Taalprof

Voorzetsels en voegwoorden

Het lijkt wel een beetje stilletjes op het taalprof-weblog, maar de vragen en discussies gaan gestaag door. De afgelopen dagen ontstonden er twee verschillende discussies, die op een verrassende manier samenhangen. Eerst merkte Ton op dat het voegwoord al in de zin al heb ik een euro, ik koop toch geen ijsje niet als een voegwoord maar als een bijwoord gezien moet worden, en vervolgens stelt Henk voor om als in verkleed gaan als Sinterklaas een voorzetsel te noemen. Zij dragen daar argumenten voor aan, maar de discussie roept de vraag op: wat is hier eigenlijk aan de hand? Wat is eigenlijk het verschil tussen voegwoord en voorzetsel? Wanneer noem je iets voegwoord, wanneer voorzetsel (en wanneer bijwoord)?

Lees meer/ minder/ printversie

Eigenlijk is het niet eens zo belangrijk wat je in de afzonderlijke gevallen zou beslissen. Het werkelijke inzicht is dat de woordsoorten voorzetsel en voegwoord sterk verwant zijn. Dat blijft in de meeste grammaticaschoolmethoden een beetje onderbelicht, maar het is een verhelderend inzicht. Denk ik.

Het Nederlands kent twee woordsoorten die speciaal bedoeld zijn om zinsdelen te verbinden: het voorzetsel en het voegwoord. Nou zul je zeggen: maar het voorzetsel verbindt toch geen twee zinsdelen? Dat staat gewoon voor één zinsdeel, zoals bij op de kast, in de kast, naast de kast, enzovoorts. Inderdaad, zo wordt het meestal uitgelegd, maar dat is misleidend. Want als je het hebt over op de kast, dan is er toch altijd iets anders dat zich op die kast bevindt. Met andere woorden: de relatie "op" is een relatie tussen iets anders en die kast. Je kunt wel zeggen dat in termen van woordgroepen dat op meer bij de kast hoort dan bij dat andere, maar datzelfde geldt voor voegwoorden. Als je zegt de zon schijnt terwijl het heel hard regent, dan hoort terwijl in termen van woordgroepen ook meer bij de zon schijnt.

Goed. Voorzetsels en voegwoorden verbinden dus allebei twee dingen. Het is X op Y maar ook X terwijl Y. Maar wat is dan het verschil? Dat hangt voornamelijk van twee dingen af: als het woord twee gelijkwaardige delen verbindt, dan hebben we het meestal over een voegwoord. Een nevenschikkend voegwoord, om precies te zijn. Een nevenschikkend voegwoord verbindt delen die dezelfde functie hebben, als het ware naast elkaar staan, en vaak inwisselbaar zijn. Je zegt de zon schijnt of het regent heel hard, de vaas of de kast, wit of rood, enzovoorts. Allemaal voegwoorden. Er zijn wel een paar twijfelgevallen, zoals de vaas in plaats van de kast, waarbij in plaats van meestal als voorzetseluitdrukking benoemd wordt, maar je zou kunnen argumenteren dat die de functie van een nevenschikkend voegwoord heeft.

Verbinding van gelijkwaardige delen gebeurt dus met nevenschikkend voegwoord, wat voor delen het ook betreft. Als het echter gaat om ongelijke delen (het ene deel heeft een functie binnen het andere deel), dan hebben we een ander verhaal. Als het tweede deel dan een bijzin is, noemen we het verbindingswoord een voegwoord. Is het tweede deel geen bijzin, dan is er sprake van een voorzetsel. Dus bij de zon schijnt terwijl het heel hard regent is het tweede deel (terwijl het heel hard regent) een bijzin en dus is terwijl een onderschikkend voegwoord, maar bij de zon schijnt tijdens een regenbui is het tweede deel geen bijzin, dus tijdens is een voorzetsel.

So far, so good. Dat zijn duidelijke voorbeelden. Maar juist omdat die woordsoorten zoveel op elkaar lijken krijg je natuurlijk ook de ontwikkeling dat een aantal gevallen de overstap naar de andere soort maken. Dat zie je vooral bij de voorzetsels, die vaak aan het voegwoord dat worden toegevoegd (na-dat, voor-dat, om-dat) en samen een onderschikkend voegwoord vormen, of zelfs in hun eentje een beknopte bijzin kunnen inleiden (na dat gedaan te hebben, voor dat te doen).

Bij de voegwoorden zie je vaak iets anders: als er samentrekking optreedt in de bijzin, wordt er vaak zoveel weggelaten dat het tweede deel zijn karakter als bijzin lijkt te verliezen. Dan is de vraag: hoe lang noem je een samengetrokken bijzin nog een bijzin? Dat zie je bij dan, als en behalve. Die hebben duidelijk nog een samengetrokken bijzin als er twee of meer zinsdelen overblijven: Zij kust mij liever dan ik haar, ik kus haar even graag als zij mij, behalve zij mij heeft hij haar ook gekust. In die gevallen zijn dan, als en behalve dus nog duidelijk voegwoorden (en heb je trouwens ook een goed argument om in plaats van een voegwoord(uitdrukking) te noemen: zij heeft mij gekust in plaats van ik haar).

Lastiger wordt het als er na dan, als en behalve maar een zinsdeel overblijft. Toch zie je daar met name bij de voornaamwoorden nog naamvalseffecten die als een laatste stuiptrekking het bijzinskarakter verraden. Naast Zij kust haar liever dan ik heb je Zij kust haar liever dan mij. Die onderwerpsvorm ik en voorwerpsvorm mij is alleen verklaarbaar vanuit het bijzinskarakter. Dus ook daar zou je dan nog onderschikkend voegwoord moeten noemen.

Nog zwakker is het effect soms bij de bepaling van gesteldheid met als. Bij Wij zijn verkleed als dokters heb je ook de variant Wij zijn verkleed als dokter. Ook dat is een aanwijzing dat dokters/dokter een zinsdeelfunctie heeft binnen een samengetrokken bijzin: namelijk een naamwoordelijk deel van het gezegde. Dat is immers het enige zinsdeel waarbij je in deze gevallen probleemloos een meervoud kunt vervangen door een enkelvoud.

Maar wat moet je dan met de ontleding van gevallen als Hij is groter dan mij? Die geldt wel als een foute zin (voldoet niet aan de taalnorm), maar stel dat iemand zo'n zin gebruikt, hoe moet je hem dan ontleden? Wel, dan zou je als volgt moeten redeneren: in deze zin is de voorwerpsvorm mij niet te verklaren vanuit de samengetrokken bijzin (want die zou moeten luiden ...dan ik ben). Dus moet de voorwerpsvorm verklaard worden uit het verbindingswoord dan. Maar in dat geval verbindt het woordje dan dus geen bijzin (want bijzinnen hebben geen naamvallen), maar alleen mij. Dus beschouwt die taalgebruiker dan blijkbaar als een voorzetsel.

En hoe zit het met dat woordje al in al regent het, ik ga toch naar het strand? Ton redeneert dat het gedeelte achter al een hoofdzinsvolgorde met inversie is (onderwerp en persoonsvorm zijn omgewisseld), en dat dit alleen verklaarbaar is als je al als een bijwoord beschouwt. Dit is in feite een redenering vanuit de moderne taalkunde (de generatieve grammatica), waarbij voorzetsels en voegwoorden ieder de kern van een eigen woordgroep vormen. In die theorie wordt aangenomen dat alle zinnen voegwoordgroepen zijn. De hoofdzinsvolgorde wordt dan verklaard door te stellen dat de persoonsvorm in die woordgroep de plaats inneemt van het ontbrekende voegwoord. In die theorie is het onmogelijk dat je een (onderschikkend) voegwoord hebt en toch een hoofdzinsvolgorde.

Dit argument is natuurlijk alleen doorslaggevend binnen de generatieve grammatica. In de traditionele ontleding is de beslissing om iets voorzetsel of voegwoord te noemen een afweging van een aantal eigenschappen. Daar is de eerste vraag wat voor soort verbinding X (ook) al Y is (of al Y, X). In elk geval moet je dan opmerken dat Y een zin is. Dat zou al pleiten voor al als voegwoord. Natuurlijk heb je ook verbindingen met een (voegwoordelijk) bijwoord, zoals in X dus Y, of X, bovendien Y, maar daar kun je dan altijd weer het voegwoord en aan toevoegen, en dus kun je argumenteren dat in X dus Y het voegwoord is weggelaten. Maar dat kan niet bij X (ook) al Y. Daarnaast heb je bij de stelling dat al een bijwoord is het probleem dat al per se vooraan de zin moet staan. Die andere voegwoordelijke bijwoorden kunnen ook midden in de zin staan. En tot overmaat van ramp is het zinsdeel dat begint met al in zijn eentje niet compleet. Een zin als Ook al regent het heel hard is onmogelijk. Dat is maar een halve zin. Er moet dus iets voegwoordelijks inzitten, en als dat voegwoordelijke niet is weggelaten, waar zit het dan?

De benoeming van al is dus problematisch, of je nu kiest voor voegwoord of bijwoord. In beide gevallen heeft het unieke eigenschappen. Is dat erg? Nou ja, in zoverre dat je graag een sluitende beschrijving van de taal hebt. Maar die hebben we niet, en woorden zoals al maken ons daarvan bewust. Dat is dan ook wel weer mooi.

Lees minder

Taalprof ontleedt verder

In het bericht van gisteren kwam de taalprof er niet helemaal uit, waarom je nou als kon weglaten in een zinnetje als De taalprof ontleedt zo goed (als) hij kan. De hele nacht lag hij te woelen en te zweten, en vanmorgen, in een discussie met een lezer, kreeg hij ineens een idee. In het antwoord aan de lezer gaf hij het al weg, maar het is eigenlijk wel een apart berichtje waard.

Lees meer/ minder/ printversie

De redenering vertrekt vanuit het zinnetje Je mag hier zo lang blijven als je wilt. In deze zin mag je als niet weglaten. Net als in de constructie die ik gisteren besprak kun je als alleen weglaten als het onmiddellijk volgt op het bijvoeglijk naamwoord (hier lang): Je mag hier zo lang (als) je wilt blijven.

Dat is wel een beetje een geforceerde woordvolgorde. Beter is: Je mag hier blijven zo lang (als) je wilt. Maar wacht eens even: dat is wel een vreemde volgorde! Waarom? Omdat nu de hele bepaling zo lang (als) je wilt achter het werkwoord blijven staat.

Waarom is dat vreemd? De bijzin als je wilt hebben we ontleed als een bijwoordelijke bijzin, die aansluit op het woordje zo. Die hele graadaanduiding zou je gewoon moeten kunnen weglaten. Dat kan ook in de volgorde: Je mag hier lang blijven. Maar niet in *Je mag hier blijven lang. Met andere woorden: in de volgorde Je mag hier blijven zo lang als je wilt kun je de bijzin als je wilt niet (meer) ontleden als een bijwoordelijke bijzin bij zo. Hier moet iets anders aan de hand zijn.

Een mogelijkheid is om te veronderstellen dat zo lang als in zijn geheel de functie van voegwoord vervult. Dan heb je een bijwoordelijke bijzin die begint met het voegwoord (noem het bijvoorbeeld de "voegwoorduitdrukking") zo lang als, en die staat bij voorkeur achter het werkwoord blijven.

Zo'n complex voegwoord is niet zo ongebruikelijk als het lijkt. Ook voegwoorden als omdat, doordat, in plaats van dat zijn voorbeelden van aanvullingen bij de basis dat. En met als heb je ze ook: zoals natuurlijk, maar ook voor zo ver als. Ook in die laatste kun je dingen weglaten: zover als komt als voegwoord voor, maar ook voor zover of zover. Je hebt Zover ik weet, voor zover ik weet, zover als ik weet en voor zover als ik weet. Het meest populair volgens Google is voor zover ik weet (bijna tien keer zoveel als zover ik weet).

Die constructie zo ver als, dat is eigenlijk dezelfde als zo lang als. Maar ook zolang komt als voegwoord voor (zolang je gezond blijft is er niets aan de hand). Het staat zelfs als zodanig in het woordenboek, evenals zodra en zohaast. En volgens mij komt zo()gauw ook wel in die voegwoordfunctie voor. Dat lijkt dus inderdaad een meer voorkomende grammaticalisatie: een constructie met bijvoeglijk naamwoord en graadbepaling die zich ontwikkelt tot voegwoord.

Lees minder

Vrijdag van het Voegwoord verloopt zonder incidenten

De Vrijdag van het Voegwoord verloopt tot nu toe in het hele land zonder incidenten. De meeste problemen werden verwacht bij de traditionele Voegwoordenparade in Amsterdam, waar een bonte stoet van kleurrijke, meest onderschikkende voegwoorden door de grachten trok, met verbazing gadegeslagen door de buitenlandse toeristen. Voegwoorden als hoewel, ofschoon, terwijl en aangezien stalen de show, maar ook de "gewonere" voegwoorden zodat, nadat, voordat en als deden dapper mee, evenals de onafscheidelijke omdat en doordat.

In Den Haag onstond enige opschudding bij een demonstratie van boze bijwoorden aan het Lange Voorhout, waar het bijwoord bovendien een petitie aanbood aan de algemeen secretaris van de Taalunie, Linde van den Bosch.

Lees meer/ minder/ printversie

In deze petitie eisten zij erkenning als voegwoorden op grond van het feit dat zij immers ook zinsdelen met elkaar konden verbinden. Zoals bovendien het formuleerde: "Waarom dus wel en wij niet?" Ook hoelang, waarom en wanneer konden niet begrijpen dat totdat, omdat en indien wel voegwoorden genoemd werden en zij niet.

Gelukkig kon mevrouw Van den Bosch escalatie voorkomen door haar heldere uitleg dat je, om erkend te worden als voegwoord aan drie criteria moet voldoen: Je moet zinnen met elkaar verbinden, je moet één, ononderbroken woordgroep vormen met het zinsdeel waar je het eerste woord van vormt, en je mag geen enkele rol spelen in, of invloed uitoefenen op het zinsdeel waar je deel van uitmaakt. Een bijwoord als bovendien voldoet wel aan het eerste criterium, maar niet aan het tweede, óf niet aan het derde. Immers, als je zegt het regent, bovendien sneeuwt het, dan sneuvelt bovendien op de woordvolgorde (want de tweede zin staat in een andere volgorde dan de eerste), en zeg je het regent, bovendien: het sneeuwt, dan faalt bovendien op het tweede criterium, want er is een duidelijke intonatiescheiding tussen bovendien en de tweede zin.

De algemeen secretaris deed ook nog de toezegging dat de protesterende bijwoorden een aparte status konden krijgen van verbindingswoord, een categorie waar niet alleen de voegwoorden, maar ook de betrekkelijke voornaamwoorden, en dus de verbindende bijwoorden onder vallen. Dat is dan wel geen officieel voegwoord, maar het vormt wel de erkenning van de bijzondere rol die deze woordjes in de opbouw van de zin vervullen.

De Taalunie zal ervoor zorgen dat in het hele land verbindingsfunctionarissen worden aangesteld, die het verbinden van zinsdelen moeten stimuleren, en verbindende bijwoordjes moeten helpen om eventueel de overstap naar de hogere klasse van de voegwoorden te maken. Tot nu toe is dat alleen dus gelukt, en wanneer, maar dat laatste alleen in de betekenis "indien" en niet als het betekent "op welk tijdstip".

Lees minder

Het voegwoord doet weer eens niet mee

Na de Maand van de Bepaling van Gesteldheid (december 2006) is het nu tijd om aandacht aan het Voegwoord te besteden. Vandaag is het de Internationale Dag van de Moedertaal, dus het wordt even passen en meten of we nog ergens een gaatje kunnen vinden, maar misschien kunnen we aanstaande vrijdag als de Vrijdag van het Voegwoord uitroepen.

Waarom het voegwoord?

Lees meer/ minder/ printversie

Het voegwoord wordt vaak over het hoofd gezien in de ontleding van de zin. Dat is niet zo gek, want het is juist de belangrijkste eigenschap van het voegwoord dat het in de ontleding geen enkele rol speelt. Pardon? Laat ik het anders zeggen: het voegwoord is geen zinsdeel.

Het voegwoord dient om zinsdelen aan elkaar te knopen, maar binnen die zinsdelen speelt het geen enkele rol. Dat aan elkaar knopen, dat kan op twee manieren: je zet twee min of meer gelijkwaardige zinsdelen naast elkaar (bijvoorbeeld met en of of). Dat noem je dan nevenschikking. Ofwel je voegt het ene zinsdeel (meestal een hele zin, een bijzin) toe als een zinsdeel binnen een andere zin (vaak met dat, maar het kan met allerlei voegwoorden zoals omdat, terwijl, als, hoewel, aangezien). Dat heet dan onderschikking.

Het voegwoord vormt wel een woordgroep met het zinsdeel dat erachter staat. Neem je een zin als Ik heb Theo en Hans gezien, dan is en Hans een woordgroep, want die kun je verplaatsen naar achter het werkwoord: Ik heb Theo gezien en Hans. En niet: Ik heb Theo en gezien Hans. Het nevenschikkend voegwoord staat dus niet zozeer tussen twee zinsdelen in, maar het hoort wel degelijk bij het tweede zinsdeel.

Toch speelt het voegwoord geen rol in de woordvolgorde van dat tweede zinsdeel. Dat kun je het beste zien als dat zinsdeel een hele zin is. Bijvoorbeeld: het regent en het waait. De volgorde het waait is de normale volgorde. Voeg je daar een zinsdeel aan toe, zoals het bijwoord soms, dan verandert die volgorde: soms waait het. Maar bij toevoeging van het nevenschikkend voegwoord, ook al hoort dat bij die zin, verandert er niets. Je zegt niet: Het regent en waait het.

Het is ooit een vraag van een lezer geweest: wat moet ik met een woordje als dus? Mijn antwoord was: in het geval Het regent en dus, het is bewolkt zou je dus een voegwoord moeten noemen, en in Het regent en dus is het bewolkt zou je dus een bijwoord moeten noemen. Want in het laatste geval doet dus wél mee in de woordvolgorde van de tweede zin.

In het geval van bijzinnen kun je aan de woordvolgorde niet meteen zien of iets een voegwoord is. Maar het volgende voorbeeld is misschien verhelderend. In de zin Het bericht dat op de radio was leidde onmiddellijk tot files is dat geen voegwoord, maar een betrekkelijk voornaamwoord. Waarom? Het woordje dat is in de bijzin het onderwerp (dat  (bericht) was op de radio). Maar in Het bericht dat het zou gaan sneeuwen leidde onmiddellijk tot files is dat geen betrekkelijk voornaamwoord, maar een voegwoord. Waarom? Het bericht was hier Het zal gaan sneeuwen. In die zin speelt dat geen enkele rol.

Het voegwoord doet dus inderdaad niet mee. Het verbindt zinsdelen, maar het speelt geen rol in de zinsdelen die het verbindt. Wat een onbaatzuchtige woordsoort! Daar moet echt eens een dag aan besteed worden!

Lees minder

Dit is maar een kleinigheid

Gisteren surfte er iemand naar het taalprof-weblog vanuit de zoekmachine google met de zoektermen maar en woordsoort. Hoe weet ik dat? Ja, dat wordt allemaal bijgehouden en dat staat ter beschikking van de weblogbeheerder.

Blijkbaar wilde er dus iemand weten wat de woordsoort is van het woordje maar. Nou kun je dat in een gewoon woordenboek best vinden, maar dan krijg je drie mogelijkheden: het kan een zelfstandig naamwoord zijn, in een paar verouderde of bijzondere gebruikswijzen (zoals in de betekenis "nachtmerrie" of in zogeheten zelfnoemfunctie: Er is één maar), een tegenstellend voegwoord, zoals Van Dale het noemt (ik zou zeggen: een nevenschikkend voegwoord), of een bijwoord van modaliteit.

Lees meer/ minder

Die bijwoorden van modaliteit, dat zijn die modaalpartikels die ik hier bespreek (maar wordt daar zelfs genoemd in een van de voorbeeldjes). Voegwoorden, daar heeft de taalprof nog niets over uitgelegd. Maar wat nevenschikkende voegwoorden zijn in een paar woorden uitgelegd: dat zijn woordjes die gelijke zinsdelen verbinden. De meest gebruikte voegwoorden zijn en en of (ik moet er zelfs eentje gebruiken om ze allebei te noemen). Ze kunnen hele zinnen verbinden (het regent maar de zon schijnt, het regent want het is bewolkt) maar ook zinsdelen (bijvoorbeeld zonnig maar koud; niet alle voegwoorden "doen dit" even makkelijk, warm want zonnig klinkt een beetje gek).

Waarom noemt Van Dale dit voegwoord tegenstellend? Zeer waarschijnlijk vanwege de tegenstellende betekenis. De taalprof beveelt hier aan: nevenschikkend voegwoord, desnoods met de toevoeging met tegenstellende betekenis. Maar als we zo beginnen is het eind zoek.

Is dit leuk? Nou ja, leuk, leuk. Ik moet bij die nevenschikkende voegwoorden altijd denken aan de allesvrezer (een typetje van Kees van Kooten), die al zijn beweringen begon met de half haastig en toch nadrukkelijk uitgesproken woorden En! Maar! Want! en dan ging het verder. Allemaal nevenschikkende voegwoorden, die aan het begin van een zin de indruk moeten geven dat het volgende een logisch vervolg is op het voorafgaande. Het voegwoord verbindt dan de volgende zin aan een leeg voorafgaande, wat een potsierlijke indruk maakt. Je weet pas waarom het leuk is als je snapt wat nevenschikkende voegwoorden doen.

Lees minder