je kunt die verwijzing ook "bevragen". Dat betekent dat je vraagt naar een verwijzing (wie?, wat?). Allemaal heel kleine variaties op het betekenisarme verwijswoord.

Het meest bijzondere voornaamwoord in het Nederlands is het betrekkelijk voornaamwoord. Ook dat is een soort jokerteken, dat in bijvoeglijke bijzinnen (bijzinnen die bij een zelfstandig naamwoord staan) de link legt met het zelfstandig naamwoord (de speler die de bal heeft). Zeer bijzonder, met hele rare eigenschappen in het Nederlands.

In de komende logs zal ik al deze voornaamwoorden eens onder de loep nemen. Ze zijn allemaal in hun soort vreselijk interessant, en er valt veel meer over te vertellen dan je gewoonlijk hoort.

Één bijzonderheid van het voornaamwoord heb ik nog niet verteld: eigenlijk is het voornaamwoord geen echte woordsoort. Van een los woord kun je gewoonlijk wel zeggen of het een werkwoord is, of een voegwoord, of een bijwoord. Maar voornaamwoorden, die kun je alleen maar goed herkennen als je ze als zinsdelen bekijkt. Je moet weten wat voor rol ze spelen in de zin om ze goed te kunnen benoemen. Ook dat is iets wat andere woordsoorten niet hebben. Ja, het voornaamwoord is een bijzondere woordsoort!