Taalprof

Kinderpredicatie

In mijn Ultrabeknopte Syntaxis had ik het over de drie (of vier) soorten inhoudswoorden: zelfstandige naamwoorden, werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden (en eventueel voorzetsels). Met die inhoudswoorden kun je woordgroepen maken. Die woordgroepen, zo voegde ik eraan toe, kun je in een "betekenisvol verband" plaatsen. Dat heet dan "predicatie".

Valt daar nog iets aan toe te voegen? Nou, eigenlijk niet. Maar ik kan het wel nog eens illustreren.

Lees meer/ minder/ printversie

Die predicatie, die kun je heel goed laten zien zonder dat je die hele woordgroepen erbij nodig hebt. Je hebt alleen de inhoudswoorden nodig. Als een kind zegt papa lief, dan zet het twee inhoudswoorden bij elkaar in een predicatief verband. In een volledige zin: papa is lief. Datzelfde doet het kind als het zegt papa slapen. Het kind gebruikt hier niet het meervoud van het werkwoord slapen, het neemt gewoon het hele werkwoord en zet het in een predicatief verband met papa.

Deze twee voorbeelden illustreren ook in een notendop het verschil tussen naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde. Het predicatieve verband tussen papa en lief omschrijf je met het werkwoord zijn, maar tussen papa en slapen zou je het verband eerder met doen moeten omschrijven: papa doet slapen. Misschien zeg je: dat laatste is geen goed Nederlands, maar je kunt het verschil ook omschrijven met de "volwassen" formuleringen: lief is wat papa is tegenover slapen is wat papa doet.

Bij het naast elkaar zetten van zelfstandige naamwoorden heeft het kind ruimere mogelijkheden. Een combinatie als papa dokter kan wel betekenen dat papa dokter is (naamwoordelijk), maar ook dat papa naar de dokter is gegaan (werkwoordelijk.) Papa koekje zal zeker niet de betekenis hebben dat papa een koekje is, maar dat papa een koekje heeft, of wil hebben, of moet geven, kortom: elk verband dat er tussen papa en een koekje kan bestaan kan het kind hiermee op het oog hebben.

Het aardige is dat van die kindertaal juist dat predicatieve verband overblijft. Als twee volwassenen met elkaar in gesprek zijn, zie je ze redelijk vaak van die uitingen van twee inhoudswoorden maken. Bijvoorbeeld in vragende vorm: Derrick boos? Dat kan ik me niet voorstellen. De betekenis is dan altijd predicatief: Derrick is boos.

Ook met hele werkwoorden kan dit: Derrick schieten? Dat heb ik nog nooit gezien. Hier zie je duidelijk het werkwoordelijke predicatieve verband: schieten is wat Derrick doet. Je kunt trouwens mooi het verschil tussen predicatie en complementatie zien in het volgende voorbeeld: Kluun lezen? Dat kan ik me niet voorstellen. Wat betekent hier Kluun lezen? Antwoord: dat hangt af van de intonatie. Als het werkwoord geen klemtoon krijgt is Kluun het lijdend voorwerp van lezen (complementatie), en als beide woorden een aparte klemtoon hebben is de betekenis predicatief. Dan is Kluun degene die leest. Hoe komt dat? Bij complementatie vorm je één woordgroep met als kern lezen, bij predicatie zet je twee aparte woordgroepen in een betekenisvol verband. Per woordgroep krijg je één klemtoon.

Dat het hier echt om het predicatieve verband gaat, zie je als je twee zelfstandige naamwoorden naast elkaar zet, eventueel met een lidwoord erbij (maar het kan ook zonder): Bijvoorbeeld Derrick de moordenaar? Dat geloof ik niet. Ondanks het feit dat in de context een ander verband tussen Derrick en de moordenaar verwacht zou mogen worden (doorgaans is Derrick degene die de moordenaar ontmaskert, of arresteert), kan deze uiting alleen maar begrepen worden in de betekenis dat Derrick de moordenaar is. Hierin verschilt de volwassenentaal duidelijk van de kindertaal.

Deze "kinderpredicatie" vormt ook een argument om voorzetsels tot de inhoudswoorden te rekenen: ook losse voorzetsels, of woordgroepen met een voorzetsel, kunnen in zo'n predicatief verband optreden: Derrick buiten? Hij is toch meestal binnen? of Derrick naar de gevangenis? Hoe is dat mogelijk?

Ook het verschil tussen voorzetselvoorwerp en richtingsbepaling kun je beargumenteren met deze constructie. Neem het verschil tussen Hij ging naar de school en Hij verlangde naar de vakantie. Het eerste voorbeeld is richtingsbepaling, het tweede voorzetselvoorwerp. En kijk: de eerste betekenis kun je ook in kinderpredicatie krijgen: Hij naar de school? Dat is ook voor het eerst. Maar de tweede niet: *Hij naar de vakantie? Jaja, dat zal wel. Hoe komt dat? Bij het voorzetselvoorwerp heeft het voorzetsel geen eigen betekenis, en het kan dus ook geen predicatieve relatie onderhouden.

Lees minder

Rare jongens, die Engelsen

Als je in een Engelse grammatica naar de term bepaling van gesteldheid zoekt, kom je bij een aantal verschillende termen uit: subject complement, object complement, en predicative adjunct. Kijk je vervolgens bij subject complement, dan vind je dat dat weer overeenkomt met wat wij naamwoordelijk deel van het gezegde noemen. Hûh? Zijn die Engelsen nou helemaal gek geworden?

Lees meer/ minder

In de Engelse grammatica's wordt een andere indeling aangehouden van de zogeheten predicatieve zinsdelen. In deze log staat uitgelegd wat een predicaat is. Kort gezegd komt het hierop neer: een predicaat zegt van een ander zinsdeel wat het is of wat het doet.

In de Nederlandse grammatica worden zijn-predicaten samen met een zijn-werkwoord (een koppelwerkwoord) benoemd als naamwoordelijk gezegde. In de Engelse grammatica heten die subject-complement, omdat ze zeggen wat het onderwerp (het subject) is. De andere zijn-predicaten heten in het Nederlands bepaling van gesteldheid: hij kwam vrolijk binnen, wij troffen hem vrolijk aan, zij maakte hem vrolijk. In het Engels wordt alleen gekeken van welk zinsdeel het predicaat iets zegt. In het eerste geval zegt het predicaat iets van het onderwerp, dus dat is ook weer een subject complement. In de andere twee gevallen gaat het over het lijdend voorwerp, en dat heet dan een object complement.

Omdat het naamwoordelijk gezegde deel van het gezegde net als sommige bepalingen van gesteldheid iets zegt van het onderwerp, heten ze dus allebei subject complement. Dat is eigenlijk niet eens zo vreemd gedacht! Misschien zijn wij wel de rare jongens.

Lees minder

Wat de zin bij elkaar houdt.

"Zeg, weet jij wat predicatie is?"
"Pree-die-kaat-sie? Nee, zegt me niks. Wat is dat dan?"
"Nou, dat is-"
"O wacht even, dat is zeker weer iets van die grammatica van jou, niet?"
"Ja inderdaad!"
"Ja dat dacht ik wel. Goed, maar wat is het?"
"Predicatie is een van de belangrijkste mechanismen in de taal. Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat de zin zo'n beetje bij elkaar wordt gehouden door predicatie"
"Dat is niet mis. Maar waarom weet ik daar dan niets van? Waarom staat dat dan niet in de grammaticaboekjes?"
"In de Nederlandse grammatica spreken ze liever over zegt iets van."
"Wat?"
"Als er twee zinsdelen in een predicatieve relatie staan, dan zegt het ene iets over het andere."
"Maar dat is dan toch veel makkelijker?"
"Hoezo?"
"Nou zegt iets over lijkt me makkelijker dan predicatieve relatie, neem me niet kwalijk!"
"Toch is het verwarrender"
"Leg eens uit?"
"Neem de zin Dikke mensen eten hamburgers, wat zegt dan wat van wat anders?"
"Ehh, laat eens kijken, dikke zegt iets van mensen."
"Okee. Ga verder."
"Eh, eh, help eens even?"
"Zegt hamburgers iets van eten, of eten iets van hamburgers?"
"Eh, ja, eh, nee, misschien, eh, ja jezus ik weet het niet hoor!"
"Zie je wel? Dat is allemaal heel vaag, zegt iets van. Niemand weet goed wat dat betekent."
"Goed. Maar wat is predicatie dan?"
"Een predicaat zegt wel iets over iets of iemand, maar dat is niet zomaar iets. Een predicaat zegt wat iets of iemand is of doet."
"Hee dat komt me bekend voor!"
"Waar ken je dat van dan?"
"Was dat ook niet het verschil tussen naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde? Het naamwoordelijk gezegde is altijd zijn, en het werkwoordelijk gezegde is doen."
"Ja precies!"
"Dus een predicaat is gewoon een werkwoordelijk of naamwoordelijk gezegde?"
"Nou niet precies."
"Hè, doe nou eens niet zo moeilijk! Wat is het verschil dan?"
"Een werkwoordelijk gezegde wordt soms aangevuld, gecompleteerd, met voorwerpen: complementen. Bijvoorbeeld het lijdend voorwerp, het meewerkend voorwerp. Samen vormen ze het predicaat. Het naamwoordelijk gezegde bestáát al uit een koppelwerkwoord en een aanvulling."
"Jaja. Dus in die zin van net, Dikke mensen eten hamburgers is eten hamburgers het predicaat en eten het werkwoordelijk gezegde?"
"Precies!"
"Is dat alles?"
"Nee zeg!"
"Jij wordt nu een beetje irritant, weet je dat? Wat is er dan nog meer?"
"Predicatie is wat het onderwerp met het gezegde (en zijn voorwerpen) verbindt, maar predicatie zit op veel meer plaatsen in de zin."
"Jaja"
"Jij noemde zelf net al de relatie tussen dikke en mensen. Ook dat is predicatie, want dik is wat die mensen zijn."
"Okee, dat zie ik. En verder?"
"Zal ik eens een extreem voorbeeld geven?"
"[zucht] doe maar"
"De dronken rapper liep luid zingend over het podium"
"Dat noem jij extreem?"
"Daar zitten vier predicaties in"
"Vier?"
"Vier. Luid zingend over het podium lopen is wat de dronken rapper doet. Dat is één."
"Die zag ik!"
"Dronken is wat de rapper is. Dat is twee."
"Okee"
"Luid is wat het zingen is. Drie"
"Nou zul je het hebben. En nu?"
"Luid zingen is wat de dronken rapper ook nog doet. Vier"
"Die laatste zag ik niet."
"Geen wonder. Dat is de bepaling van gesteldheid. Maar daar zal ik het een andere keer nog wel eens over hebben."
"Doe dat. Ik moet hier eerst van bijkomen."