Taalprof

Grammaticale Puzzel week 47

In het kader van de extra aandacht voor het onderwijs zal de Taalprof vanaf heden elke week een grammaticale puzzel op zijn weblog publiceren. Hij maakt hiertoe voorlopig gebruik van een gratis voorziening voor het creëren van zogeheten polls, waardoor je wel allerlei reclame-uitingen erbij krijgt. Als dat te gek wordt gaan we het anders proberen.

De puzzels hebben steeds dezelfde vorm: je krijgt een rijtje taalvormen, en eentje hoort niet in het rijtje thuis. Maar let op: het gaat niet om "het goede antwoord," want in principe kunnen alle antwoorden gemotiveerd worden.

Je kunt de puzzels in het onderwijs gebruiken om het nadenken te stimuleren over de verschillende eigenschappen van de taalvorm. In dat geval moet je ervoor zorgen dat je leerlingen niet tevreden zijn met het kiezen van een antwoord, maar ze aan het denken zetten over wat er goed is aan elk antwoord. Want ik zeg het nog eens: elk antwoord is te verdedigen, en wel met taalkundige argumenten. Die argumenten kunnen liggen op het terrein van de klank, de woordsoort, de volgorde van elementen, de opbouw, de betekenis, de gebruiksmogelijkheden, de acceptabiliteit, enzovoort. Dat lijkt soms niet echt het geval, maar ik daag je uit om erover na te denken. Geef gerust commentaar, dan krijgen we discussie en dan wordt er al helemaal nagedacht. Ook als je een verzoek hebt voor een thema uit de grammatica bedenk ik er graag een puzzel bij.

Welnu! Daar gaan we. De puzzel voor week 47:

Welk van de volgende woorden hoort niet in het rijtje thuis?
	veraf
	verkoop
	vergezicht
pollcode.com free polls

Taalprof klapt uit Schoolvak Nederlands

Om zijn nominatie voor de Dutch Bloggies 2009 in de categorie Onderwijs waar te maken, komt de taalprof ook wel eens op een conferentie. Gisteren was hij in Den Haag, op de conferentie Het Schoolvak Nederlands, waar hij de hand wist te leggen op een interessante powerpointpresentatie over grammaticaonderwijs.

Door verschillende conferentiedeelnemers daartoe aangespoord, maar in alle eerlijkheid tegenover de mensen die niet geregistreerd hebben, stelt de taalprof deze presentatie beschikbaar, met een kleine drempel.

Vul in onderstaand invoerveld de code in van het lokaal waar de betreffende presentatie gehouden werd. Code zonder spaties of leestekens, en letters in hoofdletters. Klik dan op de downloadknop. Mocht het niet lukken, neem dan contact op via e-mail.

Wat betekent een zelfstandig naamwoord?

"Mag ik jou eens een gekke vraag stellen?"
"Doe eens."
"Wat is eigenlijk een zelfstandig naamwoord?"
"Hoe bedoel je dat?"
"Nou, hoe leg ik uit wat een zelfstandig naamwoord is aan iemand die dat niet weet?"
"Dat is toch niet zo moeilijk?"
"Doe eens voor dan. Als het kan in één zin."

Lees meer/ minder/ printversie

"Een zelfstandig naamwoord duidt een zelfstandigheid aan. Wat vind je daarvan?"
"Wat is dat?"
"Hoezo, wat is dat?"
"Wat is dat, een zelfstandigheid?"
"Een mens, een dier, een ding, en eh, nou ja, allerlei dingen."
"Hmhm"
"Zoals pijn bijvoorbeeld, dat is ook een zelfstandigheid, of rechtvaardigheid, of deugd."
"Hm, ja, ik snap de voorbeelden wel, en ik voel ook wel een beetje aan wat in ieder geval een zelfstandigheid is, maar niet wat het nou echt is. Waarom is vrolijkheid wel een zelfstandigheid en vrolijk niet?"
"Nou, vrolijkheid daar kun je een lidwoord voorzetten."
"Ja, dat gaat over het wóórd vrolijkheid, maar we hadden het over het begrip."
"He?"
"Het wóórd vrolijkheid kun je een zelfstandig naamwoord noemen op grond van het feit dat je het met een lidwoord kunt combineren, maar waarom is het begrip vrolijkheid een zelfstandigheid?"
"Tja, vrolijk is een eigenschap en vrolijkheid is wat je hebt als je die eigenschap verzelfstandigt."
"Volgens mij wordt het er zo niet echt duidelijker op. Laat ik het via een omweg benaderen: waarom denk jij dat een zelfstandig naamwoord een zelfstandig naamwoord heet?"
"Dat lijkt me logisch: omdat het een zelfstandigheid aanduidt."
"Kijk, dat denk ik dus niet."
"O? Wat denk jij dan?"
"Ik denk dat een zelfstandig naamwoord een zelfstandig naamwoord heet omdat het een naamwoord is dat zelfstandig voorkomt."
"Hoe bedoel je dat?"
"Een bijvoeglijk naamwoord is een naamwoord dat altijd afhankelijk is van een ander woord. Het staat altijd ergens bij. Vrolijk kun je in een zin alleen gebruiken bij een zelfstandig naamwoord (een vrolijk kind), of als naamwoordelijk deel (het kind is vrolijk), of als bepaling van gesteldheid (het kind zat vrolijk in zijn stoeltje). Het is dus altijd afhankelijk van een ander woord waar het iets van zegt. In een taal met naamvallen zie je dan dat het bijvoeglijk naamwoord qua vorm afhankelijk is van het zelfstandig naamwoord. Een zelfstandig naamwoord is onafhankelijk, oftewel zelfstandig."
"Jaja."
"Ik denk dus dat die hele betekenisomschrijving met die zelfstandigheid afgeleid is van de term zelfstandig naamwoord, en niet andersom."
"Dat snap ik niet."
"Een zelfstandigheid is iets wat je aanduidt met een zelfstandig naamwoord, en niet andersom: een zelfstandig naamwoord is een woord wat een zelfstandigheid aanduidt."
"Ik geloof dat ik het net snap, maar het is wel subtiel hoor! Maar dan zit je dus wel met een uitlegprobleem!"
"Precies. Daarom vroeg ik het."
"Aha"
"De Algemene Nederlandse Spraakkunst merkt dit probleem ook op. Die merkt op: Het substantief is het gemakkelijkst syntactisch te karakteriseren. En even verderop: Semantisch is het substantief moeilijk te definiëren. En dan komt de ANS met die uitleg van die zelfstandigheid van jou."
"O, dat was dus nog niet eens zo gek."
"Nee, dat niet. Maar het gekke is dat elke uitleg in elke onderwijsmethode met die problematische betekenisuitleg begint."
"Nou ja, dat is toch ook het meest inzichtelijk? Dat de woordsoort een soort betekenisbasis heeft?"
"Dat ben ik wel met je eens. Maar eigenlijk zou je dus een ander woord willen hebben dan dat gekke zelfstandigheid, waar niemand zich iets bij voor kan stellen."
"Ja dat snap ik wel. Maar dan kom je toch al snel terecht bij een opsomming."
"Wat zei je net ook alweer? Mensen, dieren, dingen, en..."
"Eh, ik zei iets als allerlei dingen geloof ik."
"En toen gaf je een paar voorbeelden."
"Ja, ik zei pijn, en eh... dinges, eh..."
"Hee wacht eens even!"
"Wat?"
"Je zei dinges. Is dat niks?"
"Dinges?"
"Ja!"
"Een zelfstandig naamwoord is een woord dat een dinges aanduidt?"
"Ja. Kijk, Balkenende is een dinges, maar een kat is ook een dinges. En een tafel is een dinges, maar pijn is ook een dinges (bijvoorbeeld een gevoel). En vrolijkheid is een dinges, maar vrolijk niet. Vrolijk is geen dinges."
"Jaja."
"Vrolijk is meer een zo."
"Hm. Denk je dat je dat kunt verkopen?"
"Ik weet het niet, maar het is de moeite waard om het te proberen. Het aardige lijkt me wel dat het aansluit bij een taalgevoel. Iedereen heeft wel een zeker taalgevoel over wanneer je kunt zeggen X is een dinges. En uiteindelijk heb je toch nog je syntactische argumenten die dat gevoel kunnen ondersteunen."
"Mmmm. Dat zou kunnen werken."
"Weet je wat? Ik ga het gewoon proberen!"
"Nou, ik wens je veel succes!"
Lees minder

Het is weer het gebruikelijke rommeltje

Ik probeer echt te begrijpen wat ze bedoelen, de mensen die zich graag (?) ergeren aan allerlei taalverschijnselen. Sterker nog, ik snap heel goed dat je sommige taalvormen prettig vindt en andere onprettig, of lelijk, of storend. Het gaat pas mis als je vervolgens probeert daar allerlei redeneringen bij op te hangen. Dan haak ik af.

Lees meer/ minder/ printversie

Neem nou zo'n redenering op irritaal.web-log.nl. Daar staat vandaag weer een nieuwe ergernis (houdt het dan nooit op?), over hun hebben nog wel, gewoonlijk een van de eerste taalvormen die mensen bekritiseren. De ergeraar probeert zijn ergernis te veralgemeniseren met een redenering die er op het eerste gezicht erg genuanceerd uitziet. De correctheid van taaluitingen wordt [...] bepaald door de grote massa taalgebruikers, en niet door instituten, zo stelt de ergeraar. Zo is het. Maar dan volgt de retorische vraag Moet je je daarom alle taalkronkels laten welgevallen? Tja, we leven in een vrij land, denk ik dan.

Ik zie ook het verband niet helemaal, of het zou de tegenstrijdigheid moeten zijn: als de grote massa taalgebruikers bepaalt dat die taalkronkels correct zijn, dan kun je ze met goed fatsoen ook eigenlijk geen taalkronkels meer noemen. Dus wat is het nou: kom je terug op die bewering dat de correctheid van de taaluitingen door de grote massa taalgebruikers bepaald wordt, of bepleit je het recht om je te ergeren aan correct taalgebruik? Voor de goede orde: ik vind het laatste ook prima, hoor. Sterker nog, de meeste ergernissen betreffen correct taalgebruik. Maar nou dwaal ik af.

De kern van de redenering staat in het midden van het stukje: Zonder regels wordt het een rommeltje en kunnen we taalonderwijs wel afschaffen. Klinkt degelijk, zou je zeggen. Evenwichtig, genuanceerd. Maar schijn bedriegt. Eigenlijk is het een rommeltje.

Zonder regels wordt het een rommeltje. Wat is daarvan de bedoeling? Wat zijn dat voor regels? Zijn dat de ongeschreven regels waar de taal vanzelf al aan voldoet, of gaat het om de opgelegde taalnormen, die noodzakelijkerwijs een beetje strijdig zijn met het taalgevoel van een groot deel van de taalgemeenschap? In het eerste geval blijft het altijd ongeveer hetzelfde rommeltje, want elke ontwikkeling gebeurt juist op grond van die ongeschreven regels. Die regels kún je niet eens afschaffen, al zou je het willen.

Het zal dus wel de bedoeling zijn om te beweren dat de taal "een rommeltje" wordt als je de taalgebruikers geen regels oplegt die tegen hun taalgevoel ingaan. Daar kan ik me iets bij voorstellen: taalnormen hebben tot doel de taalvariatie tegen te gaan. Te veel taalvariatie wordt in de retoriek bestempeld als "een rommeltje." Ik snap het, maar ik vind dat je het niet zo zwart-wit kunt stellen: een beetje variatie moet je hebben, anders krijg je nooit ontwikkeling. Even verderop wordt nota bene toegegeven dat die regels [...] er over 75 jaar best anders uit [kunnen] zien, maar dat kan natuurlijk nooit als je geen variatie toestaat.

Eigenaardiger nog is de constructie van de hele zin: Zonder regels wordt het een rommeltje en kunnen we taalonderwijs wel afschaffen. Die impliceert dat zonder regels (of in geval van een rommeltje) het taalonderwijs kan worden afgeschaft. Dat lijkt me niet juist. Je kunt dan het onderwijs in die regeltjes afschaffen, dat is waar, maar ik mag hopen dat taalonderwijs meer inhoudt dan alleen maar tegenintuïtieve regeltjes leren. Woordenschat bijvoorbeeld, of leren hoe je taal (en je taalgevoel) in elkaar zit. Welke variatie er precies bestaat, en waar die van afhangt. Hoe die variatie samenhangt met vroegere en huidige normen (want je kunt de regeltjes wel afschaffen, ook de norm is voor een groot deel ongeschreven), of met de context van het taalgebruik. Stof genoeg, zou ik denken.

Daar komt nog eens bij dat de redenering, Zonder regels wordt het een rommeltje en kunnen we taalonderwijs wel afschaffen, in deze tijden van crisis een gevaarlijke uitspraak is. Straks denkt er iemand: "Hee, natuurlijk, dat is het! We heffen de regeltjes op, dan kunnen we nog meer bezuinigen in het onderwijs door het taalonderwijs af te schaffen. Goed plan zeg!"

Lees minder

Ze leren het nooit

Op de site van de taalwinkel van de HvA/UvA staat een grammaticatoets. Ha, een grammaticatoets! Eerst even maken, en dan verder lezen.

Lees meer/ minder/ printversie

En? Nul fouten? Dat zou niet zo best zijn. Want 5 van de 15 vragen zijn zeer discutabel. Ik loop ze even na.

Vraag 2: a. Een aantal mensen zijn gevlucht. b Een aantal mensen is gevlucht. Is alleen a goed, is alleen b goed, of zijn ze allebei goed? Ik antwoord allebei goed, maar helaas, dat wordt fout gerekend. Vervolgens word ik verwezen naar de uitleg waar staat dat Een aantal studenten kwam te laat net zo goed is als Een aantal studenten kwamen te laat. Commentaar overbodig. Controleert niemand die vragen?

Vraag 4: a. Ik, die hier al 50 jaar ben, word nu ontslagen. b. Ik, die hier al 50 jaar is, word nu ontslagen. Ik kies weer voor allebei goed, maar voor de tweede keer word ik op de vingers getikt. Nu krijg ik uitleg over de variant zonder de komma, en een verwijzing naar de taaladviesdienst van Onze Taal, die inderdaad alleen de eerste persoon goedkeurt. Toch vind ik het allemaal een beetje kort door de bocht, op zijn zachtst gezegd. Het zou dus moeten zijn Ik, die dit allemaal maar matig waardeer, in plaats van Ik, die dit allemaal maar matig waardeert. Dat strookt bepaald niet met mijn taalgevoel. Het zou dus altijd moeten zijn Ik, die mij ook wel eens vergis, en nooit Ik, die zich ook wel eens vergist. Met name in het geval van een uitbreidende bijzin (met komma's) lijkt mij de derde persoon op zijn minst even goed. De taaladviesdienst van Onze Taal geeft een opening voor een redenering daarover. Zij merkt namelijk op dat je kunt krijgen Ik, degene die hier het langste werkt. Hierin is de bepaling een uitbreidende bijstelling bij het voornaamwoord. Het betrekkelijk voornaamwoord congrueert hier met degene. Ik denk dat het die lezing is die ook zonder degene, en met name in de uitbreidende lezing, de derde persoon acceptabel maakt.

Vraag 7: a. De VS is een heel groot land. b. De VS zijn een heel groot land. Nu kies ik eens niet voor allebei goed (alleen a is goed denk ik), en nou wordt dat weer fout gerekend! Waarom? Ja, dat wordt mij uit de uitleg ook niet helemaal duidelijk. Die uitleg gaat over de twee mogelijkheden die je hebt bij de naam de Verenigde Staten, en die worden gemakshalve van toepassing verklaard op alle zinnen met de afkorting de VS. Nou lijkt me in de eerste plaats bij de afkorting het enkelvoud al beter (als je meervoud wilt, dan schrijf je het wel uit), maar hier is ook nog eens sprake van een naamwoordelijk gezegde is/zijn een groot land. Ook op grond daarvan lijkt me het enkelvoud beter. Bij het meervoud zou ik liever zeggen De Verenigde Staten vormen een groot land. Ik wil wel toegeven dat er geen dwingende redenen zijn om het meervoud af te keuren, maar de vaagheid van het woord goed (correct? mogelijk? gangbaar? acceptabel? gepast?) maakt deze hele vraag eigenlijk onmogelijk.

Vraag 9: a De vrienden waarop wij wachten komen nooit te laat. b De vrienden op wie wij wachten komen nooit te laat. Ik kies natuurlijk weer voor allebei goed, maar nu word ik weer om de oren geslagen met de "uitleg" dat "volgens de regels de correcte vorm" op wie is. Hier wordt wijselijk de verwijzing naar de taaladviseurs weggelaten, want op taaladvies.net wordt hij genuanceerd, en het Handboek Verzorgd Nederlands wordt geciteerd met de uitspraak: "Dat er in het Nederlands een dergelijke regel bestaat of ooit bestaan zou hebben, is onjuist." Ik heb op deze site al eens een discussie aangezwengeld over deze hardnekkige mythische regel, maar hij blijft maar doorwoekeren, en dan vooral in dit soort toetsen.

Vraag 14: a Bij het feest aangekomen, bleken er veel meer bekenden te zijn. b Toen ik bij het feest aankwam, bleken er veel meer bekenden te zijn. Ik snapte natuurlijk de bedoeling wel, maar ik heb expres allebei goed gekozen. Eigenlijk hebben de varianten een verschillende betekenis zodat de hele vergelijking onmogelijk is: in variant a kan het verzwegen onderwerp ook iemand anders zijn dan ik. Ook hier ligt de zaak aanmerkelijk genuanceerder dan de uitleg ons wil doen geloven. Het is bepaald onjuist dat het onderwerp van een beknopte bijzin altijd gelijk moet zijn aan het onderwerp van de hoofdzin (zoals ook de eerder wel geciteerde taaladviesdienst in navolging van de ANS opmerkt), het kan ook een meewerkend voorwerp zijn. In dit geval roept de hoofdzin dit meewerkend voorwerp naar mijn mening wel degelijk op. Het modale werkwoord blijken is qua betekenis altijd gerelateerd aan iemand: als iets blijkt, dan blijkt dit altijd ook (aan/voor) iemand. Aldus correspondeert het onderwerp van de beknopte bijzin met degene aan wie blijkt dat er meer bekenden zijn. Niets mis mee. Beter dan de geforceerde variant b.

Dat zijn dus 5 van de 15 vragen die ofwel domweg fout zijn (in elk geval 2 en 9), ofwel op zijn minst controversieel. En dan heb ik het nog niet eens over U hebt zich vergist, dat ik naast U hebt u vergist en U heeft zich vergist ook nog wel acceptabel vind ter vermijding van dat lelijke U hebt u.

Wat illustreren deze opmerkingen? Allereerst dat normatieve taaltoetsen een hachelijke onderneming zijn. Normativiteit heeft vele dimensies (zie mijn opmerkingen over de onduidelijkheid van goed), en als je het gaat vereenzelvigen met grammaticaliteit krijg je problemen omdat de grammatica veel meer kan beschrijven dan de norm toestaat. Maar ook wordt hieruit duidelijk dat deze manier van toetsing gedachteloze regelzombies kweekt die geen enkel inzicht hebben in de structuur van de taal. Want je moet vooral niet teveel nadenken, anders maak je fouten.

Lees minder

De keeper en de persoonsvorm

Bij het analyseren van een voetbalwedstrijd begin je altijd met de keeper. De keeper is de speler die meestal keepershandschoenen aanheeft, en andere kleren dan de rest van de spelers. Je vindt de keeper vaak tussen de doelpalen. Als de keeper geblesseerd uitvalt, wordt een andere speler de keeper. Wijs nu in de volgende tien videoclips de keeper aan.

Als je op deze manier de voetbalsport uitlegt, bereik je waarschijnlijk twee dingen: (1) je toeschouwers zullen nu in de meeste gevallen de keeper in een voetbalwedstrijd wel aan kunnen wijzen, maar ze begrijpen niet waar dat voor nodig is omdat ze niet snappen wat een keeper nu eigenlijk is, en (2) ze zullen er geen bal aan vinden.

Lees meer/ minder/ printversie

Hoe moet het dan wel? Ik ben geen voetbalprof, maar ik denk dat je eerst moet uitleggen waar het in het voetbal om gaat: twee teams die één bal zonder handen te gebruiken in het doel van de tegenstander proberen te werken. En dan uitleggen dat per team één vaste speler wel zijn handen mag gebruiken, alleen in de buurt van het eigen doel (niet met de bal in de handen het hele veld overlopen), om de bal tegen te houden of weer in het spel te brengen. En dan eventueel hoe je de keeper kunt herkennen, en speciale spelregels over de verplichting om een keeper te hebben.

Toch wordt op de eerste manier vaak in de grammaticalessen uitgelegd wat een persoonsvorm is: hij kan in de verleden tijd staan en je kunt hem vinden door de zin vragend te maken. So what? Wat heeft dat te maken met wat een persoonsvorm is?

Kan het beter dan? Misschien zou je eerst moeten uitleggen waar het in een zin om gaat: om predicatie. In iedere zin zit de betekenis dat iemand of iets iets doet of is, of dat iets gebeurt. De zin draait dus om die iemand of dat iets, en wát er gebeurt of gedaan wordt. Bij mama lief draait het om mama, van wie gezegd wordt dat ze lief is, bij papa lachen draait het om papa, die iets doet, namelijk lachen. De iets of iemand waar het om draait noem je het onderwerp.

Aan die predicatie kun je informatie toevoegen over de tijd: in plaats van mama lief kun je zeggen mama is lief of mama was lief. In plaats van papa lachen kun je zeggen papa doet lachen of papa deed lachen.

In het Nederlands gebruik je verschillende woordjes, afhankelijk van het onderwerp. Bij mama lief wordt het mama is lief, bij ik lief wordt het ik ben lief, en bij jij lief wordt het jij bent lief. En bij ik lachen wordt het ik doe lachen (niet ik doet lachen). Daarom noem je dat woordje de persoonsvorm: omdat het een vorm heeft die afhangt van de persoon van het onderwerp.

Maar het kan nog efficiënter: in plaats van papa doet lachen zeggen we meestal papa lacht. Eigenlijk is hier het volgende aan de hand: het woordje doet is door de taal aan het woord lachen vastgeplakt (papa lach-doet), en verkort tot een -t: papa lach-t. Het verschil tussen doet en deed blijft nog een beetje zichtbaar in de vorm van dat kleine stukje achter aan het woord: deed wordt -te of -de: lach-deed wordt lachte en droom-deed wordt droomde.

Je kunt die persoonsvorm niet aan alle woorden toevoegen. Bij mama is lief kan het niet. De woorden waar je de persoonsvorm wél aan toe kunt voegen, noem je werkwoorden. Lief is dus geen werkwoord.

Een werkwoord met een persoonsvorm noem je kortweg in zijn geheel een persoonsvorm. Dus in papa lacht, waar de persoonsvorm doet (-t) is toegevoegd aan het werkwoord lachen, daar noem je lacht de persoonsvorm.

Bij het ontleden gaat het er dus om dat je de persoonsvorm herkent, ook als hij zich verborgen heeft in een ander werkwoord. Waarom is dat nodig? Ten eerste omdat de persoonsvorm de meeste informatie bevat over hoe de zin in elkaar zit (hij koppelt het onderwerp aan het predicaat, en markeert zo de belangrijkste predicatie in de zin), en ten tweede omdat er voor de persoonsvorm afwijkende spellingregels bestaan.

Bij het zoeken naar de persoonsvorm kun je wel gebruik maken van zijn andere eigenschappen: in hoofdzinnen staat hij graag in de buurt van het onderwerp, en in zinnen die je met ja of nee kunt beantwoorden staat hij altijd vooraan. Maar als je de persoonsvorm met zo'n vuistregel denkt gevonden te hebben, controleer dan toch even of hij het echt wel is.

Had de taalprof dit nou niet meteen zo uit kunnen leggen? Want hier doet hij het veel ingewikkelder. Ja hoor es, dat was meer dan drie jaar geleden! Ook de taalprof leert nog dagelijks bij.

Lees minder

Volkskrantredactie blundert

"Goede journalistiek verloochent zich niet. Als de inrichting van de journalistiek honderd jaar geleden naar tevredenheid functioneerde, zouden we terug moeten kunnen naar die situatie." Bent u het daarmee eens? Dan wilt u dus terug naar de tachtigjarige oorlog, toen iedereen maar raak schreef en niemand kon lezen.

Tenminste, dat vindt Quiny Danko, chef redactie van de Volkskrantbijlage VK-banen.

Lees meer/ minder/ printversie

Afgelopen zaterdag, 18 april 2009, bracht de Volkskrant een speciale bijlage uit over werken in het onderwijs. Die opent met een redactioneel commentaar. Dat begint zo: "Een kwart van de leraren zou wel willen terugkeren naar het onderwijs van 100 jaar geleden. Terug naar klassikaal woordjes stampen op het ritme van de tikkende stok van de meester."

Zo. Dat is nog eens binnenkomen. De toon is meteen gezet, daar helpen 26 pagina's met nuanceringen niet meer tegen. Terug naar de tikkende stok van de meester. Ergens zit daar ook nog een subtiele suggestie van lijfstraffen in, of is dat nou mijn eigen zieke geest? In ieder geval wordt er met zoveel woorden gezegd dat de leraren van tegenwoordig niet meer in de huidige tijd passen. Die kunnen ze in hun zak steken.

Waar is die absurde uitspraak op gebaseerd? Op onderzoek dat in opdracht van VK-banen is uitgevoerd door Newcom Research & Consultancy. Dat onderzoek wordt tamelijk adequaat beschreven in een artikel op de website van VK-banen, maar in dat artikel staat geen woord over die massale voorkeur van de leraren voor het onderwijs van 1909. Dat gaat over de opmerkelijke uitkomsten van de enquête (namelijk dat werkdruk het grote probleem is, en dat desondanks meer dan driekwart fluitend naar het werk gaat).

Maar waar haalt de chef redactie haar informatie dan vandaan? Waarschijnlijk van de volgende vraag uit de enquête: "Goed onderwijs verloochent zich niet. Als de inrichting van het onderwijs honderd jaar geleden naar tevredenheid functioneerde, zouden we terug moeten kunnen naar die situatie."

Ik weet het niet hoor, maar ik vind dat een slechte vraag. Allereerst staan er verschillende beweringen in: goed onderwijs verloochent zich niet, én onder voorwaarden terug naar honderd jaar geleden. Je kunt het best met de ene bewering eens zijn en met de andere niet. Wat moet je dan antwoorden?

Ik zie het hele verband tussen die twee beweringen trouwens niet eens. Misschien is de bedoeling zoiets als: wat goed is moet je niet verwerpen alleen omdat het oud is. Maar hoe zou je het daarmee oneens kunnen zijn? Dat is een vanzelfsprekende waarheid.

En dan die tweede bewering. Er stáát niet eens dat we terug moeten naar honderd jaar geleden. Er staat: áls de inrichting van het onderwijs honderd jaar geleden naar tevredenheid functioneerde, dán zouden we terug moeten kunnen naar die situatie. Met veel meer modaliteiten kun je de bewering "terug naar honderd jaar geleden" niet omkleden. Ten eerste gaat het niet om het onderwijs, maar om de inrichting van het onderwijs. Geen idee wat hiermee bedoeld wordt, maar sommigen zullen het als de onderwijsuitvoering of de werkvormen opvatten, en anderen zullen hier de schoolorganisatie onder verstaan. En wat moet je antwoorden als je vindt dat de inrichting van het onderwijs honderd jaar geleden niet naar tevredenheid functioneerde? De echte logici zullen zeggen: een bewering als p dan q is waar als p onwaar is. Die vullen dan doodleuk helemaal mee eens in, niet beseffend dat ze dan door Quinty Danko worden weggezet als wereldvreemde conservatievelingen.

Trap je hier niet in, dan word je ook nog eens op het verkeerde been gezet door maar liefst drie modale werkwoorden bij de bewering "terug naar honderd jaar geleden." We zouden terug moeten kunnen. Let op hoeveel minder zeker dit klinkt dan "dan moeten we terug."

Eigenlijk is het op een kwalijke manier manipulatief. Het is net alsof de opstellers van de enquête hebben gedacht: eens kijken hoeveel leraren we kunnen verleiden tot de uitspraak "We moeten terug naar honderd jaar geleden." Als we dat zo vragen vindt natuurlijk niemand dat. Dus weet je wat: we maken ervan We zouden terug moeten, nee weet je wat We zouden terug moeten kunnen. Hmm, daar trapt natuurlijk ook niemand in. Wacht, we zetten er een voorwaarde bij: Als het onderwijs honderd jaar geleden goed was, zouden we terug moeten kunnen naar die situatie. Nee, nou gaat het te veel de andere kant op, eens kijken: Als het onderwijs honderd jaar geleden naar tevredenheid functioneerde, zouden we terug moeten kunnen naar die situatie. Nee, wacht, wacht, ik weet er nog een: Als de inrichting van het onderwijs honderd jaar geleden naar tevredenheid functioneerde, zouden we terug moeten kunnen naar die situatie. Ja, die is goed, als daar geen spreiding meer in gaat zitten weet ik het ook niet meer. Of is dan nog steeds teveel de bewering "terug naar honderd jaar geleden"? Nou, dan zetten we er toch voor Goed onderwijs verloochent zich niet? Dat snapt toch niemand, dat sticht genoeg verwarring om alle kanten op te kunnen. Met zo'n vraag moeten de meningen wel naar een randomverdeling van twintig procent voor elke mogelijkheid opschuiven. Ja, dat doen we.

Wat zijn de uitkomsten voor deze vraag? 41% helemaal mee oneens, 29% mee oneens. 13% niet oneens/niet eens, 14% mee eens en 10% helemaal mee eens. Hoe moet je dit interpreteren, voorzover het statistisch significant is? Ik zou zeggen: wie het hiermee eens is reageert op de eerste bewering, of vindt niet dat aan de voorwaarde voor de tweede voldaan is (en kan logisch denken). Gezonde opvatting. Wie het ermee oneens is, verzet zich tegen de verhulde bewering dat we terug moeten naar honderd jaar geleden. Ook niet veel mis mee. Die laat zich niet verleiden door de manipulatie van de vraag.

Toch is het voor de chef redactie VK-banen een teken aan de wand. En ze verzint er ook maar meteen twee van de ergste enormiteiten bij waarvan ze veronderstelt dat die honderd jaar geleden schering en inslag waren. Maar lijfstraffen waren rond 1900 al lang officieel verboden, je moet tot de achttiende eeuw terug gaan om de meester met een tikkende stok aan te treffen. En woordjes stampen, wat zou daarmee bedoeld zijn? Naamvallen? Ook die waren rond 1900 al grotendeels uit het Nederlands verdwenen. Die had je vooral in de lessen Latijn en Grieks, maar dat was wel echt elite-onderwijs.

Kortom: slechte journalistiek verloochent zich nooit. Het ziet er niet naar uit dat de redactie van VK-banen hier onderwijs in gevolgd heeft, in elk geval lijkt het niet aangekomen. Ik zou bijna willen dat ik een tikkende stok had.

Lees minder

Taalprof door het lint

De taalprof is een gelijkmoedig persoon, die je niet zo gauw op de kast zult krijgen. Hij kijkt natuurlijk kritisch naar alles wat mensen beweren over grammatica, maar daarbij belicht hij behalve de negatieve ook de positieve kanten. Maar nu heeft hij het moeilijk.

Gisteren kocht hij, voor zeventien euro vijftig, het boek De Taaltoets-pabo haal je zo, uitgegeven in 2008, dus splinternieuw. Vannacht lag hij huilend in bed en nu zoekt hij wanhopig naar iets positiefs wat hij over dit oefenboekje kan zeggen.

Maar wacht eens even: dat hóéft ook helemaal niet!

Lees meer/ minder/ printversie

Wat een slecht boekje is dit! Slecht, slecht, superslecht, en nog een extra beetje slecht voor het weekend. Het begint al bij de invalshoek: het boekje is alleen maar gericht op het klaarstomen van mensen voor een bepaalde taaltoets. Wie wordt dáár nou wijzer van?

Je kunt dan op de achterflap wel zeggen Door zijn praktische karakter sluit dit boek aan bij het doel dat veel (aankomende) pabostudenten zullen hebben: hun taalvaardigheid snel en efficiënt op het vereiste niveau brengen, maar als je daar in je boekje helemaal niets aan bijdraagt staat zo'n uitspraak als een vlag op een modderschuit.

Want het gáát in dit boekje helemaal niet over "je taalvaardigheid snel en efficiënt op het vereiste niveau brengen," het gaat alleen maar om het halen van een toets. En dat is natuurlijk niet waar het onderwijs op gericht zou moeten zijn. Als het halen van een toets het einddoel is, dan kun je net zo goed de toets afschaffen, daar bespaar je dan een hoop ellende mee.

Toetsen toetsen niet hoe goed mensen toetsen kunnen maken. Toetsen zijn bedoeld om iets anders te meten: bijvoorbeeld taalvaardigheid, of grammaticale kennis en inzicht. Tot die taalvaardigheid, grammaticale kennis en inzicht behoort niet het maken van de toets zelf. Erger nog, als je allerlei trucjes en foefjes gaat leren alleen maar om de toets te halen, ondergraaf je de diagnostische waarde van een toets zelf. Het is alsof je bij een brand voorstelt om alle aandacht te richten op het onklaar maken van het brandalarm.

Als je van tevoren weet welke vragen er op een meerkeuzetoets in welke volgorde gesteld zullen worden, en je leert een reeks van a, b, c en d uit je hoofd, dan kun je 100% scoren maar je maakt de toets tot een waardeloos instrument. En nog kwalijker is als je andere mensen leert dat dit de beste manier is om te werk te gaan. 

En dat zou allemaal nog tot daaraan toe zijn als de uitleg bij de oefeningen ergens op zou slaan. Want van veel oefenen zul je best iets leren, dat zal ik niet bestrijden. Maar ook de uitleg in dit boekje is onder de maat.

Veiligheidshalve staat in de inleiding opgemerkt: De basistheorie is terug te vinden in enkele schema's; voor een uitgebreid overzicht van alle regels en uitzonderingen zijn andere boeken beschikbaar. Maar die "basistheorie" die je dan "terugvindt" blijkt een gemakzuchtig, onsamenhangend samenraapsel van ezelsbruggetjes, die soms ook nog radicaal verkeerd zijn. Gelukkig staat de uitleg in een paar pagina's bij elkaar, zodat je ze er gemakkelijk in één keer uit kunt scheuren, om ze door de papierversnipperaar te halen, in de magnetron op te warmen en op te eten met tomatensaus en kaas, dan heb je er meer aan dan wanneer je ze lezend tot je neemt.

Ik geef een paar voorbeelden, en ik beperk me waar mogelijk tot de redekundige zinsontleding. Het uitlegschema bestaat uit drie kolommen: in de eerste kolom staat de naam van het zinsdeel, in de tweede kolom de "definitie" en in de derde "voorbeelden + uitwerking."

Die "definitie" blijkt in alle gevallen te bestaan uit een instructie om het zinsdeel op te sporen. Dit sluit aan op de toetsgerichtheid van het hele boek. Wat iets is doet er niet toe, als je het maar kunt aanwijzen. Bijvoorbeeld de definitie van de persoonsvorm (pv): Je vindt de pv door de zin in een andere tijd te zetten. Het werkwoord dat verandert, is de pv. Het is misschien een beetje flauw, maar nu zoek ik even op wat dan de "definitie" van een werkwoord is. Dat is (ik citeer de "definitie" volledig): Om te bepalen of een werkwoord een zelfstandig werkwoord, een koppelwerkwoord of een hulpwerkwoord is, moet je eerst kijken wat het belangrijkste werkwoord in de zin is. Als er één werkwoord in de zin staat, is dát altijd het belangrijkste werkwoord. Als er meerdere werkwoorden in de zin staan, is het belangrijkste werkwoord het werkwoord dat het meest achteraan in de zin staat of kan staan; het is dan een voltooid deelwoord of infinitief. In plaats van een "definitie" een warrig stuk tekst dat volslagen onbegrijpelijk moet zijn voor iemand die niet weet wat een werkwoord is (voor wie de "uitleg" wel bedoeld is). Denk bijvoorbeeld eens na over de formulering "het werkwoord dat het meest achteraan in de zin staat of kan staan". Wat moet je daarmee? Als er twee werkwoorden in de zin staan staat er eentje achteraan. Is dat het belangrijkste? Ja wacht even, misschien kan het andere achteraan staan! Dan is dát het belangrijkste. Hoe kun je deze onzin bij elkaar verzinnen?

Ik ga nog even door. Het werkwoordelijk gezegde: Alle werkwoorden in een zin vormen samen het werkwoordelijk gezegde. Lekker duidelijk. Door naar de volgende definitie: Een naamwoordelijk gezegde bestaat uit een koppelwerkwoord en een naamwoord (bijvoeglijk naamwoord of zelfstandig naamwoord) dat iets zegt van het onderwerp. En dan volgt de langste instructie uit het hele boek waarmee je het belangrijkste werkwoord moet bepalen om te kijken of dat in het rijtje van de koppelwerkwoorden staat (waar overigens die rare instructie van "het meest achteraan staan" weer exact herhaald wordt). Geen woord over de vorige definitie, die hiermee gedeeltelijk ondergraven wordt.

En zo gaat het maar door. Als je hier al iets van leert is het omdat je het al wist, of uit de voorbeelden in de derde kolom een gevoel ontwikkelt voor wat er bedoeld wordt.

Niet bestuderen dus, die uitleg. Daarmee komt ook de "uitwerking" bij de oefeningen een beetje in de lucht te hangen, want die probeert de oefeningen te koppelen aan de "definitie." Maar ja, die roept meestal toch meer vragen op dan hij beantwoordt. Het gaat al mis bij de eerste oefening.

Benoem het onderstreepte zinsdeel: het gaat steeds beter. Antwoord: onderwerp. Uitleg: Je vindt het onderwerp door te vragen: wie/wat + persoonsvorm? Wat gaat (beter)? Het gaat (beter). Antwoord: onderwerp. Dat is wel heel gemeen, om in de uitwerking dat beter tussen haakjes toe te voegen. Stel nu dat ik de vraag zou stellen Wat gaat (het)? Dan zou het antwoord beter zijn, en dan zou dat het onderwerp moeten zijn.

Is dat flauw? Volgende voorbeeld dan (in werkelijkheid ook de tweede oefening, dus ik sla niks over): Steven Spielberg is een beroemde regisseur. Antwoord: naamwoordelijk deel. Uitleg: Het naamwoordelijk deel (een beroemde regisseur) is het deel van het naamwoordelijk gezegde (is een beroemde regisseur) dat iets zegt van het onderwerp (Steven Spielberg). Het is alles in het naamwoordelijk gezegde, wat geen werkwoord is.

Ik heb die laatste zin echt drie keer moeten lezen voordat ik begreep wat er bedoeld werd: in een naamwoordelijk gezegde is alles wat geen werkwoord is, naamwoordelijk deel. Is ook in een aantal gevallen problematisch, maar misschien net voldoende om 75,3% van de taaltoets goed te hebben (dat is de norm). Ik denk dat ik op het verkeerde been gezet werd door die gekke komma. Even kijken naar de regels voor interpunctie, want daar staat ook een "definitie" voor kommagebruik. Een hele pagina uitleg maar liefst, en netjes het verschil tussen beperkende en uitbreidende bijzin genoemd. Nou, doe dat dan goed!

En zo gaat het maar door. Gemakzuchtige definities die niets definiëren, ezelsbruggetjes die begrip in de weg staan, alleen toetsgerichte instructie, onbegrijpelijke uitleg en formuleringen die de wel begrijpelijke regels voor interpunctie met voeten treden. Werkelijk alles aan dit boekje is fout.

Dit is geen reclame voor het grammaticaonderwijs. Of misschien juist wel, want het laat zien dat het bitter hard nodig is om beter (en écht) grammaticaonderwijs te ontwikkelen. Ik ben er nog niet helemaal uit wat het beste is: in het openbaar verbranden of tentoonstellen. Ik begin vast met het laatste.

Lees minder

Dat was taal, nu: rekenen

Woordenschat is het toverwoord van de laatste tijd. Woordenlijsten verschijnen op placemats, en de getallen buitelen in de media over elkaar heen. Dit is een citaat uit BN De Stem, maar ik had net zo goed een andere krant kunnen aanhalen:

Tot een jaar of acht leren kinderen 'vanzelf' zo'n 800 woorden per jaar erbij. Aan het begin van groep 3 kennen ze er gemiddeld 4500. Een kind dat met 1000 woorden groep 1 binnenkomt, moet er in de ruim twee jaar kleuteronderwijs dus 3500 leren om gemiddeld mee te kunnen in groep 3. Dat is 1500 woorden in een schooljaar van 38 weken: dat is 8 per dag. Elke dag weer 8 nieuwe woorden per dag! Dat kan alleen als je gericht aan die woorden werkt.

Rekent u even mee?

Lees meer/ minder/ printversie

Kinderen leren dus 800 woorden per jaar (zeg maar 2 á 3 woorden per dag). Ze zouden met 8 jaar op 4500 moeten uitkomen, dus dan zijn ze met ongeveer 2,5 jaar begonnen. Maar sommigen zitten met 6 jaar nog op 1000, dus die hebben er per jaar ongeveer 280 geleerd. Blijkbaar moet je nu uitgaan van die 560 woorden die ze zonder school al leren, en dan komen ze in twee jaar uit op een dikke 1500. Het verschil met het doel is dus 3000. Dat deel je door 2 en je komt op die 1500 per jaar. Omgerekend naar die 38 weken is dat een kleine 40 woorden per week, dus 8 woorden per dag (weekenden niet meegerekend).

Dit alles gaat even uit van de aanname dat kinderen een constante leersnelheid hebben, maar ik dacht dat er zo rond het zesde jaar een groeispurt optrad in de woordenschat. In dat geval valt het misschien nog wel mee.

Die leersnelheid, hoe zit het daar eigenlijk mee? Als je naar de literatuur over woordenschat kijkt, zie je voor een academisch opgeleide volwassene vaak een woordenschat tussen de 60.000 en 100.000 geschat. Hoe snel moet je leren om dat te bereiken? Stel dat je op je 30e een woordenschat van 60.000 hebt, dan heb je gemiddeld 2000 woorden per jaar geleerd (maar dan moet je vanaf je geboorte rekenen). Dat is nog flink aanpoten na die 800 per jaar in je eerste jaren. Dat gemiddelde moet dus nog wel een tikje hoger liggen. Als je als hoger opgeleide in de dop met 8 jaar op 4500 ligt, heb je nog 55.500 te gaan in 22 jaar, dat is een dikke 2500 per jaar! Dan moet je er al 6 per dag leren, zon- en feestdagen en vakanties meegerekend. Dat zal ik maar niet naar die schooljaren omrekenen.

Niets bijzonders trouwens, die 6 per dag, want ik reken nog ruim ook. De taalkundige Marc van Oostendorp spreekt op kennislink.nl van 60.000 woorden op je twintigste, waarvoor je er wel 10 per dag moet leren, en in de internationale literatuur over woordenschatontwikkeling van kinderen staat een gemiddelde leersnelheid geschat van 5 tot 8 woorden per dag.

Dus hoe moet ik deze getallen eigenlijk in hun context zien? Die 1000 woorden op je zesde, is dat belangrijk minder dan het vroeger was? Ik heb wel eens ergens gelezen dat de woordenschat van een zesjarig kind rond de 6000 lag, dat is natuurlijk wel een groot verschil. Maar misschien is het gewoon moeilijk te meten, dat zal het wel zijn: gaat het om actieve of passieve woordenschat, tellen alleen woordenboekwoorden mee, enzovoorts. Er zijn veel factoren die tot heel andere getallen kunnen leiden. Maar ik krijg toch een beetje de indruk dat al die getallen en dat gereken in de media voornamelijk een dramatisch effect moeten hebben, dat het belang van aandacht voor woordenschat in het onderwijs moet onderstrepen.

Tja, en dat laatste vind ik dan toch weer sympathiek.

Lees minder

Het wordt maar niet beter

Het is weer eens zover: weer luidt iemand de noodklok over het bedroevende niveau van de taalvaardigheid van de Nederlandse jongeren. Ditmaal is het prof. dr. Lex Bouter, rector van de Vrije Universiteit Amsterdam, die op een congres van het Taalcentrum-VU de resultaten bespreekt van een taaltoets die in september 2008 door alle eerstejaars is afgelegd.

Vaak hoor je dit soort kreten, en dan zijn ze ongefundeerd. Mooi dat er nu eens keihard cijfermateriaal aan ten grondslag ligt. Even kijken wat die test precies inhoudt...

Lees meer/ minder/ printversie

Op de site van het Taalcentrum-VU staat de test nader toegelicht. Hij is ontwikkeld in samenwerking met de onderwijskundigen van de VU en bestaat uit maar liefst 250 vragen. Er staat ook een taaltoetsje van 17 vragen op de site, die de gebruiker zelf kan invullen. Je mag aannemen dat dat toetsje enigszins representatief is voor de toetsvragen. Maar daar zou de taalprof niet erg vrolijk van worden.

Van de 17 vragen gaan er 5 over spelling, wat begrijpelijk is. Drie over werkwoordspelling (voltooid deelwoorden, al dan niet bijvoeglijk gebruikt, en persoonsvormen in tegenwoordige en verleden tijd) één over aaneenschrijven (kortetermijngeheugen) en één over de spelling van bastaardwoorden (de derde persoon enkelvoud deletet). Vier van de vragen gaan over woordenschat (aanvechten en provisorisch) en uitdrukkingen (advocaat van de duivel spelen en de kerk in het midden laten), en de overige 8 vragen kun je met een beetje goede wil grammaticaal noemen.

Drie van die grammaticale vragen gaan over voorzetselselectie (het is refereren aan iets, iemand tegemoet komen in iets, en aan iemand behoren). De overige grammaticale onderwerpen zijn: omdat/doordat, hen/hun, dat/wat, als/dan en de getalsovereenkomst tussen persoonsvorm en onderwerp bij bijvoeglijke bijzinnen bij een enkelvoudige partitiefconstructie.

Dat is wel een heel eigenaardige selectie! Bovendien zitten de vragen vol met controversiële kwesties. Is dit wel een goede maat voor taalbeheersing of grammaticakennis?

Bij de eerste grammaticale vraag (over die partitiefconstructie) moet je is of zijn invullen in de zin: Een van de medewerkers die daar verantwoordelijk voor is/zijn, werkt sinds kort parttime bij onze gemeente. Nu is dit een constructie waarover de NRC-columnist Heldring jarenlang heeft geschreven, bij herhaling stellend dat het toch echt meervoud moest zijn. Maar die stelling wordt tegenwoordig als achterhaald beschouwd. Zelfs de officiële taaladviescommissie van de Taalunie keurt in deze gevallen, afhankelijk van de bedoelde betekenis, beide vormen goed. Deze vraag is dus gewoon een blunder van het Taalcentrum. Je zou mensen hier in ieder geval nooit op de keuze voor het enkelvoud mogen afrekenen.

De tweede grammaticale vraag betreft de keuze tussen als en dan bij een vergrotende trap: Door de lage rente is een koopwoning de laatste jaren aantrekkelijker geworden als/dan een huurwoning. Er zullen maar weinig mensen zijn die het hier met de keuze voor dan oneens zijn. Een van hen is de bekende taalkundige Paardekoper, die ongetwijfeld deze vraag opzettelijk met als zou beantwoorden. Ook de taaladviseurs van de Taalunie brengen in hun advies een nuancering aan: veel mensen kiezen hier voor als, maar omdat als je op kritiek kan komen te staan kun je het beter vermijden.

De derde grammaticale vraag bevat ook al een ernstige fout: De studenten protesteerden tegen het verhoogde collegegeld dat/wat de minister in verlegenheid bracht. Ik snap wel dat je vanwege de betekenis moet aannemen dat niet het collegegeld, maar het studentenprotest de minister in verlegenheid bracht, en dat je dus voor wat zou moeten kiezen, maar in dat geval zou je ook een komma moeten plaatsen achter collegegeld (en dan nog is het niet meteen een zin die van een soepele taalbeheersing getuigt). Zonder komma en met wat zou iedere taalbeheerser deze zin moeten afkeuren.

De vierde grammaticale vraag: Omdat/doordat er weinig blauw op straat is, voelen mensen in grote steden zich vaker onveilig. Moeilijke vraag! De bedoeling is ongetwijfeld dat de studenten zich afvragen of de schaarse aanwezigheid van blauw op straat de oorzaak (doordat) of de reden is (omdat) dat mensen zich onveilig voelen. Maar helaas: weer hebben de opstellers van de taaltoets hun literatuur niet bijgehouden, want het officiële advies luidt inmiddels dat omdat een reden óf oorzaak aangeeft, en doordat alleen een oorzaak. Dat betekent dat ofwel beide antwoorden goed zijn, of alleen omdat. Maar in de toets wordt alleen doordat goed gerekend. Blunder nummer drie, en we hebben nog niet één echt adequate grammaticavraag gehad.

Gelukkig, grammaticale vraag 4 lijkt in orde: Het Openbaar Ministerie heeft hen/hun doodslag ten laste gelegd. Dat moet hun zijn, want het is meewerkend voorwerp. Het klinkt nergens naar, en het hen/hun-onderscheid wordt in spontaan taalgebruik bijna nooit volgens de kunstmatige regel toegepast, laat staan dat iemand het bij een archaïsche uitdrukking goed doet, maar als we dit belangrijk vinden dan moet het zo. Dan vinden we het blijkbaar ook belangrijk dat vwo-scholieren het verschil tussen lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp kennen, maar dat staat helaas niet in de eindtermen.

Ik weet het niet, maar ik vind het toch een teleurstellende score. Het is natuurlijk mogelijk dat men zorgvuldig de slechtste grammaticale vragen heeft uitgekozen voor het publieke taaltoetsje, maar als er op vier van de vijf keuzes iets aan te merken valt geeft dat niet veel vertrouwen in de rest.

En eerlijk gezegd vind ik die vragen over die voorzetselkeuze ook niet alledrie even gelukkig. De eerste daarvan is: Aangezien wij u bij/op/aan/in al uw verlangens tegemoet zijn gekomen, begrijpen wij uw onvrede niet. Je moet goed kijken dat er het meewerkend voorwerp u bij staat, want anders had het aan moeten zijn. Met u zou je kunnen twijfelen tussen bij en in, zou ik zeggen. Maar hoe dan ook, die constructie is tamelijk ongebruikelijk met meewerkend voorwerp. Dit soort ambtenarentaal wordt juist in alle taalbeheersingscursussen bestreden.

Tweede zin over voorzetselkeuze: De grond waarover de Vensche pad loopt behoort aan/tot/bij de eigenaren van de noordwaarts liggende percelen. Dat moet aan zijn, daar is geen twijfel over mogelijk. Maar weer is behoren aan iemand niet de meest gelukkige woordkeuze in deze zin. Ik zou trouwens nog eerder zeggen behoort toe aan de eigenaren, maar ik kan mij vergissen.

En dan de laatste. Is de volgende zin goed of fout? Wij refereren hiermee naar het gesprek dat wij vandaag met u gevoerd hebben. Het moet zijn fout, omdat refereren voor aan kiest, in tegenstelling tot zijn bijna-synoniem verwijzen, dat naar kiest. Het eerste wat je trouwens in de lessen Vermijd ambtenarenproza leert is dat je beter voor verwijzen kunt kiezen.

Gelukkig is de uitslag van de toets een bevestiging van de populaire opvatting dat het bergafwaarts gaat met de taalbeheersing van de jongeren. Daardoor (of daarom, daar wil ik vanaf wezen) neemt niemand de moeite om de toets zelf ter discussie te stellen.

Lees minder

Grammatica is geen liefdewerk

Je hoort het heel vaak: grammatica leer je op school omdat je het ergens anders voor nodig hebt. Op de website van BRUUTtaal staat het met zoveel woorden: "Het ontleden dat je bij Nederlands doet, staat dus voor een belangrijk deel in dienst van het vreemde talen onderwijs". En in het ledenblad van de vereniging Beter Onderwijs Nederland, Vakwerk, stelt Hans Vorstheuvel Labrand het nog scherper: "Het is mijn overtuiging dat iedere vorm van grammaticatraining te allen tijde ondergeschikt moet blijven aan een streven naar een correct gebruik van de aanvaarde standaardtaal."

Dat klinkt allebei alsof je het daar niet mee oneens kunt zijn. Maar vanwaar die kruiperige houding? Is er iets mis met kennis over taal? Is het zinloos om te weten hoe taal in elkaar zit?

Lees meer/ minder/ printversie

Werkelijk alle retoriek wordt in het artikel van Vorstheuvel Labrand uit de kast gehaald: "Expliciete grammaticatraining mag mijns inziens nooit [...] worden beschouwd als doel op zich en ontaarden in hoogdravende discussies over theoretische kwesties (zoals de vraag of een bepaalde combinatie een voorzetselvoorwerp of een bepaling is)." Mooi hè? Ontaarden, en hoogdravende discussies, dat zijn de termen die je moet gebruiken als je geen argumenten hebt. En ondertussen beweer je doodleuk dat je niet mag discussiëren over grammaticale kwesties.

Het ergste is dat beide voorbeelden (BRUUTtaal en het artikel in Vakwerk) sympathieke standpunten verkondigen, en pleiten voor meer aandacht voor de grammatica. Was sich liebt, neckt sich, is dan het toepasselijke Duitse spreekwoord.

Wat is dat toch voor een angst voor de grammaticale discussie? Is het (zoals Vorstheuvel Labrand waarschuwt) dat grammatica "word[t] gebruikt als pedagogisch dwang- of machtsmiddel om het (kennis)verschil tussen docent en leerling te benadrukken"? Dat lijkt me anders niet noodzakelijk als je een open discussie op gang kunt krijgen over de grammaticale eigenschappen van een voorbeeld en hoe je die tot uitdrukking kunt brengen in een ontleding.

Waarom zou je met leerlingen geen controversiële kwesties mogen behandelen? Ik kan me voorstellen dat je dat niet meteen op de basisschool doet, alhoewel het inzicht dat wij nog niet precies weten hoe de wereld in elkaar zit niet vroeg genoeg kan worden verkondigd, maar met een vwo-er of een havist kun je toch best praten over de analyse van taal? We hebben het hier over kinderen die er geen been in zien om de halve maandag te discussiëren over de vraag of de scheidsrechter een rode kaart had moeten geven omdat een neergehaalde speler toch echt een doorgebroken speler was. En daar is de argumentatie een stuk lastiger.

Waarom zou grammatica in dienst moeten staan van een ander vak? Ik snap wel dat je wilt betogen dat grammatica nuttig kan zijn voor andere vakken (bijvoorbeeld om kennis te kunnen nemen van wat anderen geschreven hebben over vreemde talen), maar dat is iets anders dan beweren dat de grammaticalessen dienstbaar moeten zijn aan die andere vakken.

Ik heb het op deze site al vaker gehad over de hachelijke stelling dat grammatica alleen maar gelegitimeerd zou kunnen worden door wat je eraan hebt voor iets anders. Er is geen direct verband tussen je ontleedvaardigheid en je taalvaardigheid in een vreemde taal. Er is geen garantie dat je beter schrijft of spreekt als je goed kunt ontleden. Dat is ook niet waar grammatica voor bedoeld is. Grammatica is bedoeld voor reflectie. Grammatica biedt je de termen om over taal te spreken.

Gek genoeg is er niemand die het nut van reflectie ter discussie stelt. Natúúrlijk moet je nadenken en praten over je eigen taaluitingen als je die wilt verbeteren. Natúúrlijk moet je kunnen praten over een vreemde taal als je wilt kunnen praten in die taal. Vanwaar dan toch die weerstand tegen de middelen om dat te doen?

Lees minder

Het holt achteruit (update)

Eerder deze week schreef ik over de uitspraak dat het met de schrijfvaardigheid van de Nederlanders snel bergafwaarts zou gaan. Deze uitspraak van de voorzitter van de VTN (de Vereniging Taleninstituten Nederland) zou gebaseerd zijn op "eigen onderzoek." Vanaf vandaag staat een samenvatting van dat onderzoek op de VTN-website. Het betreft een ledenonderzoek (of "bracheonderzoek") dat uitgevoerd is in de afgelopen twee jaar, en dat gaat over "de markt, de bedrijfsvoering en de toekomstverwachtingen" van de instituten.

Helaas wordt er in de samenvatting van dat onderzoek niet gesproken over de schrijfvaardigheid van de Nederlanders. Wellicht bevat het onderzoek vragen naar de meningen van de taalinstituten over die schrijfvaardigheid, maar die hebben de samenvatting dan niet gehaald.

De taleninstituten klagen over veeleisende opdrachtgevers en shoppende klanten die prijs belangrijker vinden dan kwaliteit. Desondanks ziet 85% van de VTN-leden de toekomst optimistisch tegemoet. Dat kan betekenen dat ze voor zichzelf steeds meer werk zien, maar ook dat hun werk vruchten afwerpt en daardoor aantrekkelijker wordt voor nieuwe klanten. Dan zou het juist de goede kant op gaan met de schrijfvaardigheid van de Nederlanders. Tenminste, als het aan de VTN-leden ligt.

Het holt achteruit

"Hier, kijk, daar heb je het weer!"
"Wat?"
"Nou lees maar"
"Ehh... Het gaat snel bergafwaarts met de schrijfvaardigheid van Nederlanders, bedoel je dat?"
"Ja, is het niet vreselijk? Je mag wel opschieten met die taalprofsite, anders kan straks niemand het meer lezen."
"Nou, er staat niet Het gaat snel bergafwaarts met de leesvaardigheid van Nederlanders."
"Nee maar dat is toch hetzelfde? Of het hangt samen, weet ik veel."

Lees meer/ minder/ printversie

"Wie zegt dat eigenlijk?"
"Niet de minste: de VTN, de Vereniging Taleninstituten Nederland, dat is toch een serieuze organisatie zou je zeggen. Als die al aan de bel trekken..."
"En hoe komen ze erbij, dat het zo snel bergafwaarts gaat met de schrijfvaardigheid van de Nederlanders?"
"Ehh, wacht, hier staat het: op grond van eigen onderzoek."
"O daar ben ik dan wel benieuwd naar. Wat is dat voor een onderzoek?"
"Dat staat er niet bij. Het is maar een krantenartikel, hoor."
"Jaja, er wordt ook niet verwezen naar een rapport of zo?"
"Nee."
"Is er dan niet iets te vinden op de website van het VTN? Is het misschien een persbericht?"
"Wacht, ik kijk even, ah hier ... ehhh, niet op de voorpagina in elk geval."
"Misschien een rubriekje Persberichten, of Nieuws?"
"Ja, Nieuws, ik klik het effe aan..."
"Ik zie niets bijzonders."
"Nee, het staat er niet op."
"Er is dus een eigen onderzoek gedaan, met een resultaat dat de krant haalt, en dat staat niet op de website?"
"Eh, daar lijkt het wel op ja."
"Hm"
"Hoezo Hm?"
"Ik weet het niet. Ik wil natuurlijk graag geloven dat het bergafwaarts gaat met de schrijfvaardigheid van de Nederlanders, maar ik zou dan graag willen weten waar hem dat in zit."
"Maar daar staat wel iets over in het artikel!"
"Wat dan?"
"Nou hier: Een correcte zin schrijven, een foutloze brief of leesbare notulen: steeds meer Nederlanders kunnen het niet meer."
"Zo, dat is een behoorlijk stevige uitspraak! Er zal toch af en toe nog wel eens een correcte zin bijzitten?"
"Hè doe eens niet zo flauw, je weet best wat er bedoeld wordt."
"Jaja, ik snap het. Maar het is allemaal zo vrijblijvend en clichématig. Geef dan eens een voorbeeld van wat mensen fout doen. Gaat het om spelling? Is dat een foutloze brief schrijven? Of is er meer aan de hand? Wanneer worden notulen onleesbaar?"
"Nou, ik vind het goed dat het eens gezegd wordt! Hier, bijvoorbeeld: of je als samenleving blij moet zijn met een internetgeneratie die wel kan googelen maar niet kan schrijven, kun je je afvragen. Nou dat vraag ik me inderdaad af ja!"
"O, dus het gaat alleen om de internetgeneratie? Het zijn de jongeren die niet meer kunnen schrijven? De ouderen zijn okee?"
"Ehh, ja, nou je het zegt, dat zal wel de bedoeling zijn."
"Ik ben toch wel benieuwd naar dat onderzoek. Daar moeten dus metingen in staan van hoe goed jongeren vroeger schreven en metingen van hoe ze dat nu doen, en daaruit blijkt dan dat het in snel tempo achteruit gaat. Dat moeten dan eigenlijk meerdere metingen zijn, met verschillende tussenpozen van jaren. Wie weet wat voor opmerkelijk materiaal ze bij de VTN allemaal boven water hebben weten te halen, dat moet jarenlang in de kluis hebben gelegen. Dat zal ook wel de aandacht trekken op taalkundige conferenties zou ik denken."
"Ik geloof niet meer dat je serieus bent"
"Maar ik denk wel dat ze gelijk hebben hoor."
"Hè?"
"Wat in elk geval in snel tempo achteruit gaat is de kritische geest van journalisten die dit allemaal maar klakkeloos opschrijven."
Lees minder

Geen woord teveel?

De taalcolumnist Ewoud Sanders zul je zelden op taalintolerantie betrappen. Hij beziet afwijkingen doorgaans meer met verbazing dan met ergernis, en als taalhistoricus is hij natuurlijk bij uitstek geïnteresseerd in ongedocumenteerde verschijnselen, want daar valt tenminste iets nieuws aan te ontdekken.

Maar afgelopen vrijdag schoot hij ineens uit zijn slof, toen zijn jongste zoontje op de vijfde klas van de basisschool had moeten leren wat het woord eergetouw betekende. Dat was toch wel het toppunt, vond vader Sanders: "ik vond het compleet belachelijk dat mijn zoontje van acht een woord moest leren dat ik in geen decennia had gehoord of gelezen."

Ik kan hier met mijn verstand niet bij.

Lees meer/ minder/ printversie

Als kinderen van acht jaar één ding goed kunnen, is het woordjes leren. Spelenderwijs voegen ze in een razend tempo nieuwe woorden aan hun woordenschat toe. Reken maar uit: Als je op je dertigste jaar een woordenschat van 60.000 wil hebben (niet zo heel gek voor een hoger opgeleide Nederlander), dan moet je gemiddeld per jaar 2000 woorden hebben geleerd. Meer eigenlijk, want vóór je derde gaat het niet zo heel snel, en ook op latere leeftijd vlakt het wat af. Maar 2000 per jaar, dat is ruim 5 per dag. Elke dag! Elke dag komt Sanders junior van acht jaar met vijf nieuwe woorden in zijn hoofd van school. Wat een verbluffende prestatie! Wat maakt dat ene woordje dan helemaal uit?

Ziehier de opvatting van vader Sanders over de taken van het onderwijs: "...dat kinderen op die leeftijd specialistische namen moeten leren voor oude landbouwwerktuigen, terwijl die geen enkele rol meer spelen in het hedendaagse Nederlands, vind ik [...] bespottelijk." Ook hier heb ik even over na moeten denken, want wat staat daar eigenlijk? Dat je op school alleen maar woorden moet leren die "een rol spelen in het hedendaagse Nederlands"? Maar daar hoef je dan toch niet voor op school te zitten? Woorden die een rol spelen in de taal buiten de school leer je over het algemeen buiten de school. Op school leer je juist woorden die je buiten de school niet zo snel zult tegenkomen. Is dat nuttig? Ik zou denken van wel.

Ik zal heel eerlijk zijn: ik had ook nooit gehoord van het woord eergetouw. En mijn eerste reactie was ook kritiek op het onderwijs. Maar eerder op het onderwijs dat ikzelf genoten heb, en dat mij dit prachtige woord onthouden heeft. Ik heb het natuurlijk net als Sanders opgezocht, en het eergetouw is misschien wel een van de belangrijkste uitvindingen in de geschiedenis van de mensheid: een primitieve ploeg die door trekdieren kon worden voortgetrokken. Waarom weet ik dat niet?

En dan nog eens wat: hoe is dat woord opgebouwd? Het lijkt een samenstelling van eer en getouw, maar welk woord eer is dat? Het zal toch niets met "roem, huldeblijk" te maken hebben. Afleiding van het woord eer in de betekenis "vroeger" ligt voor de hand, maar dat woord eer is een bijwoord, en samenstellingen met een bijwoord als eerste lid zijn zeldzaam. Het Vroegnieuwnederlands woordenboek geeft nog eer in de betekenis "metaal", maar ook dat lijkt twijfelachtig. Het gaat wel om een ploeg uit de ijzertijd, maar wat ik zo in de gauwigheid kan vinden duidt erop dat het om een houten ploeg gaat. Weliswaar met een ijzeren versteviging, maar toch.

Het kan natuurlijk ook om een umlaut van de aa gaan. Dan zou het een klankvariant van aardgetouw kunnen zijn, eerdgetouw, met wegvallen van de d. Dat wordt een beetje gesuggereerd door de Deense term ard voor hetzelfde instrument. Maar nu ben ik al behoorlijk aan het speculeren. Ik kan hier geen enkele bevestiging voor vinden.

Hoe oud is dat woord eigenlijk? Van Dale geeft geen uitsluitsel, maar in de eerste editie van 1864 ontbreekt het. Zelfs in het WNT, toch anders het meest uitgebreide woordenboek dat het er bestaat, ontbreekt het woord eergetouw.  Ik heb geen enkel etymologisch woordenboek kunnen vinden waarin het woord eergetouw staat, dus dat lijkt me voor een taalhistoricus als Sanders toch een interessante kluif.

Een van de lezers van Sanders' column veronderstelt dat het aanleren van het woord eergetouw een "stokpaardje van de leraar/lerares" is. Dat soort uitspraken hoor je ook wel eens over de lessen zinsontleding. "Persoonlijke hobby van de docent", heet het dan. Het lijkt mij zeer wenselijk dat er meer van zulke leraren/leraressen zijn die hun persoonlijke fascinatie voor een onderwerp in de lessen proberen over te brengen. Zeker als het een onderwerp betreft dat zo belangrijk is als het eergetouw. Ik wou dat ik bij zo'n leraar/lerares in de klas had gezeten.

Lees minder

Update: met hulp van de Taaladviesdienst van Onze Taal is het raadsel van het woord eergetouw opgelost: het staat inderdaad niet in het WNT, en pas vanaf de tiende druk in Van Dale, maar het staat wel in het Middelnederlands Woordenboek, en het blijkt afgeleid van een oud werkwoord eren, dat "ploegen" betekent (Latijn: arare). Dat werkwoord staat trouwens nog wel in het WNT. Een eergetouw is dus een oud woord voor "een werktuig om te ploegen". Soms is de werkelijkheid ineens heel poëtisch, maar soms is het ook gewoon de werkelijkheid.

De jeugd van tegenwoordig

Een goede (of een slechte) journalist zit nooit om een stevige uitspraak verlegen. Wat denk je van deze, uit een berichtje over het ontstaan van SMS: "Helaas is er ook een keerzijde: door SMS (en waarschijnlijk ook MSN) is de jeugd nog nooit zo slecht in taal geweest."

Mooi hè? Ik weet zeker dat er bij zo'n uitspraak door menig lezer instemmend geknikt zal worden. Zo is het! Die jeugd van tegenwoordig doet maar!

Lees meer/ minder/ printversie

Misschien kan de taalprof hiervan maken: "Door wat voor oorzaak dan ook is de journalistiek nog nooit zo onzorgvuldig geweest." Daar klopt misschien meer van. Want hoe goed in taal was de jeugd van bijvoorbeeld 100.000 jaar geleden? Dat zal niet overgehouden hebben! O is dat overdreven? Honderdvijftig jaar geleden dan, toen 90% van de bevolking nog analfabeet was? Was de jeugd toen zoveel beter in taal? Wat betekent dat trouwens, "slecht in taal"? Kunnen de hedendaagse jongeren niet meer uit hun woorden komen of zo?

Ik denk dat je in een discussie met de journalist vrij snel tot de conclusie zou komen dat de uitspraak alleen maar over spelling gaat. Jongeren kunnen niet meer spellen, dat is de populaire opvatting. Die nooit fatsoenlijk bewezen is trouwens. Net zomin als de bewering dat jongeren vroeger wél konden spellen. Daar heb ik nog nooit een historisch onderzoek naar gezien. Ik ken wel studies van zo'n halve eeuw geleden waarin vastgesteld werd dat jongeren zoveel moeite hadden met het leren van de werkwoordspelling, maar die wijzen er dus eerder op dat het vroeger ook niet alles was. Ook in de zeventiger jaren gingen er overal stemmen dat het voor de jeugd allemaal zo moeilijk was om te leren spellen, en dat daarom de spelling  "vureenvaudigt" moest worden. 

Hiermee beweer ik natuurlijk ook niet dat jongeren (of volwassenen) tegenwoordig wél goed kunnen spellen. Ik zou het eenvoudigweg niet weten. Ik zie inderdaad veel foute spelling, maar misschien nog wel meer goede spelling. Er zijn zelfs op het internet maar weinig (misschien geen) voorbeelden te vinden van foute spellingen die frequenter zijn dan de bijbehorende goede spellingen. Dus ik weet het niet. Ik ken geen harde gegevens waarin de spellende jeugd van nu vergeleken wordt met die van pakweg twintig jaar geleden. En of SMS (of MSN) er iets mee te maken heeft, lijkt me al helemaal moeilijk vast te stellen. Dus zo'n journalist roept ook maar wat. Niemand die daar een vraag bij stelt.

Lees minder

Vind de taalfout

"Mediaopleiding HvA pikt taalfouten niet meer," kopt het Parool. Studenten van de opleiding Media, Communicatie en Informatie krijgen voortaan puntenaftrek voor taalfouten in hun tentamens.

Wat zijn dat voor taalfouten? Daar is de taalprof altijd wel benieuwd naar. Dat staat in de volgende zin: "Geen werkgever zal het waarderen als een student tijdens zijn stage geen d van een t kan onderscheiden en me in plaats van mij gebruikt."

Met die d en t zullen wel de bekende dt-fouten worden bedoeld in de spelling van de werkwoordvervoeging. Maar waarom zou je geen me in plaats van mij mogen gebruiken? Is dit niet een taalfout van de Parooljournalist zelf? De taalprof denkt van wel.

Lees meer/ minder/ printversie

Zeer waarschijnlijk betreft deze taalfout de klacht dat leerlingen me schrijven als bezittelijk voornaamwoord. Me huiswerk. Me in plaats van mijn dus. Niet in plaats van mij. Want dat mag bijna altijd, vaak is het zelfs beter. Alleen niet aan het begin van de zin (me kan dat niet schelen). Maar het lijkt me (mij) sterk dat iemand dat fout doet.

Lees minder

Ha, lekker rijtjes grammatica stampen!

In zijn NRC-column van zaterdag 26 mei 2007 haalt schrijver Joost Zwagerman uit naar onderwijsminister Plasterk, die het Nieuwe Leren "nog een kans wil geven".  Wat Zwagerman zelf precies wil wordt niet helemaal duidelijk (de leerlingen moeten weer Vondel, Multatuli, Vestdijk en Reve kennen), maar van Plasterk had hij een meer kritische houding verwacht.

De taalprof is natuurlijk geen onderwijsdeskundige, dus die mengt zich niet in een onderwijsdebat. Maar hij schiet wel in de stress bij het volgende citaat: Plasterk meende: "We moeten niet terug naar de jaren vijftig. Niet alleen rijtjes grammatica stampen." Hè?

Je zou denken dat Zwagerman hier een kritische noot bij plaatst, en dat doet hij ook wel, maar volgens hem is het allemaal te extreem geformuleerd. Geen woord over dat rijtjes grammatica stampen. Terwijl dat natuurlijk het meest trieste van het citaat is. Onze minister van onderwijs weet niet wat grammatica is.

Lees meer/ minder/ printversie

Allereerst: wat zijn dat, rijtjes grammatica? Ooit een rijtje grammatica gezien? Een interessante constructie, daar niet van, waar je met een beetje grammatica-onderwijs best iets over zou kunnen zeggen. Bijvoorbeeld dat de constructie een rijtje dinges veronderstelt dat dinges een meervoudig woord is: een rijtje getallen, een rijtje letters, een rijtje woningen. Is het mogelijk om ook een niet-telbaar woord in te vullen? Een rijtje soep, een rijtje zand, een rijtje bewolking? Vind ik wel gek, hoor. Maar wat is dan een rijtje grammatica?

Ik snap het natuurlijk wel. De minister denkt aan rijtjes woorden, die in het kader van het vak grammatica van buiten moeten worden geleerd. Een rijtje koppelwerkwoorden, een paar rijtjes voornaamwoorden. Veel meer zijn er ook niet, of je moet het rijtje lidwoorden meetellen dat uit maar liefst drie elementen bestaat. Maar goed: blijkbaar was met name in de jaren vijftig het onderwijs gekarakteriseerd door het "stampen" van die rijtjes.

De jaren vijftig? Hoe komt het toch dat mensen zo graag verwijzen naar periodes net vóórdat ze zelf onderwijs genoten? Plasterk is geboren in 1957, we mogen aannemen dat hij vóór 1960 niet zelf in aanraking is gekomen met de onderwijspraktijk. Dat moet pas in de jaren zestig zijn gebeurd. Was het toen al afgelopen met het rijtjes grammatica stampen? Als ik de huidige methoden bekijk, zie ik anders nog steeds de rijtjes koppelwerkwoorden en voornaamwoorden die Plasterk klaarblijkelijk bedoelt. Hoezo "terug naar de jaren vijftig"?

En dan nog eens wat. Rijtjes stampen, dat is wel een fijne uitdrukking, met een mooie retorische functie. Heeft van buiten leren al niet genoeg negatieve lading, rijtjes stampen doet daar nog eens een schepje bovenop. Dat suggereert totale zinloosheid in combinatie met zeer grote moeite, een dodelijke cocktail.

Ik heb het even opgezocht, maar tot mijn stomme verbazing vermeldt het meest recente woordenboek van Van Dale deze betekenis niet. Ja, Van Dale heeft het wel over iemand iets in het hoofd stampen, maar het kale werkwoord stampen met een lijdend voorwerp, dat heeft Van Dale nog niet opgepikt. Dat zal wel aan de beperkingen van het corpusonderzoek liggen.

Het citaat staat dus bol van de retoriek. De jaren vijftig is een veilige aanduiding van een achterlijke periode, veiligheidshalve geplaatst net vóór het zelf genoten onderwijs, en rijtjes stampen is wel het toppunt van veel moeite doen voor een zinloos resultaat. Blijft over: grammatica. Waarom grammatica?

Ook zonder het woord grammatica was het citaat retorisch af geweest. Niet alleen rijtjes stampen, dat maakt het voldoende duidelijk. Wel retorisch, maar toch neutraal, zoals het een minister van Onderwijs betaamt. Maar nee, daar moet toch gauw even grammatica tussen gesmokkeld worden.

"Triest", noemde ik het in het begin, en dat is het. Want uit deze toevoeging blijkt dat het vak grammatica als het beste voorbeeld gezien wordt van een vak dat grote moeite kost voor een zinloos resultaat. En in een meer politiek perspectief: deze uitspraak zal geen grote demonstraties op het Binnenhof of verontwaardigde aandacht in de media tot gevolg hebben, want de minister zal ongetwijfeld ingeseind zijn dat iedereen dit met hem eens is. De taalprof vermoedt dat het Grammaticale Onbenul is aangenomen op de vacature van spindoctor op het Ministerie van Onderwijs.

Lees minder

Basisvaardigheden Grammatica

Basisvaardigheden Grammatica, wat zijn dat? Dat is nog niet zo'n makkelijke vraag. Geen fouten maken in je zinnen en formuleringen, zullen de meeste mensen zeggen. Maar dat zijn eigenlijk Basisvaardigheden Formuleren. In hoeverre je daarbij Basisvaardigheden Grammatica nodig hebt is een al jaren voortslepende discussie. Waarschijnlijk kun je prima leren formuleren zonder dat je weet hoe je zinnen grammaticaal in elkaar zitten.

Maar dit alles vertelt ons niet wat Basisvaardigheden Grammatica precies zijn, hooguit waar ze eventueel nuttig voor zouden zijn. Wat zijn het dan wel, die Basisvaardigheden Grammatica?

Lees meer/ minder/ printversie

Op de een of andere manier wordt er ook steeds een relatie gelegd tussen grammatica en spelling. Je moet goed kunnen spellen en daarvoor moet je Basisvaardigheden Grammatica hebben. Maar goed kunnen spellen, dat zijn Basisvaardigheden Spelling. Bij een belangrijk deel van de Basisvaardigheden Spelling spelen Basisvaardigheden Grammatica geen enkele rol, maar gaat het om het onthouden van woordbeelden, of om de toepassing van spellingregels, die niet noodzakelijk op grammaticale principes gebaseerd zijn. Ook deze relatie brengt ons dus geen stap dichter bij de vraag wat Basisvaardigheden Grammatica precies zijn.

Je zou zeggen: kijk in een boek met de titel Basisvaardigheden Grammatica. Bijvoorbeeld dit boek, bestemd voor de PABO. Daar zal het vast instaan. Maar dat valt een beetje tegen.

Om te zien of je deze "remediërende methode" nodig hebt kun je een taalvaardigheidstoets doen. Die toets test je beheersing van begrippen uit de traditionele grammatica, dus het zou eigenlijk een grammaticalevaardigheidstoets moeten heten, maar dat zal wel een te lelijk woord zijn. In elk geval: Basisvaardigheden Grammatica, die behelzen dus de beheersing van termen en begrippen uit de traditionele grammatica. Dat is mooi. Maar hoe leer je die dan beheersen? Antwoord van de methode: door  te oefenen.

"Oefen met de cd-roms bij de boeken net zo lang totdat je de stof beheerst", staat er in de aanprijzing op de website. Wie het boek doorbladert, ziet inderdaad een uitgebreide verzameling van ontleedoefeningen. Zeer compleet, dat moet gezegd, want vrijwel alle ontleedtermen komen aan bod (al wordt spijtig genoeg de bepaling van gesteldheid weer weggedrukt naar een aparte sectie aan het einde, die alleen voor de doorzetters toegevoegd is, met de uitdrukkelijke verzekering dat je dit begrip eigenlijk niet hoeft te kennen).

Maar wat is dan eigenlijk die leerstof, die je leert beheersen als je al die oefeningen hebt doorgewerkt? Ook daarin is voorzien, want alle grammaticale begrippen worden behandeld (het boek wordt ook aangeprezen als naslagwerk). Waaruit bestaat die behandeling? Vrijwel uitsluitend uit instructies om de oefeningen zonder fouten te kunnen maken. Ehh...

Hier moet ik even ademhalen en teruglezen wat ik geschreven heb. De Basisvaardigheden Grammatica bestaan dus uit instructies om oefeningen te kunnen maken waarmee je Basisvaardigheden Grammatica leert. Iets in mij zegt dat hier iets niet klopt.

Volgens mij is dat trouwens wel zo'n beetje de gangbare praktijk. De leerstof voor het onderdeel zinsontleding heeft altijd voornamelijk bestaan uit instructies (trucjes, ezelsbruggetjes, rijtjes) die het gemakkelijker maken om oefeningen foutloos te maken. Maar dat kan toch niet het doel zijn van Grammatica-onderwijs? Dan hoeven we alleen maar de grammatica-oefeningen af te schaffen om de totale zinloosheid van de leerstof aan te tonen!

Waarom heeft dat dan de afgelopen eeuw wel voornamelijk zo gewerkt? Waarschijnlijk omdat het inderdaad zo is dat eindeloos oefenen je op een gegeven moment een "grammaticagevoel" bijbrengt dat de trucjes en de ezelsbruggetjes overstijgt. Maar dat gevoel ontstaat magisch, buiten de controle van het onderwijs. Het is geen noodzakelijk gevolg van het onderwijs.

Ik snap wel dat grammatica-onderwijs op deze manier niet leuk is. Als je ziet dat de hele leerstof alleen maar in functie staat van die oefeningetjes, vraag je je toch af wat je daar dan mee aanmoet. Je wil eventueel nog wel geloven dat je die begrippen kunt gebruiken bij spelling of bij andere taalnormen, maar daar houdt het dan zo ongeveer mee op. Dat die grammaticale termen en begrippen bedoeld zijn om te beschrijven hoe taal in elkaar zit, en dat je zonder die grammatica nauwelijks iets zinnigs kunt zeggen over taal, blijft daardoor helemaal buiten beeld. En dat is toch eerder waar het om gaat.

Lees minder

Grammatica in de onderbouw

Sinds 1 augustus 2006 zijn er voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs 58 kerndoelen van kracht. Dat lijkt veel, maar het waren er vroeger 103 (en zelfs 122). Op de website van het SLO staan ze toegelicht, in voorbeelduitwerkingen die dienen als inspiratiebron voor scholen, die binnen de kerndoelen hun eigen keuzes kunnen maken.

Waar zit de grammatica in deze kerndoelen? Dat is voor de taalprof, wie de grammatica zo ter harte gaat, even slikken: de grammatica is verstopt in Kerndoel 02: Correct taalgebruik: "De leerling leert zich te houden aan conventies (spelling, grammaticaal correcte zinnen, woordgebruik) en leert het belang van die conventies te zien."

Waarom is dat even slikken? Dat is toch prima zo? Daar gaat het toch om, correct taalgebruik?

Lees meer/ minder/ printversie

De taalprof zal natuurlijk nog liever zijn tong afbijten dan te beweren dat correct taalgebruik niet belangrijk is, maar hij zou toch op zijn minst willen beweren dat correct taalgebruik hoogstens een beoogd effect zou moeten zijn van grammatica-onderwijs en niet het doel. Hè? Is dat iets anders dan? Jazeker!

Het doel van grammatica-onderwijs is volgens de taalprof de beheersing over een begrippenapparaat en de bijbehorende analytische vaardigheden die je in staat stellen om "iets te zeggen" over taal. Deze vaardigheid (het kunnen praten over taal) is uiteraard nuttig bij het vreemdetalenonderwijs, of bij de behandeling van taalnormen, maar dit is dus een bijkomend effect en niet het doel van het grammatica-onderwijs.

Nu zul je zeggen, ja taalprof, dat is wel een beetje een academische discussie die je daar voert, er is niets mis met het rangschikken van de grammatica onder het kerndoel Correct taalgebruik, dat kan heel goed. Als hij maar ergens staat. Akkoord, maar het gaat me eigenlijk om de passage in de toelichting die echt over grammatica gaat. Wacht, ik citeer 'm even helemaal, dan kun je zelf oordelen:

Hoeveel grammatica een leerling nodig heeft is uiteindelijk aan de school om te bepalen. Er zijn vier standpunten te onderscheiden:- grammatica als doel op zich, als analytisch ‘taalspel’ waarvan je wellicht logisch leert denken (over taal), maar waarvan de relevantie moeilijk aan alle leerlingen duidelijk te maken is:

• grammatica om beter te leren formuleren; bij het gebruik van ‘hen’ en ‘hun’ of het schrijven van een beknopte bijzin, kan grammatica behulpzaam zijn, maar deze toepassingsmogelijkheden komen zelden in onderbouwmethodes voor en grammatica met dit doel is erg tijdrovend in verhouding tot wat het oplevert,
• grammatica omdat het relevant is voor andere talen; kennis van enkele grammaticale begrippen is behulpzaam bij andere talen; als dit de belangrijkste reden is voor grammaticaonderwijs, dan moet die relatie tussen de verschillende talen ook daadwerkelijk gelegd worden om leerlingen deze relevantie te laten zien en ervaren,
• een beperkte hoeveelheid grammatica grondig behandelen, namelijk die onderdelen die nodig zijn voor werkwoordspelling en interpunctie. (Naar: Jeroen Steenbakkers, Nederlands anders, SLO, Enschede, 2006)
• Zie wat betreft het onderdeel woordgebruik ook kerndoel 3.

Is iedereen er nog? Let op: ik heb hier geen letter aan veranderd. Het is al te gemakkelijk om deze formulering belachelijk te maken, en ik besef dat alleen al het bespreken hiervan de indruk wekt dat ik hier het taalgebruik te kijk wil zetten, maar dat is echt niet mijn bedoeling. Het gaat mij om de inhoud.

Om welke vier standpunten gaat het hier? Grammatica als doel op zich, is dat het eerste standpunt? En dan als analytisch 'taalspel' waarvan je wellicht logisch leert denken het tweede? Maar wat doet dan die opsomming van vier punten daaronder? Is Zie wat betreft het onderdeel woordgebruik ook kerndoel 03 ook een van die vier standpunten? Ik kan het echt niet volgen. En dat angstige maar waarvan de relevantie moeilijk aan alle leerlingen duidelijk te maken is, waar hoort dat bij? Ik zou trouwens zeggen, bedenk eerst eens wat die relevantie precies is, dan is die misschien ook beter aan alle leerlingen duidelijk te maken.

Ligt het aan mij, of bespeur ik toch iets van een negatieve houding in die opeenstapeling van dat 'taalspel' (let op de aanhalingstekens) waarvan je wellicht (let op: ernstige twijfel!) logisch leert denken, en dan nog met die toevoeging tussen haakjes: (over taal), dus in elk geval niet zomaar "logisch denken"? Je moet al wel heel sterk van dit nut overtuigd zijn wil je uit deze formulering nog iets positiefs halen.

En kan iemand mij eens uitleggen wat er onder dat eerste punt van die opsomming staat? Om "beter te leren formuleren" kan grammatica nuttig zijn "bij het gebruik van hen en hun, en bij het schrijven van een beknopte bijzin". Dit zal wel gaan over die cliché-taalnormen met betrekking tot hen/hun bij lijdend en meewerkend voorwerp, en over foutieve beknopte bijzinnen, twee taalnormen die al tientallen jaren sterk ter discussie staan. Maar gelukkig, "deze toepassingsmogelijkheden komen zelden voor in onderbouwmethodes". Geen idee wat daar dan mee bedoeld is. Daar letten we niet op in de onderbouw? Kinderen in de onderbouw gebruiken geen beknopte bijzinnen of hen/hun als voorwerp? En dan als klap op de vuurpijl: grammatica met dit doel is erg tijdrovend in verhouding tot wat het oplevert. Ja, als je zinloze doelen stelt, zoals een tweetal controversiële taalnormen, dan levert dat niet veel op. Lekker standpunt!

Ik geloof niet dat deze plichtmatige, telkens half teruggenomen opsomming van "nuttige eigenschappen" ook maar iets ten goede kan komen aan het grammatica-onderwijs. Eigenlijk staat overal met zoveel woorden: je moet het zelf weten, maar wij zien niet zoveel in grammatica-onderwijs. Doe maar alleen het hoogst noodzakelijke (wat dat dan ook is want daar hebben we eigenlijk ook geen flauw idee van). Mooie "inspiratiebron"!

Er zit ook wel iets kwalijks in deze passage. Dat is dit: het kerndoel stelt de beheersing van "de conventies" centraal. Maar die conventies, die worden blijkens de toelichting eigenlijk zo'n beetje vereenzelvigd met "de grammatica". Grammatica, in deze visie, is niet een beschrijvingssysteem voor taal (laat staan een theorie erover), maar een onsamenhangende collectie van cliché-taalnormen. Ik weet wel dat dat voor de meeste mensen zo is, maar daar is het onderwijs juist voor, om dat misverstand uit de wereld te helpen. Geen wonder dat je in die visie de grammatica niet zo zien zitten! Het zijn immers juist de conventies die je ter discussie zou kunnen stellen, eerder dan de vaardigheid om taal te analyseren.

De taalprof is natuurlijk geen onderwijskundige. Hij snapt ook wel dat je leerlingen in de onderbouw niet van alle finesses van de grammaticale ontleding op de hoogte kunt brengen. En dat scholen zelf moeten bepalen wat ze kunnen of willen doen lijkt me ook niet verkeerd. En eerlijk is eerlijk, aansprekend onderwijsmateriaal op het gebied van het grammatica-onderwijs is ook nauwelijks (of: niet) voorhanden. Maar neem de leerlingen toch tenminste serieus en zadel ze niet op met een verzameling trucjes en ezelsbruggetjes waarvan je zelf het nut ook niet inziet! Onderwijzen is niet alleen aanleren maar ook uitleggen.

Lees minder

Ontleden voor je leven

"Mooi is dat!"
"Mooi is wat?"
"Zitten we in één klap weer vijftig jaar terug in de tijd!"
"Hoezo?"
"Nou pleit iedereen weer ineens voor die geestdodende grammatica-oefeningetjes van vroeger. Dat alle leerlingen weer gedachteloos persoonsvorm en naamwoordelijk gezegde leren benoemen, waar ze helemaal niets aan hebben."
"Ehh..."
"Daar ben jij zeker ook voor, niet?"
"Ehh..."
Lees meer/ minder/ printversie

"Ja, zeg het maar eerlijk! Jij wilt ook gewoon alleen maar aandacht voor de grammatica, met je taalprof-weblog. Jij sluit ook je ogen voor taalgebruik en taalbeheersing!"
"Nou zeg, dat vind ik wel wat al te kras uitgedrukt!"
"Leg eens uit dan?"
"Je zult mij niet horen zeggen dat taalgebruik en taalbeheersing onbelangrijk zijn. Daar zou je in het onderwijs zeker aandacht aan moeten besteden. Maar je moet dat niet doen in plaats van aandacht besteden aan de grammatica."
"Maar taalgebruik en taalbeheersing, dat is toch waar het om gaat? Dat is toch het hele nut van de grammatica?"
"Kijk, dáár ben ik het nou met je oneens."
"O?"
"Ik vind dat kennis van de grammatica, en de beheersing van grammaticale vaardigheden van zichzelf al nuttig zijn. Grammatica is een middel om over taal te praten. Wat je vervolgens allemaal over taal zegt komt daarna pas."
"Jaja"
"En wat ik nou helemáál verkeerd vind..."
"Nou?"
"dat is de gedachte dat dat zogenaamde nut van de grammatica kan helpen om het beter te begrijpen."
"Dat snap ik niet."
"Laat me dat met een voorbeeld toelichten. Stel je wil graag harder leren lopen."
"Okee..."
"Dan helpt het niet dat je erbij vertelt dat je zo meer kans hebt om aan een wild dier te ontsnappen."
"Nee"
"Daar ga je echt niet automatisch harder van lopen. Hooguit motiveert je dat om beter je best te doen. Echt harder lopen leer je echt alleen maar door je techniek te verbeteren of je conditie. Als je dan ooit moet rennen voor je leven, loop je daardoor wel harder, maar je gebruikt dan onder stress de techniek die je zonder stress geleerd hebt."
"Hm"
"Zo is het met grammatica ook. Je gaat echt niet beter begrijpen wat een persoonsvorm is als je weet dat je dit begrip nodig hebt bij de spelling van de werkwoorden. Maar als spelling van de werkwoorden van levensbelang is (let op mijn stalen gezicht), dan gebruik je de techniek die je buiten die spellingsproblematiek geleerd hebt."
"Ik zie wat je bedoelt"
"Wat een persoonsvorm is, begrijp je alleen als iemand je vertelt hoe het zit. Zonder allerlei uitweidingen over wat je er allemaal voor leuke dingen mee kunt doen."
"Hm. Zie je wel? Jij pleit dus toch voor geestdodende oefeningen."
"Juist niet! Geestdodende oefeningen zijn oefeningen waarbij je ezelsbruggetjes toepast die je niet snapt en die alleen maar het goede antwoord opleveren. Dat is inderdaad zinloos, dat ben ik graag met je eens."
"Maar wat wil je dan?"
"Er-moet-uitgelegd-worden! Niet waar het allemaal goed voor is, niet wat je er allemaal voor betekenissen mee kunt maken, maar helder en duidelijk, wat-het-is! En zonder ezelsbruggetjes graag!" Lees minder

Taalprof valt onschuldigen lastig

"Moeten wij onze leerlingen met grammatica lastigvallen?" Deze vraag wordt de taalprof vaak door docenten gesteld (eigenlijk vooral door onderwijsontwikkelaars). Het is natuurlijk een retorische vraag. Je kunt niet met goed fatsoen "ja" antwoorden, want het lastigvallen van leerlingen is hoe dan ook niet bevorderlijk voor de motivatie, waar je dat ook mee doet.

Het is natuurlijk het makkelijkst om de vraag te beantwoorden met een wedervraag: "Vind je grammaticale kwesties niet interessant genoeg om ze geloofwaardig over te brengen?" Of, in een even tendentieuze formulering als de oorspronkelijke vraag: "Wil je je leerlingen grammaticaal dom houden?"

Maar het kan ook aardiger.

Lees meer/ minder/ printversie

Lastigvallen? Wat is dat eigenlijk voor een rare constructie, jij valt mij lastig? Ja, ik weet het wel, je kunt lastigvallen in het woordenboek vinden als een werkwoord, aan elkaar geschreven. Dan noem je mij lijdend voorwerp, probleem opgelost, niks aan de hand en je kunt weer iets leukers gaan doen. Doei!

Maar luister nou eens even. Als ik jou lastigval, dan ben jij niet degene die lastig is, of wel? Dan ben ik degene die lastig is. Met andere woorden, er bestaat een predicatief verband tussen ik en lastig, en niet tussen jou en lastig. Dat is grappig, want meestal is het in dit soort constructies andersom: ik maak jou blij, ik houd jou bezig, ik vind jou leuk, in al die gevallen ben jij degene die (uiteindelijk) blij, bezig of leuk is.

Wat is dat dan voor een constructie, ik val jou lastig? Waar komt dat vandaan? Nou, ik denk dat het oorspronkelijk een naamwoordelijk gezegde is. Het werkwoord vallen kun je in sommige gevallen gebruiken als vervangend koppelwerkwoord: dit valt mij zwaar is een klassiek voorbeeld. Zwaar is het naamwoordelijk deel (het predicaat), en mij is meewerkend voorwerp (de gedachte is dat het iets betekent als "dit is voor mij zwaar").

De betekenis van ik val jou lastig loopt voor een groot deel in de pas met dit valt jou zwaar. In beide gevallen is het predicaat (lastig, zwaar) van toepassing op het onderwerp, niet op het voorwerp.

Het is een beetje een uitzonderlijke constructie. Hij komt niet zo vaak voor. Misschien dat hij zich daarom heeft ontwikkeld tot iets anders. Wat is er gebeurd? Het naamwoordelijk deel en het vervangend koppelwerkwoord (lastig en vallen) zijn versmolten tot één werkwoord. Dat werkwoord is dan natuurlijk geen koppelwerkwoord meer, maar een zelfstandig werkwoord. Daardoor gaat het ook de betekenis "doen" krijgen. In plaats van dat ik lastig ben voor jou, doe ik nu iets ("lastigvallen"). Het voorwerp, dat aanvankelijk meewerkend moet zijn geweest, wordt nu een lijdend voorwerp. Hoe kun je dat zien? Je kunt er een lijdende vorm van maken: jij wordt (door mij) lastiggevallen.

Waarom is dit interessant? Het laat zien dat het verschil tussen naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde soms maar een heel dun lijntje is. Een klein duwtje, een kleine verschuiving in de betekenis is voldoende om een naamwoordelijke constructie te veranderen in een werkwoordelijke. Zo'n verandering brengt meteen allerlei andere dingen met zich mee (spelling, mogelijkheid tot lijdende vorm).

Nou mag je van mij best zeggen, ik wil dat allemaal niet weten, ik vind er niks aan, laat mij erbuiten. Maar je moet toch over een behoorlijke mate van taalongevoeligheid beschikken om geen oog te hebben voor de charme van zo'n kleine constructie. Of is dit ook weer iets retorisch?

Lees minder

Voor de zoveelste keer

"Ik snap jou niet"
"Wat?"
"Ik snap jou niet"
"Hoezo?"
"Nou heb je in de media ineens zo de wind mee, en je maakt er op geen enkele manier gebruik van?"
"Ik begrijp niet wat je bedoelt"
"Je leest toch wel kranten?"
"Wat stond daarin dan?"
"Dat het in snel tempo bergafwaarts gaat met onze Nederlandse taal!"
"Dat heb ik gemist. Waar stond dat dan?"
Lees meer/ minder/ printversie

"Maar daar heb je toch wel over gehoord? Dat al onze studenten zo belabberd spellen!"
"O, dat!"
"En dat ze de hele grammatica en spelling niet meer beheersen!"
"Jaja, dat heb ik wel gelezen ja"
"En zelfs de pabodocenten bakken er niks van. Man, dan doet mijn grootmoeder het nog beter! En die schrijft nog over visch koopen!"
"Ja OK, ik zie het voor me. Maar daar heb ik toch wel iets over geschreven?"
"Nou ja, zeg! Een of ander lulverhaal ja, en de volgende dag had je het weer over het meewerkend voorwerp. Nota bene! Of daar iemand op zit te wachten!"
"Waar zit jij op te wachten dan?"
"Nou, dat je de mensen eens gaat uitleggen hoe het zit!"
"Uitleggen?"
"Ja man! Geef eens een paar simpele regeltjes, dat mensen geen fouten meer maken. Daar gaat het toch om?"
"Hoezo, daar gaat het om?"
"Dat is toch het hele nut van die grammatica van jou?"
"Het nut?"
"Dat we er met zijn allen beter van gaan schrijven en spreken?"
"Ik zie dat anders helemaal niet zitten."
"Maar waarom dan niet?"
"Grammatica is niet bedoeld om beter van te leren schrijven en spreken."
"Ja, dat zeg jij steeds. Maar je hebt toch grammatica nodig om beter te kunnen spellen?"
"Nee, je hebt grammatica nodig om te kunnen praten over taal."
"Daar ga je weer met je academische houding! Man, kom toch eens uit die ivoren toren en luister wat de mensen willen! Simpele regels, dat willen we!"
"Simpele regels zijn voor simpele denkers."
"Wat? Is dat iets van een WC-tegeltje of zo?"
"Het gaat er in het onderwijs toch niet om de leerlingen te leren hoe ze het moeten vermijden om na te denken?"
"Hûh?"
"Als jij een ezelsbruggetje leert, leer je hoe je niet hoeft na te denken. En jij had het net over uitleggen hoe het zit. Daar heeft een ezelsbruggetje niets mee te maken."
"Hoezo?"
"Simpele regeltjes pas je blind toe, zonder je af te vragen waarom je dat doet. Je bent alleen geïnteresseerd in de uitkomst"
"Ja, maar wacht eens even, nou heb ik je!"
"O?"
"Je wilt toch ook niet na hoeven denken over spelling? Je zou toch eerder na moeten denken over wat je schrijft, over de inhoud, en niet over hoe je het spelt?"
"Ik zeg ook niet dat je daar niet over na zou moeten denken."
"Maar nadenken over spelling gaat ten koste van het nadenken over de tekst. Aha! Krijg daar maar eens een speld tussen!"
"Je hebt mij anders niet horen zeggen dat je moet nadenken over spelling."
"O nee? Ik krijg van jou anders geen simpele regeltjes."
"Maar daar ben ik ook helemaal niet voor! Daar is de grammatica niet voor! Dat maak jij ervan, dat grammatica alleen maar nuttig is om goed te spellen. Mag ik het nog eens heel duidelijk proberen te zeggen: grammatica is het enige middel om te kunnen praten over taal. Daar zijn alle taalwetenschappers, alle talendocenten, kortom, iedereen die wat te vertellen heeft over taal, het wel over eens. Zo gauw je aan het praten bent over taal, het duurt geen tien woorden of er zit een grammaticale term bij. Als je dus mee wilt praten over taal, heb je daarvoor allereerst grammaticale vaardigheden nodig. Dan moet je leren wat een voltooid deelwoord is, of een persoonsvorm, en ja, ook wat een meewerkend voorwerp is. En voor mijn part dat soms helemaal niet zo duidelijk is wat wat is. Dáár heb je grammatica voor nodig!"
"Dus je hebt er niks aan voor de spelling volgens jou?"
"[zucht] Als jij graag correct wil spellen moet je de spellingregels leren, en de woordenlijsten voor een deel van buiten leren. Omdat sommige spellingregels over de taal gaan, maken die ook gebruik van grammaticale termen. Nou kun je twee dingen doen: je zegt, ik wil dat allemaal niet weten en ik ga me er niet in verdiepen, en dan leer je een paar ezelsbruggetjes die je zonder na te denken kunt toepassen en je doet het zonder dat je weet waarom in de meeste gevallen goed. Dat heeft met grammatica allemaal niets te maken. Maar je kunt ook zeggen: ik wil weten hoe het zit, en waar het op gebaseerd is, en ik wil snappen waarom je het soms zus en soms zo moet doen. Dan word je misschien wel een minder goede speller, maar je wordt wel een bewustere speller."
"Hm. Ik vraag me af of de mensen dat willen."
"Mag ik er dan nog één ding aan toevoegen?"
"En dat is?"
"Als je grammatica alleen maar ten behoeve van de spelling leert, is er geen bal aan. Dan vind je het eerder vervelend als ergens een onduidelijk gevalletje optreedt. Dan mopper je over elk onregelmatigheidje in de taal. Dan lach je de grammatica uit omdat niet iedere zin een duidelijke ontleding heeft. Terwijl de fun van de taal niet in de grauwe regelmaat zit, maar in de afwijkingen. In de gekke constructies, in de aparte overblijfsels uit oudere taalstadia, in de deuken en uitstulpingen die er in de taal ontstaan bij contact met een andere taal."
"Jaja. Leve de variatie, zeg je dus. En weg met de spellingregels."
"Dat laatste heb je mij niet horen zeggen."
Lees minder

...en grammatica

Studenten kunnen niet meer spellen kopte de NRC zaterdag, en de discussie brandt weer los. De studenten blijken "steeds meer moeite" te hebben met "spelling en grammatica". Je hoort mij niet zeggen dat het onzin is, maar wat doet dat en grammatica daar steeds bij?

Ik lees bijna alle discussies hierover in brievenrubrieken, op nieuwssites en weblogs, en het gaat nooit over grammatica. Het gaat steeds over d's en t's, over tussen-ennen, en over die verfoeilijke en talloze spellingwijzigingen, die zo onlogisch zijn dat iedereen de weg kwijt is. Of dat het voldoende is dat mensen begrijpen wat je bedoelt (dat zou inderdaad al heel wat zijn), en dat mensen niet zo moeten zeuren omdat het allemaal overdreven is. Maar grammatica, ho maar.

Lees meer/ minder/ printversie

Een enkeling doet nog een dappere poging door te wijzen op groter als/dan, maar daar is de koek zo'n beetje mee op. Dat is blijkbaar de hoogste vorm van grammatica.

Spelling en grammatica, het lijkt wel een setje, zoals Jeltje van Nieuwenhoven dat bij het Groot Dictee zo treffend zei, net als pijl-en-boog of kop-en-schotel. Spelling-en-grammatica, een mooie toevoeging bij de volgende aanpassing van het Groene Boekje over tien jaar.

Hoe is het gesteld met onze kennis van de grammatica? Nou, op de eerste plaats moet je vaststellen dat blijkbaar niemand weet wat grammatica eigenlijk is. Het valt te vrezen dat veel mensen het onsamenhangende en krakkemikkige setje van schoolregels voor clichégevallen beschouwen als "de grammatica van het Nederlands". Groter dan in plaats van groter als, u hebt in plaats van u heeft (of andersom), foutieve samentrekkingen, een aantal is in plaats van een aantal zijn (of andersom, of mag allebei), hun of hen, omdat of doordat, het lijstje is oneindig en de toptien is al jaren hetzelfde.

Nou is het niet mijn bedoeling om denigrerend te doen over schoolregels (dat is mij al eens verweten), maar misschien kan ik iemand ervan overtuigen dat ze op zijn best gezien kunnen worden als normen voor "goed taalgebruik". Daar zou ik het ook nog wel eens over willen hebben, maar nu even niet. Wat ik maar wil zeggen is: deze regels hebben bijzonder weinig met grammatica te maken.

Toch is de kennis en de beheersing van de grammatica in al deze kwesties wel degelijk van belang. Zoals ik al eerder beweerde: om over taal te kunnen praten heb je grammaticale termen nodig. Ook als je het over de spelling van d/t wil hebben, moet je weten wat een persoonsvorm is, en een onderwerp, of een voltooid deelwoord. Als je het wilt hebben over groter als of groter dan moet je weten wat een bijvoeglijk naamwoord is, en een vergrotende trap. Om nog maar te zwijgen van wat je allemaal moet weten, wil je een beetje mee kunnen praten over de kwestie hun of hen.

Onderzoek toont steeds maar weer aan dat de beheersing van grammaticale vaardigheden je niet meteen tot een betere speller of een superieure stilist maakt. Dat zal allemaal best waar zijn, maar wil je ooit lessen in spelling en stijl kunnen volgen, zonder dat je jezelf een eindeloos rijtje van betekenisloze ezelsbruggetjes eigen moet maken, dan is de beheersing van de grammaticale analyse geen overbodige luxe.

Lees minder

Aan de directeur van de school

Geachte [naam verwijderd],

het inspectierapport van de visitatiecommissie voor het aquatisch onderwijs geeft mij aanleiding tot enige bezorgdheid ten aanzien van de inhoud van de lessen aan uw instelling. In het bijzonder gaat het om de Aquatic Survival Course, die door een team van bevoegde badmeesters en -juffrouwen wordt gegeven. Ik stel vast dat de inhoud van deze cursus op gespannen voet staat met de leerdoelen.

Kerndoel van de Aquatic Survival Course is dat de leerlingen de vaardigheid verwerven om snel en efficiënt uit het water te komen. De lessen zijn echter voor een belangrijk deel gevuld met het aanleren van vaardigheden als de verschillende typen zwemslagen (schoolslag, borstcrawl, watertrappelen), die niet voldoende gericht zijn op de leerdoelen. Daarnaast bevatten de meeste lessen zelfs oefeningen waarbij leerlingen in het water leren springen, hetgeen nota bene tegengesteld is aan het doel van de cursus.

Lees meer/ minder/ printversie

Uw argumentatie dat leerlingen door al die vaardigheden een vaag soort "zelfbewustheid in het water" ontwikkelen, die hen tevens in staat zou stellen om beter de kant te bereiken, wordt niet door wetenschappelijk onderzoek ondersteund. Integendeel, onderzoek toont steeds weer aan dat er een negatief statistisch verband is tussen de beheersing van al deze vaardigheden en de snelheid waarmee de leerlingen uit het water komen. Zo blijkt uit een groot opgezet Zweeds onderzoek dat meer aandacht voor deze vaardigheden ertoe leidt dat leerlingen de neiging hebben om zich veel langer in het water op te houden dan strikt noodzakelijk is. En u weet dat daarbij het verdrinkingsgevaar globaal gezien evenredig toeneemt. Uiteindelijk verdrinkt iedereen die te lang in het water blijft.

De overdreven aandacht voor de verschillende zwemslagen, die naar het oordeel van de commissie een gevolg is van de persoonlijke liefhebberijen van een klein aantal docenten, verhindert ook dat aandacht wordt besteed aan zaken die meer aansluiten op de belevingswereld van de leerlingen, en die zich in de onmiddellijke omgeving van het water bevinden: de rijkdom van de natuur op de wateroever, het uitzicht over de watervlakte, en het ruisen van de verschillende soorten bergbeekjes. Al deze zaken blijven onderbelicht, terwijl gebleken is dat leerlingen het vaak heel leuk vinden om zelf dingen te ontdekken en met de vreemdste dingen komen aanzetten als ze zelf op onderzoek mogen uitgaan.

Ik wil u dan ook graag aanbevelen om in uw Aquatic Survival Course meer aandacht te besteden aan het samen ontdekken van de rijkdom rond het water, en de zwemslaginstructie tot het minimaal noodzakelijke te beperken. Tevens geef ik u in overweging om het in het water springen helemaal te schrappen, omdat dat het bereiken van de leerdoelen nodeloos compliceert en bovendien niet aansluit op de belevingswereld van de leerlingen.

Over een jaar zal de commissie uw instelling opnieuw visiteren, en zien of er een realistisch verbetertraject is ingezet. Mocht dit niet het geval zijn, dan zal ik bezien welke maatregelen er van overheidswege genomen kunnen worden om de kwaliteit van uw instelling te verbeteren. Ik vertrouw er echter op dat het zover niet zal hoeven komen.

met vriendelijke groet,

de inspecteur voor Aquatisch Onderwijs,

[naam onleesbaar]

Lees minder

Taalprof overspeelt zijn hand?

Ik zal het maar ronduit zeggen: ik zit een beetje met een kater. Niet dat ik zielig wil doen, of verongelijkt, maar er ontglipt mij hier iets. Wat precies, daar kan ik niet meteen de vinger op leggen, maar ik merk dat het mij irriteert.

Wie niet geïnteresseerd is in de zielenroerselen van de taalprof moet vooral niet verder lezen, en zeker niet reageren. Ook zit ik niet echt te wachten op adhesiebetuigingen (die ik overigens in ander verband zeker waardeer), maar ik schrijf het even van me af. Kijken of ik het dan kwijt ben.

Lees meer/ minder

Ik raakte deze week ineens verzeild in twee discussies die mij niet helemaal lekker zitten. Eigen schuld, zou je zeggen (en terecht) maar goed: dat helpt niet echt. Het gaat natuurlijk om die discussie over die schoolregel "met wie/waarmee", en over een discussie die ik in een mailinglijst voerde toen ik als antwoord op een ontleedvraag beweerde dat "aan het koken zijn" naamwoordelijk gezegde was.

Nou gaat het me niet zozeer om die discussie zelf (die ik razend interessant vind), maar om de indruk dat ik hiermee mensen aan het verliezen ben. Ik probeer op deze website te laten zien hoe leuk de grammatica is, en op de een of andere manier krijg ik de indruk dat de discussie sommige mensen op hun zenuwen werkt. Ik zou alleen maar mijn gelijk proberen te halen, andere mensen beledigen of minachten, of (in die mailinglist) anderen lastigvallen met een persoonlijke hobby (ja, dat klopt eigenlijk wel!). Daardoor wordt eerder het beeld versterkt dat grammatica juist niet leuk is. Dát is niet de bedoeling!

Ik vind het niet erg om steeds te moeten benadrukken dat het mij niet erom gaat, mensen op hun taalgebruik te bekritiseren. Van mij mag je zeggen en schrijven wat je wilt. Ik heb het over grammatica, over al dan niet grammaticale regels, ook als het stijlvoorschriften betreft. Als ik die slecht beargumenteerd vind, signaleer ik dat. Soms welwillend en vriendelijk, bij andere gelegenheden wat steviger. Dat ligt er maar aan hoe ik het in heb.

Een apart probleem is waarschijnlijk dat ik probeer in gesprek te raken met docenten uit het middelbaar (en misschien wel lager) onderwijs. Geen kwaad woord daarover (over hen), en ik begrijp natuurlijk heel goed dat je in het onderwijs ook andere dan wetenschappelijke motieven hebt: je wilt graag een heldere ontleding, die je goed kunt uitleggen aan de leerlingen. Misschien vind je zelfs dat dit soort "academische discussies" niet thuishoren in de klaslokalen, en daar kan ik natuurlijk moeilijk bezwaar tegen maken (of het zou moeten zijn dat althans in het Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs academische discussies juist wél op hun plaats zijn).

Ik vind het moeilijk om in deze discussies de argumenten goed tegen elkaar af te wegen. Sommige mensen trekken meteen een conclusie uit één overweging, en anderen merken een beetje wrevelig op dat dit toch allemaal nergens toe leidt of nergens voor nodig is. Dat ben ik uit de academische wereld niet gewend. Als ik iets beweer, staat dat in principe open voor discussie. Ik heb natuurlijk wel een mening, en een voorkeur op basis van de gegeven argumenten, en volgens mij ben je in een discussie verplicht om elk argument serieus te nemen en te proberen dat te weerleggen, maar zoals gezegd: ik merk dat dit op gespannen voet staat met het doel van mijn weblog, namelijk te laten zien dat je hier plezier aan kunt beleven. Dat het interessant is om erachter te komen waarom je een bepaalde constructie nou naamwoordelijk of werkwoordelijk zou noemen. Wat zijn geldige argumenten, welke argumenten zijn doorslaggevend (en waarom)?

Aan de andere kant constateer ik het volgende: ik ben al een aantal maanden geabonneerd op die docenten-mailinglijst en daar ontstaan zelden lange discussies. In dit geval tel ik al meer dan 50 bijdragen in drie dagen. Blijkbaar "leeft" het wel. Toch merken sommige leden op dat de mailinglijst "geteisterd" wordt door deze discussie. Dat was voor mij een reden om mijn bijdragen aan die discussie te beëindigen en te verplaatsen naar mijn weblog. Maar ook hier loop ik het gevaar, mensen te irriteren. Irriteren, niet prikkelen. Dat vind ik wel vervelend.

Ach, misschien heb ik gewoon een slechte week.

Lees minder

Waarom moeilijk als het makkelijk kan?

"Is dat nou wel verstandig wat je doet?"
"Wat doe ik?"
"Twee van die moeilijke logs, net nou iedereen even komt kijken omdat je genomineerd bent?"
"Moeilijk?"
"Ja man, eerst het betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent, en nou weer het persoonlijk tot en met het onbepaalde voornaamwoordelijke [hijg] bijwoord!"
"En wat zou dat?"
"Ja, zo krijg je nooit stemmen! Zo jaag je iederéén van je weblog weg."
"O is dat zo?"
"Dacht ik wel ja."

Lees meer/ minder

"Ik vind dat jij maar een lage dunk van de mensen hebt."
"Hoezo?"
"Jij denkt dus dat de gemiddelde lezer dat maar niks vindt, een stukje uitleg over de Nederlandse grammatica."
"Ik krijg er niet echt een warm gevoel van."
"O nee?"
"Ja, in mijn hoofd, ja. Hoofdpijn, dat krijg ik ervan."
"Ik denk anders dat het veel mensen wél zal interesseren."
"Interesseren wel, maar snappen ze het ook?"
"Kijk, daar ga je weer. Jij blijft de mensen maar onderschatten. Ik geloof daar niets van."
"Nou je gaat je gang maar"
"Ik denk dat taalgebruikers om de haverklap denken: hee, hoe zou dit of dat zitten? Iederéén herkent dat toch, dat je iets begint te zeggen en dat je dan denkt, wacht even, wat zeg ik nou? Wat is dat voor iets raars in de taal? Het is toch normaal dat je daar dan iets over wil weten?"
"Ja goed, okee, maar om dan meteen zo'n bak grammaticale termen over je heen te krijgen."
"Als je over taal wilt meepraten moet je de woorden kennen waarmee dat kan."
"Ja, dat snap ik wel..."
"En woorden onthouden, daar zijn wij mensen erg goed in."
"Ja, ja"
"Dus die woorden, dat kan het niet zijn."
"Wat is het dan?"
"Volgens mij zijn mensen zoals jij vroeger báng gemaakt"
"Bang?"
"Bang voor grammatica."
"Waarom denk je dat?"
"Kijk naar andere onderwerpen. De gekste en de langste woorden, soms zelfs hele Engelse termen, onthou je moeiteloos, en als ik dan met een volkomen doorzichtige term als voornaamwoordelijk bijwoord aankom is het ineens van: whoa, stop! Oei, grammatica, eng! Mag het licht aanblijven?"
"Uhh..."
"Watje!"

Lees minder

In de docentenkamer (2)

"Ja, nou snap ik het helemáál niet meer!"
"Wat is er?"
"Heb je zaterdag de NRC gelezen?"
"Hoezo?"
"Bijlage Kennis en Onderwijs, groot interview met Max Planckdirecteur Pim Levelt?"
"Neuh, geen tijd man! Ik had een etentje voor vrienden, en ik moest nog lessen voorbereiden, proefwerken nakijken. Ik snap niet waar jij de tijd vandaan haalt voor al die onzin!"
"Nou ja, onzin, onzin, het staat anders wél in de krant."
"Maar waar ging het dan over?"

Lees meer/ minder

"Wacht, ik heb het hier bij me. Kijk: Levelt uit opvallend veel kritiek op de 'cognitivisten'"
"Wie zijn dat dan?"
"Ja, dat vraagt die journalist ook: Oké, wie zijn dat dan?"
"En?"
"Ja, dat is nog een heel verhaal. Maar het gaat blijkbaar om taalkundigen die niets anders doen dan constructies beschrijven"
"In plaats van?"
"Ehh, in plaats van regels."
"Hee, dat komt me bekend voor! Waar ken ik dat van?"
"Ja, dat dacht ik ook, dat ik dat al eens eerder gehoord had, maar ik heb het gevonden."
"Wat was dat dan?"
"Dat was dat artikel Grammatica bestaat niet, dat een tijdje geleden, in juni 2006, ook al in de NRC stond."
"Jaja, was dat niet over die Amerikaanse taalkundige, Goldstein, Goldwater..."
"Goldberg"
"Ja precies! Die zei Chomsky kan wel inpakken."
"Juist! Nou moet je horen. Die Goldberg, die zei dus, grammatica bestaat niet, want die regels die spelen helemaal geen rol, of bijna niks, het gaat alleen maar om constructies."
"Jaja, ik herinner het me weer. Was die Leidse professor Verhagen daar ook niet bij betrokken?"
"Ja, die vond dat ook. Construction Grammar heette dat."
"O. Maar nou zegt Levelt dus het omgekeerde."
"Precies! Levelt zegt: Het is duidelijk dat in het menselijke taalvermogen, en vooral in hoe dat taalvermogen werkt in de praktijk, regels een grote rol spelen."
"Zo! Maar die Levelt, dat is toch geen kleine jongen?"
"Nee, wat heet! Directeur van het Max Planckinstituut, president van de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen, dat is een internationale topwetenschapper. De beste psycholinguïst die we hebben."
"En die serveert hier dus even Goldberg vakkundig af."
"Daar lijkt het wel op, ja."
"Dan kan Goldberg dus eigenlijk wel weer inpakken."
"Ik denk het ook"
"Of Verhagen. Dat is nog een heel gepak daar in die taalkundewereld."
"Zo!"
"Maar waarom zegt zo'n journalist dat er dan niet even bij?"
"Ja, dat dacht ik ook! Twee grote artikelen in dezelfde krant, over hetzelfde onderwerp, en in het tweede wordt met geen woord over het eerste gesproken. Dat was ook nog dezelfde journalist, en je zou toch zeggen dat zo'n redactie dat in de gaten moet hebben. Zo van, ja, we schreven wel een tijdje terug dat grammatica niet bestaat en zo, maar daar komen we nu toch op terug, of althans, er zijn mensen die daar anders over denken. Maar nee, hier zetten ze dan boven Archaïsche troep in je bol."
"Lekkere titel. Maar ik snap er niet veel van."
"Nou! En het ergste is: wij moeten dat weer allemaal in de klas uitleggen. Straks vraagt er weer eentje: meester, hoe zit dat met die grammatica? Bestaat die nou of niet? Of is dat allemaal archaïsche troep in uw bol? En wat betekent het woord archaïsch eigenlijk?"
"Ik denk dat ik maar weer een dictee geef."
"Ja dat doe ik ook maar. Kan ik gewoon de fouten aanstrepen en naar het Groene Boekje verwijzen."
"Lekker makkelijk."
Lees minder

Ontleedoefening

Let op! Een ontleedoefening, om je kennis van de grammatica te testen. Zoek het onderwerp in de volgende zinnen. Hint: het onderwerp staat schuingedrukt:

• Deze oefening is erg eenvoudig.
• Ongeïnteresseerd maakte de leerling de ontleedoefening.
• Mij wordt nooit eens opgedragen om dit goed uit te leggen.
• Maak jij nog maar eens een extra oefening!
• Waarom verbaasden de docent de vele goede antwoorden?

Jezus, wat flauw! Wat wil de taalprof met deze "oefening" bereiken?

Lees meer/ minder

Vind je dit echt zo flauw? Waarom ben je dan wel voortdurend zelf op zoek naar stomme ezelsbruggetjes waarmee je het onderwerp kunt aanwijzen zonder dat je snapt waar je mee bezig bent? Wat heeft het in vredesnaam voor nut om het onderwerp te kunnen vinden als je geen flauw benul hebt van wat een onderwerp nou eigenlijk is?

Je zult het toch wel met me eens zijn dat je van de bovenstaande "oefening" niet veel kunt leren. Nou, wat leer je dan van een ezelsbruggetje dat je zonder na te denken kunt toepassen?

De enige manier om van de bovenstaande zinnen iets te leren is je af te vragen waarom het schuingedrukte zinsdeel het onderwerp is. En let op: dat zinsdeel is niet het onderwerp omdat het schuingedrukt is!

Hetzelfde geldt als je bijvoorbeeld het ezelsbruggetje hebt geleerd dat het onderwerp altijd naast de persoonsvorm staat (wat trouwens niet eens klopt, zie de derde en de vijfde zin). Een zinsdeel is nooit het onderwerp omdat het naast de persoonsvorm staat. Evenmin is een zinsdeel het onderwerp omdat het in getal overeenkomt met de persoonsvorm. Al die ezelsbruggetjes zoomen in op een symptoom. Denk maar aan een ziekte waar je rode vlekjes van krijgt. Je kunt niet zeggen dat iemand de mazelen heeft omdat hij rode vlekjes heeft. Rode vlekjes vormen een van de symptomen van de mazelen.

Testjes kunnen handig zijn om je aanwijzingen op te leveren. Maar vertrouw nooit op één testje, en houd in het oog wat het zinsdeel dat je zoekt precies inhoudt. In geval van het onderwerp: dat is het zinsdeel dat doet of is wat het predicaat (het gezegde plus eventuele voorwerpen) betekent. In de eerste zin is bijvoorbeeld de oefening datgene wat eenvoudig is. En in de laatste zijn de vele goede antwoorden de dingen die iets doen, namelijk de docent verbazen.

Alleen de derde zin is wat dat betreft een beetje lastig. Het predicaat is mij opgedragen worden. Misschien vind je het moeilijk om hiervan te zeggen of dit nou doen of zijn is. Eigenlijk zou je zeggen dat het gedaan worden is, maar als je echt moet kiezen tussen doen en zijn, moet je toch toegeven dat gedaan worden eerder iets is dat iets doet dan dat iets is. Nou ja, in dat geval is dat iets dat opgedragen wordt, duidelijk: dat is om dit goed uit te leggen. Wat ik hierbij hopelijk gedaan heb.

Lees minder

Ontleden voorkomt blunderen?

Ik snap wel dat de LOI iets moet doen om een cursus Spelling en Grammatica aan te prijzen, maar waarom moet dat zo makkelijk? "Vermijd tekstblunder en leer nu de juiste spelling", kopt de onderwijsinstelling. En onder het kopje Grammatica: "Weet je eenmaal hoe een goede zin in elkaar zit, dan zul je niet snel fouten maken." Wie verzint deze onzin?

Lees meer/ minder

Het omgekeerde van die laatste zin is ook al waar: "Weet je eenmaal hoe een verkeerde zin in elkaar zit, dan zul je niet snel fouten maken". En erg genoeg betekent de zin ook nog hetzelfde als: "Als je snel fouten maakt, weet je dus niet hoe een goede zin in elkaar zit." Wordt de onzin al een beetje duidelijk?

Laat ik het nog maar eens herhalen: het grammaticaal ontleden van zinnen en woorden is niet bedoeld om "fouten" te vermijden, of om beter te leren spreken en schrijven. Hooguit kan iemand die de grammaticale analyse beheerst beter redeneren over goed en fout.

Het leren van grammaticale ontleding is bedoeld om te kunnen praten over taal. Je kunt niets verstandigs zeggen over taal, of over taaluitingen, zonder dat je in staat bent om te zien hoe het allemaal in elkaar zit. Je kunt niets zeggen over hoe mensen talen leren, of over verschillen tussen talen, of over hoe je een computer moet programmeren om taal te verwerken, zonder dat je dat doet in grammaticale termen. Het punt is namelijk dat al die dingen gebaseerd zijn op grammaticale principes. Zo is het nu eenmaal. Dat ligt nou eens niet aan de Taalunie, of het Genootschap Onze Taal, zo zit de wereld in elkaar. 
Wie het nut van het leren van grammaticale ontleding beperkt tot een betere taalbeheersing, is net als iemand die een hypermoderne nieuwe videorecorder koopt alleen om oude banden te bekijken. Dat kan wel, maar het nut is beperkt, en je laat een hele hoop interessante mogelijkheden ongebruikt. Op zijn minst zonde, maar je zou het ook dom kunnen noemen. Zelfs als je voornaamste doel is om je oude banden te blijven bekijken, wat is dan het verstandigste: voor altijd oude, beperkte videorecorders blijven kopen, of eens goed kijken wat je allemaal nog meer met die nieuwe kunt doen?

Lees minder

Grammatica, wat heb je eraan?

Stel je moet een spreekbeurt houden over je favoriete hobby. Je houdt een gloedvol betoog over de fijne details van het nieuwste computerspel, of je geeft een compleet overzicht van de carrière van je popidool. Je illustreert het allemaal met prachtige foto's, filmpjes en mp3-tjes, en je laat op alle mogelijke manieren blijken wat voor een fantastisch en interessant onderwerp het is. En dan, na afloop, zit er zo'n eigenwijze kneus achter in de klas, die al de hele tijd verveeld achterover leunde (en aan wie je trouwens achteraf altijd al een hekel had), en die vraagt: "Ja, maar wat heb je er eigenlijk aan?" Ja, HALLO!

Lees meer/ minder

Zo ongeveer voel ik me als iemand me vraagt wat je aan grammatica hebt. Ik ken natuurlijk alle antwoorden op die vraag, en afhankelijk van mijn stemming draai ik het ene of het andere riedeltje af. Tja, grammatica heeft geen direct nut, maar taal is belangrijk, taal speelt een grote rol in de maatschappij, dus het is van belang dat je tenminste een béétje weet hoe taal in elkaar zit. Vroeger wilde ik nog wel eens zeggen dat het net als wiskunde zo goed was voor je analytische denkvermogen (klinkt goed, zeg nou zelf), maar dat kun je natuurlijk nooit aantonen dus dat doe ik maar niet meer.

Als ik in een opstandige bui ben vraag ik ook wel eens of je je dat bij andere vakken ook afvraagt. Wat is het nut van biologie, natuurkunde, wiskunde? Wat heb je aan kennis over het getal van Avogadro of het periodiek systeem van elementen? Word je gelukkiger als je een kwadratische vergelijking kunt oplossen, of is dat een voorwaarde om later een goede baan te krijgen? Ik dacht het allemaal niet. Waarom zou je je dat dan bij grammatica wel afvragen?

Ik denk vaak na over het nut van grammatica. Niet omdat ik betwijfel of het wel zo'n goed idee is om me daar de hele dag mee bezig te houden, maar omdat ik graag vragen van een bevredigend antwoord voorzie. En mijn voorlopige conclusie is dat je eigenlijk zou moeten proberen die vraag zelf vóór te zijn.

Als je iets leuk of interessant vindt, dan vraag je je nooit af of het wel ergens goed voor is. Al die mensen die een concert van Robbie Williams hebben bezocht, hebben het nut van die tijdsbesteding niet van te voren zorgvuldig overwogen. Ook de ware voetballiefhebbers, die in deze maand 96 uren besteden aan het bekijken van wedstrijden (en dat is exclusief de rust, verlenging en alle praatprogramma's eromheen), ook die mensen verklaren jou voor gek als je het nut daarvan ter discussie stelt. "Nut? Rot op man, het is gewoon leuk!"

Het probleem is dus juist dat mensen die naar het nut van grammatica vragen, dit onderwerp om te beginnen al niet leuk of interessant vinden. En dat praat je nooit meer goed. Ook al kun je er miljonair mee worden of levens mee redden (wat nou ook weer niet het geval is), je maakt de grammatica er niet leuker mee. Nut is een twijfelachtig motief. Ik heb eigenlijk het idee dat nut iets is wat altijd achteraf verzonnen wordt door mensen die iets leuk vinden. Een beetje zoals vroeger namen voor computerprogramma's werden bedacht, waar dan achteraf een acroniem bij werd verzonnen.

Daarom probeer ik op dit weblog maar zoveel mogelijk te laten zien hoe leuk en interessant grammatica is. Vind je dat ook, dan heb je dat hele nut niet nodig. Vind je het desondanks niks, probeer dan vooral niet je een of ander nut te laten aanpraten, want dat zal je dan gegarandeerd tegenvallen.

Dat betekent natuurlijk niet dat alles wat je op school niet leuk vindt, geen doel dient (wat iets anders is dan nut hebben). In het hele stelsel van nut, normen en waarden is je algemene ontwikkeling meer een waarde: wil je in een ontwikkelde maatschappij leven dan houdt dat in dat iedereen in meerdere of mindere mate op de hoogte is van de stand van zaken in de menselijke kennis. We weten ongeveer hoe de aarde door de ruimte suist, hoe het bloed in je aderen stroomt, wat de economische wetten zijn en wat een ecologisch evenwicht is. En we weten ook een heleboel van hoe taal in elkaar zit, en hoe taal samenhangt met de manier waarop je denkt en de wereld ziet. De enige manier om daarover te praten is in termen van je grammatica. Daar kun je dus maar beter iets van weten.

Lees minder

Objection, your honor!

In de log Het verraderlijke voorzetselvoorwerp heb ik het over de moeilijkheden bij de benoeming van het voorzetselvoorwerp. Daar blijkt dat dat nog niet zo makkelijk is. Erger nog, je kunt erover discussiëren of iets nu wel of niet een voorzetselvoorwerp is. Wat moeten we daarmee? Is dat erg? Of kunnen we hier iets moois van leren?

Het is een wijdverbreid misverstand dat in de zinsontleding alles al vaststaat. De ontleding van sommige zinnen is nog een groot probleem, en over veel gevallen rollen taalkundigen vechtend over straat. Nou zou je zeggen: zoek het dan eerst uit en val ons er pas mee lastig als je het zeker weet. Maar dan ga je voorbij aan de lol van de grammatica.

Als je iemand van moord beschuldigt, dan kun je dat officieel, voor een rechtbank doen. Je gaat dan op zoek naar argumenten. Echter, als je er goed over nadenkt, besef je dat bijna geen enkel argument echt bewijst dat iemand de moordenaar is. Iemand kan een bekentenis afgelegd hebben, maar die kan onder dwang verkregen zijn, of de verdachte sprak in een vlaag van verstandsverbijstering. Er kunnen getuigen zijn, maar zijn die wel betrouwbaar? Vingerafdrukken, dna-sporen, dat zijn allemaal sterke aanwijzingen voor schuld, maar de advocaat van de verdachte zal alles in twijfel proberen te trekken. Waar het om gaat is dat je argumenten overtuigend zijn.

Maar zo is het ook in de ontleding. Je zinsdeel- of woordsoortbenoeming is een beschuldiging, die je met argumenten moet waarmaken. Tegenover wie? Nou ja, als je op school zit, tegenover je docent. Zie de docent als een bevooroordeeld rechter, die mogelijk al door andere advocaten (de grammaticaboekjes, of een leermeester) is "bewerkt". Het is jouw opgave om hem of haar van je ontleding te overtuigen. Bedenk dat geen enkele benoeming "waar is". Er zijn alleen ontledingen waar iedereen het tot nu toe over eens is.

Ontleden is dus niet hetzelfde als het oplossen van een puzzel. Bij een puzzel staat de oplossing vast. In de wetenschap zijn alle oplossingen onzeker.

In de docentenkamer

"Koffie?"
"Ja lekker! Daar ben ik wel aan toe op maandagmorgen."
"En? Heb je het slechte nieuws gelezen?"
"Welke wedstrijd bedoel je?"
"Nee, ik bedoel de kennisbijlage van de NRC van 10 juni 2006."
"Wat stond daarin dan?"
"Je hebt hem niet open gehad."
"Nee, druk druk druk. Barbecue, vrienden op bezoek, je weet hoe dat gaat."
"Jaja"
"Maar wat was dat slechte nieuws dan?"
"Nou, paginagroot artikel, met de kop Grammatica bestaat niet."
"Zo! Dan kan De Groot wel inpakken met zijn lessen Nederlands. Hee, daar heb je hem net."

Lees meer/ minder

"Wat staan jullie me aan te kijken?"
"Wat kom jij hier nog doen?"
"Hè?"
"Heb je het niet gelezen dan?"
"Wat? Ruzie, blessures?"
"Nee man! Grammatica bestaat niet."
"Wat?"
"Grammatica bestaat niet. Stond in de NRC. Niet gelezen?"
"Nee, je weet hoe dat gaat, veel te warm, zwembad uitgezet, duurde uren om te vullen. Maar wat was dat dan?"
"Ik heb het hier bij me. Kijk, paginagroot, Grammatica bestaat niet. Zie je wel?"
"Wie beweert dat?"
"Een of andere professor uit Amerika, Adele Goldberg. Maar de Nederlandse hoogleraar Arie Verhagen wordt bedankt aan het eind, dus die zal dat ook wel vinden."
"Verhagen, Verhagen... Maar die gaf toch vroeger grammatica in Leiden?"
"Ja inderdaad. Nog, voorzover ik weet"
"En die vindt dus dat grammatica niet bestaat?"
"Nou ja, dat staat er niet met zoveel woorden. Maar Goldberg beweert dat. Slecht nieuws voor Chomsky, zegt ze er nog bij."
"Ja die zal er ook wel van opkijken."
"Maar die Verhagen heeft het dus al die tijd nergens over gehad."
"Denk ik wel ja"
"Die zal zich ook rot voelen dan."
"Maar is dat nou echt zo, wat die Goldberg beweert? Heb jij dat artikel gelezen?"
"Nee man! Waarom zou ik? Een hele pagina over iets wat niet bestaat. Kom op!"
"Maar iemand moet dat toch gelezen hebben. Daar heb je Van Dooren van Duits, misschien weet die het."
"Heren, dames! Wat zijn jullie opgewonden op de maandagmorgen."
"Heb je het niet gehoord dan?"
"Nee, wat?"
"Grammatica bestaat niet"
"Nou dat lijkt me sterk. Ik heb hier drie dikke delen Grammatik der Deutschen Gegenwartsprache, daar kan ik iemand de hersens mee inslaan als ik het zou willen. Zal je gedacht zijn dat dat bestaat!"
"Ik denk dat in dat artikel niet op een boek gedoeld wordt."
"Maar dat is toch een grammatica?"
"Nee, wacht even, hier staat het: het gaat om een abstract regelsysteem."
"Abstract?"
"Precies"
"En dat bestaat niet?"
"Zo is het"
"Maar hoe weet die Goldberg dat dan?"
"Ehh, ja dat is niet zo duidelijk. Gerrits, weet jij dat?"
"Waar gaat het over?"
"Over dit artikel, Grammatica bestaat niet."
"Ja, dat heb ik gelezen."
"Jij? Maar jij bent toch lerares wiskunde?"
"Ik heb vroeger een opleiding taaltechnologie gedaan."
"O, dat wist ik niet. Maar hoe zit dat dan met die abstracte regels?"
"Goldberg beweert dat je geen aparte regels nodig hebt om taal te beschrijven. Je hebt alleen woorden met eigenschappen. En constructies."
"Constructies?"
"Ja."
"Wat zijn dat dan?"
"Dat zijn combinaties van woorden. Sommige zijn heel rigide, zoals elk voordeel hep z'n nadeel, maar andere zijn heel flexibel, daar kun je makkelijk delen van vervangen."
"Aha"
"En alles is dus eigenlijk een constructie."
"Jaja"
"Of een constructie in een constructie. Want het moet natuurlijk wel recursief zijn."
"Recur-wat?"
"Recursief. Ja, daar moet je misschien wel wiskundige voor zijn om dat te snappen. Maar de theorie daarover komt grotendeels van Noam Chomsky, en dat was toch eigenlijk een taalkundige."
"Maar wat is dat dan, recursief?"
"Een constructie is recursief als hij een deel van zichzelf kan zijn."
"Dat snap ik niet."
"Nou, je hebt dus een constructie, waar je een andere constructie in kunt stoppen. Bijvoorbeeld de constructie Iemand lacht, en daar kun je in plaats van Iemand ook invullen De vader van iemand."
"Okee"
"Maar daar zit weer iemand in. En dat kun je in principe weer vervangen door de vader van iemand, dan krijg je de vader van de vader van iemand lacht."
"Ja dat snap ik. Dan kun je oneindig doorgaan."
"Precies. En dat is recursie."
"Maar dat is dan toch een grammaticaregel?"
"Tja, dat ligt eraan. Goldberg zegt van niet. Of eigenlijk zegt ze: je hebt alleen maar constructies nodig en een eenvoudige manier van combinatie. Daar heb je geen heel abstract systeem van grammaticale regels voor nodig, zegt ze letterlijk."
"Dus eigenlijk heb je wel een grammatica, maar dan een heel kleintje?"
"Ik denk het wel."
"Alleen maar om constructies te combineren."
"Ja"
"Maar wat mag je dan met wat combineren?"
"Dat wordt bepaald door de eigenschappen van de constructie."
"Maar dan stop je dus alle informatie die je eerst in een regel had, eigenlijk nu in een constructie?"
"Daar lijkt het wel op, ja"
"Daar schieten we dan toch niet zoveel mee op?"
"In wetenschappelijk opzicht wel."
"Maar of ik mijn leerlingen nou een abstract stelsel van regels moet leren of een abstract stelsel van eigenschappen van constructies, dat is toch lood om oud ijzer?"
"Ja, praktisch gezien wel."
"Ik snap die wetenschappers niet. Ze zouden eens een week voor de klas moeten staan."
"Nou, ik denk dat ze er vóór mijn pensioen niet meer uitkomen, dus ik ga mijn leerlingen eens lekker doorzagen over koppelwerkwoorden. Dat zijn er in ieder geval maar negen."
"Negen? En raken dan?"
"Zeg, hou eens op. Ik vind heten, dunken en voorkomen al niet uit te leggen. En straks heeft ook nog een of andere wijsneus dat artikel in de kattenbak zien liggen, moet ik ook nog uitleggen dat in ieder geval het schoolvak grammatica nog wel bestaat."
Lees minder

Dit wordt weer vreselijk

Kan dat nou niet eens een keer ophouden? Dat iedereen die het woord "grammatica" of "zinsontleding" in de mond neemt, zich meteen verontschuldigt dat het allemaal zo lastig en vervelend is? Zelfs (juist?) mensen die proberen om grammatica aan een breder publiek uit te leggen maken zich hier schuldig aan. Als je op de markt een schoonmaakmiddel aanprijst, ga je toch ook niet zeggen: "Ja sorry, hier wordt alles vreselijk smerig van maar het is toch beter dat u dit aanschaft"?

Lees meer/minder

Het Vlaamse tekstbureau Renia heeft een website met een "taaltuin" waar verschillende taaltips op staan, onder andere over grammatica. Nou vind ik het al mooi dat iemand de moeite neemt om daar aandacht aan te besteden, dus het is misschien een beetje sneu dat ik daar kritiek op heb, maar you always hurt the one you love denk ik dan maar.

Een van de taaltips draagt te titel Bepalingen. In de tweede alinea is het al meteen raak. Die luidt: "U vreesde het al; het moest er eens van komen... We hebben het over zinsontleding!"

Hier wordt net gedaan of zinsontleding een noodzakelijk kwaad is, dat om een of andere reden onvermijdelijk is. Waarom precies, dat komt niet helemaal uit de verf, maar dat het iets is om bang voor te zijn is blijkbaar vanzelfsprekend. Lekkere binnenkomer voor een uitleg.

Die uitleg, daar word ik dan ook niet echt gelukkig van. Ik zal niet beweren dat het allemaal onzin is, maar helemaal juist lijkt het me ook weer niet. Ik loop het even na, onder de verzekering dat mijn kritiek heus positief bedoeld is.

Het stukje draait om drie zinnetjes:

1. De zaakvoerster luisterde ongeduldig naar zijn argumenten.
2. De ongeduldige zaakvoerster luisterde naar zijn argumenten.
3. Ongeduldig liep de zaakvoerster op en neer.

Het gaat natuurlijk over de verschillende ontledingen van het woord ongeduldig(e). In zin 2 is dat een bijvoeglijke bepaling. Waarom? Omdat, volgens Renia, het "een onderdeel (is) van de woordgroep de ongeduldige zaakvoerster, het onderwerp van de zin". Ja, die feiten kloppen wel, maar het is geen uitleg, en het is maar een halve reden. Ongeduldige is een bepaling bij het zelfstandig naamwoord zaakvoerster om twee redenen:

• Het vormt een predicatie bij dat zelfstandig naamwoord (zie de log Wat de zin bij elkaar houdt), die uitdrukt dat de zaakvoerster ongeduldig is;
• Het staat in de woordgroep waar zaakvoerster de kern van is (in de ongeduldige zaakvoerster is zaakvoerster het kernwoord).

Als iets op die manier een bepaling bij een zelfstandig naamwoord is, noemen we het bijvoeglijk. Waarom? Omdat in dit geval de "bijvoeging" zo belangrijk is dat zelfs de vorm van het woord erdoor kan worden beïnvloed. Hier krijgt ongeduldig zelfs de uitgang -e.

In de zinnen 1 en 3 is er telkens wel een predicatief verband tussen ongeduldig en zaakvoerster (in beide gevallen is de zaakvoerster ongeduldig), maar die twee woorden zitten niet in dezelfde woordgroep. Er is dus niet aan beide voorwaarden voldaan, en het is dus geen bijvoeglijke bepaling. Maar wat is het dan wel? Hier heeft Renia een eigenaardige opvatting over.

Volgens de website is ongeduldig in zin 1 een bijwoordelijke bepaling, en in zin 3 een bepaling van gesteldheid. Vanwaar dit verschil? Wel, volgens Renia omdat ongeduldig in 1 een "bepaling bij de handeling luisteren" is, en in 3 een bepaling bij de "gemoedsgesteldheid" van de zaakvoerster (vandaar de naam "bepaling van gesteldheid"). Dat lijkt me, behalve onduidelijk, ook onjuist.

Die gemoedsgesteldheid, dat is echt onzin. Bepalingen van gesteldheid hoeven niets met gemoedsgesteldheid te maken te hebben, en wat met je gemoedsgesteldheid te maken heeft, hoeft geen bepaling van gesteldheid te zijn. Ongeduldige in zin 2 zegt toch ook iets van de gemoedsgesteldheid van de zaakvoerster? Toch is het daar geen bepaling van gesteldheid. Hoe zit het dan wel? Het is eigenlijk veel eenvoudiger.

Zowel in zin 1 als in zin 3 kun je volhouden dat wel degelijk beweerd wordt dat de zaakvoerster ongeduldig is. Terwijl ze naar zijn argumenten luistert, terwijl ze op en neer loopt, is ze ongeduldig. Welnu, in dat geval is ongeduldig een bepaling van gesteldheid. Niet omdat het iets zegt over iemands gemoedsgesteldheid, maar omdat het een predicatie bij een zelfstandig naamwoord is die niet samen met dat zelfstandig naamwoord in één woordgroep zit. Zo eenvoudig is dat.

Ik snap wel waarom Renia denkt dat ongeduldig in zin 1 een bijwoordelijke bepaling is. Het tekstbureau redeneert: in die zin wordt gezegd dat de zaakvoerster "op ongeduldige wijze" luistert naar iemands argumenten. In dat geval zou niet de zaakvoerster zelf, maar alleen het luisteren ongeduldig zijn. Ja, dán zou er inderdaad sprake zijn van een bijwoordelijke bepaling. Maar ik vraag me dat af.

Ten eerste, wat is dat, "luisteren op ongeduldige wijze"? Hoe doe je dat? En ten tweede: Kun je ongeduldig luisteren zonder dat je ongeduldig bent? Ze luistert wel ongeduldig, maar ze is in werkelijkheid heel geduldig. Ik vind dat maar gek.  Dan zou ik nog eerder denken dat je "op een ongeduldige manier" kunt lopen dan luisteren, dus dan zou je eerder zin 3 bijwoordelijk moeten noemen dan zin 1. Maar het lijkt me allebei niet goed. Wat is er mis met de eenvoudige ontleding "bepaling van gesteldheid"? De moeilijke naam?

Lees minder

Hollandse Eenheidsworsten-Maatschappij

De warenhuizen nemen onze grammatica over. Lees ik eerst in een taalcolumn dat de HEMA hogere taalkunde gebruikt in reclameteksten, nu staat er weer in een weblog dat ditzelfde warenhuis spellinglessen verkoopt. En hoewel de HEMA al jaren de kinderboekhelden Jip en Janneke als beeldmerk gebruikt, zijn die spellinglessen bepaald niet in Jip en Janneketaal gesteld.

Nu heeft de taalprof plechtig beloofd het nooit over spelling te hebben, maar eigenlijk gaan die lessen over grammatica. En daar schiet hij dus te hulp.

Lees meer/minder

Op de weblog jijenjekids.blog.nl staat een citaat uit zo'n spellinglesje. Waarschijnlijk een tekstje als uitleg bij een zinnetje als Schanulleke wordt gevonden. Ik citeer het even in zijn geheel (schrik niet):

Het woord "wordt" spreken we uit als "wort". Maar we schrijven "wordt". Hoe komt dat? Bij "wordt" hoort het onderwerp "Schanulleke". Je kunt namelijk vragen: "Wie wordt gevonden?" Het antwoord is "Schanulleke". "Schanulleke" noemen we "3e persoon enkelvoud". Het is te vergelijken met "hij". Bij de 3e persoon enkelvoud komt er een "t" achter de ik-vorm (of stam). De ik-vorm (of stam) is het hele werkwoord min -en. Het hele werkwoord is "worden". De ik-vorm (of stam) is dus "word"

Bent u daar nog? Dit is een lesje voor kinderen van groep 7 en 8, ik zeg het er maar even bij. Hier wordt vakkundig elk plezier in alles wat een beetje op grammatica lijkt om zeep geholpen. Misschien een beetje arrogant gezegd, maar dat kan de taalprof beter. Ik doe een poging, vanuit dezelfde zin Schanulleke wordt gevonden:

Hee, wat raar! Waarom schrijf je het woord wordt met dt? Je spreekt het toch gewoon met een t uit? Waarom mag je dan niet wort schrijven? Dat is toch veel gemakkelijker? Dat zit zo: er zijn heel veel woorden die je soms met een d en soms met een t uitspreekt. Je zegt hont maar ook honden. En bort en borden, hoet en hoeden. Als je al die woorden soms met een d en soms met een t zou schrijven, dan zou dat wel heel moeilijk worden bij het lezen. Als je hond - honden schrijft, en bord - borden, hoed - hoeden, dan zie je meteen dat die woorden bij elkaar horen. Dan kun je veel sneller lezen!

Nu hoort wort bij worden, dus moet je het eigenlijk met een d schrijven: word - worden. Zo zie je meteen dat die woorden iets met elkaar te maken hebben. Makkelijk! Maar waarom schrijven we dan niet gewoon Schanulleke word gevonden? We hoeven toch alleen maar aan te geven dat word bij worden hoort? Waarom moet het dan hier wordt zijn? Ook dat is niet zo heel moeilijk.

We spreken eerst af: die d, daar komen we niet meer aan. Die hoort erbij, omdat wordt bij worden hoort. Maar hoe zit het met die t? Nou, dat zit zo: in het Nederlands krijgen werkwoorden soms een t en soms niet. Je zegt Ik lach, ik loop, ik huil, ik snurk, maar ook Schanulleke lacht, Schanulleke loopt, Schanulleke huilt, Schanulleke snurkt. Dat hoef je eigenlijk niet eens te leren, dat voel je gewoon (denk er eens over na, is dat zo?). Staat er ik bij, dan krijgt het werkwoord geen t, staat er iemand anders bij (bijvoorbeeld jij, hij, zij, Schanulleke, Suske, Wiske), dan krijgt het werkwoord wel een t. En let op: die extra klank is altijd een t en nooit een d.

In de zin Schanulleke wordt gevonden staat er geen ik bij het werkwoord. Dan had je moeten schrijven Ik word gevonden. Nee, er staat Schanulleke bij. Maar dan moet er dus een t bij. Er stond al een d, daar zouden we niet meer aankomen, want die was bedoeld om te laten zien dat het woord bij worden hoort, dus er moet gewoon een t achter. Dat ziet er dan wel een beetje ingewikkeld uit, wordt, maar het is bedoeld om het makkelijker te maken. Aan de d kun je meteen zien dat het om worden gaat, en de extra t laat zien dat ik niet gevonden word, maar dat Schanulleke gevonden wordt.

Lees minder

Stappenplan

In de lessen grammatica krijg je meestal een "stappenplan" of een "ontleedschema" voorgelegd, waarmee je op een "eenvoudige" manier kunt leren ontleden.

Allereerst moet je de zin "vragend" maken, en het woord dat dan "meestal" vooraan komt te staan noem je de persoonsvorm. Dan neem je de persoonsvorm, en zet er Wie of wat voor, en het antwoord op die vraag is het onderwerp. Dan zoek je de eventuele andere werkwoorden en dat is het gezegde.

Vervolgens kijk je of dat naamwoordelijk en werkwoordelijk is en afhankelijk daarvan zoek je het naamwoordelijk deel of de voorwerpen erbij. Dan kijk je zo'n beetje wat over is en dat benoem je als bijvoeglijke of bijwoordelijke bepaling, of (schrik niet) bepaling van gesteldheid. En dan leun je tevreden achterover. Weer een zin ontleed. Ik vind dat allemaal maar niks.

Lees meer/ minder

Het effect van zo'n stappenplan is dat je je heel erg inspant om een zin te ontleden zonder hem te hoeven begrijpen. Eigenlijk probeer je zo min mogelijk na te denken, maar daardoor maak je het ontleden alleen maar moeilijker. Doordat je geen flauw idee hebt waaróm je al die rare proefjes moet doen, heb je ook geen enkele mogelijkheid om zelf te controleren of je antwoord goed is. Wat heb je daar nu aan?

Volgens mij is het beter om te weten waarom je een bepaalde benoeming zou moeten doen. Het is beter dat je weet wat een persoonsvorm is en waarom hij zo heet. Hoe je hem vervolgens opspoort doet er dan niet zoveel toe, maar dan kun je tenminste controleren of het goed is wat je gevonden hebt.

Moet dat dan allemaal maar zonder stappenplan? Nou, niet per se. Het is inderdaad het makkelijkste om een bepaalde volgorde aan te houden. Maar volgens mij is die anders dan wat in de meeste boekjes staat. En als je snapt hoe het zit, kan het ook in een willekeurige volgorde.

1. Een persoonsvorm kun je meestal gemakkelijk vinden. Het is het werkwoord dat de tijd draagt, en van persoon en getal kan veranderen. Dat kun je in de zin gewoon uitproberen.
2. Iedere persoonsvorm hoort bij een gezegde. Soms is de persoonsvorm het enige woord in het gezegde, soms horen er andere werkwoorden bij, of is de persoonsvorm een gesplitst woord (zoals in ik bel je morgen op).
3. Dat gezegde is altijd een vorm van "doen" of "zijn". Dat is het verschil tussen een werkwoordelijk en een naamwoordelijk gezegde.
4. Bij een naamwoordelijk gezegde hoort een zinsdeel dat aangeeft wat iemand of iets is.
5. Bij een werkwoordelijk gezegde horen voorwerpen, afhankelijk van de keuze van het werkwoord.  Bij wachten hoort op iets of iemand bij geven hoort (aan) iemand iets. Zoek die voorwerpen op, en je hebt lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp en voorzetselvoorwerp gevonden.
6. Dan heb je het belangrijkste predicaat van de zin gevonden. Dat bestaat uit werkwoorden met hun aanvullingen (naamwoordelijk deel van het gezegde en/of alle voorwerpen). Het predicaat zegt dat iets of iemand iets doet of is. Wie is die iets of iemand waarvan het predicaat iets zegt? Dat is het onderwerp. Klopt het dat dit onderwerp in persoon en getal overeen komt met de persoonsvorm van het predicaat? (Extra controlemogelijkheid!).
7. Zoek nu verder in de zin naar andere predicaties. Zijn er zinsdelen die een predicaat vormen bij een zelfstandig naamwoord, dan zijn er twee mogelijkheden: het zijn bijvoeglijke bepalingen als ze samen met dat zelfstandig naamwoord in één woordgroep zitten, en anders zijn het bepalingen van gesteldheid.
8. Zijn er predicaten die van andere woorden iets zeggen (bijvoorbeeld van een bijvoeglijk naamwoord, van een werkwoord of van de hele zin), dan worden die gemakshalve allemaal bijwoordelijke bepalingen genoemd. Een beetje makkelijk, en het is goed als je de predicatie kunt aanwijzen, maar genoeg is genoeg.

Lees minder

Wat is er mis met een ezelsbruggetje?

De schoolgrammatica's zijn vergeven van de ezelsbruggetjes. Van 't kofschip tot de wie/wat-proef, de gekste trucjes worden uit de kast gehaald om het juiste antwoord op een spellings- of ontleedvraag te vinden. Prima toch? Waarom moeilijk doen als het makkelijk kan?

Nou sorry, maar daar heb ik een andere mening over. Als het er alleen maar gaat om een voldoende te halen voor een test of proefwerk kun je net zo goed frauderen, dat is niet eens zoveel gevaarlijker en een stuk zekerder. Naast een grammaticafreak gaan zitten en afkijken, dat lijkt me dan het beste.

Maar even serieus: het gaat bij het vak grammatica natuurlijk helemaal niet om de goede antwoorden. Daar gaat het bij andere vakken ook niet om. Het gaat erom dat je begrijpt hoe het zit. Dat je daarmee vragen kunt beantwoorden is alleen bedoeld als bewijs dat je het snapt. Nou kun je wel die hele stap van het begrip proberen over te slaan en meteen het goede antwoord te geven, maar wie schiet daar nou iets mee op? Het is net alsof iemand een tenniswedstrijd speelt en ineens denkt: "Hee, als ik dat scorebord nou zo verander dan win ik óók! Daar hoef ik helemaal niet voor te kunnen tennissen! Vet zeg!"

Daarom heb ik iets tegen ezelsbruggetjes. Ze leiden de aandacht af van wat er werkelijk aan de hand is, en ze geven de indruk dat het alleen om de antwoorden gaat. Natuurlijk zijn er wel dingen die je niet anders dan met een ezelsbruggetje kunt onthouden (bijvoorbeeld willekeurige rijtjes), maar als er onderliggende principes zijn kun je beter proberen díe te begrijpen.

Waarom zou je iets van grammatica willen weten?

Als je mee wilt praten over voetbal, moet je termen als buitenspel en 4-4-3-systeem kunnen gebruiken. Als je mee wilt praten over muziek moet je het verschil tussen hiphop en grunge eigenlijk kennen. Als je mee wilt praten over taal, moet je daar ook de termen voor kennen.

Waarom zou je mee willen praten over taal? Nou ja, iedereen doet het. Iedereen heeft een mening over taal. Over jongerentaal of straattaal, over SMS-taal of taalverloedering. Over invloed van het Engels of nieuwe woorden. En bij alle discussies over taal valt op hoe onbeholpen mensen praten over iets wat ze zo na aan het hart ligt.

Het is net of mensen sterk in voetbal geïnteresseerd zijn, en op de tribune tegen elkaar praten hoe die leuke man met die handschoentjes zijn schoenveters heeft geknoopt. Iedere kenner zal opmerken dat dit een weinig zinvolle conversatie is. Althans, als je denkt iets over voetbal te beweren.

En dan nog eens wat: het is ook nog eens een vreselijk interessant onderwerp! Tussen je derde en je zesde jaar heb je de belangrijkste grammaticale principes van je moedertaal geleerd, en je hebt eigenlijk geen flauw benul hoe die taal in elkaar zit.