Taalprof

Wat schetst mijn verbazing? Weer een reactie!

Gisteren reageerde een lezer met de opmerking dat hij steeds vaker hoorde Wat schetst mijn verbazing?  in plaats van Wie schetst mijn verbazing? Daaroverheen kwam nog een andere lezer die dat "ongeletterd" noemde, maar ondertussen is het wel een interessante kwestie, die met een beetje ontleden beter begrepen kan worden.

Het is om te beginnen al een verdachte kwestie: de "foute" vorm (wat schetst) komt op het internet al drie keer zo vaak voor als de "goede" (wie schetst). Dat betekent dat we nu al bijna in het stadium zitten van het "iedereen zegt dit maar eigenlijk is het dat." De taalprof is een beetje allergisch voor dat woordje eigenlijk. Dat lijkt hem een beetje te veel op strikt genomen.

Lees meer/ minder/ printversie

Het is snel uitgemaakt dat Wie schetst mijn verbazing? de oudste papieren heeft. Oorspronkelijk gaat het hier om een retorische vraag, die moet aangeven dat je verbazing zo groot is dat niemand hem zou kunnen beschrijven.

Die retorische vraag werd vaak gebruikt in een verhaal, waarin hij werd gevolgd door een bijzin met toen. Bijvoorbeeld bij Conrad Busken Huet, in de 19e eeuw: Wie schetst mijne verbazing, toen mij gezegd werd dat zij sedert twaalf uur in eene brandende koorts lag. De formule Wie schetst werd trouwens voor meerdere emoties gebruikt (verwondering, vreugde).

Het eigenaardige van dit gebruik is het contrast tussen de tegenwoordige en de verleden tijd: de vertelling staat meestal in de verleden tijd, en de formule in de tegenwoordige tijd. De retorische vraag speelt immers tussen spreker/schrijver en luisteraar/lezer.

Later zie je ook het gebruik van de formule in een verhaal in de tegenwoordige tijd. Dan wordt de bijzin ingeleid met het voegwoord als: Wie schetst echter mijn verbazing als ik in het rijtje van de zorgenkinderen ook aantref: de achterstelling van de vrouw? (Joke Kool-Smit in 1970).

En ten slotte krijg je de ontwikkeling dat de formule Wie schetst mijn verbazing gevolgd wordt door een dubbele punt met een situatieschets: Maar wie schetst mijn verbazing: in het nieuwe nummer staan drie boze ingezonden stukken, eveneens afkomstig van  Duitsers. (Wim Raven, in Tirade 1998).

Dit vindt iedereen blijkbaar nog prima, als er maar wie schetst staat. Maar ondertussen is er wel iets veranderd. Het begint al bij het gebruik van een als-zin. Een als-zin kan (net als een dat-zin) worden opgevat als een voorwerpszin. Bijvoorbeeld in Ik zou het toejuichen als het ging regenen. De bijzin heet dan een (voorwaardelijke of conditionele) voorwerpszin (in dit geval  lijdend voorwerp).

Die lezing is bijna noodzakelijk in de formule waarin de situatieschets niet meer in de vorm van een bijzin staat. Wie schetst mijn verbazing: het begon te regenen. Je moet hier de functie van het gedeelte achter de dubbele punt wel opvatten als het voorwerp van je verbazing.

Daar komt bij dat er verschillende andere retorische formules zijn om je verbazing uit te drukken, allemaal met een dubbele punt en een situatieschets in hoofdzinsvolgorde erachteraan: Wat zie ik daar? Wat ziet mijn oog? Wat hoor ik? Wat tref ik daar aan? In al die formules wordt de vraag (wat?) beantwoord door de schets die op de formule volgt.

Het lijkt erop dat de oorspronkelijke formule Wie schetst mijn verbazing? terecht is gekomen in een gebruikswijze waarin hij onlogisch geworden is. Die gekke tegenwoordige tijd was al een breuk met de verhaaltijd, maar met dat voorwerpachtige stuk erachter ontstaat de ongemakkelijke situatie dat je een voorwerp krijgt achter een zin waarin het voorwerp al ingevuld is (dat is namelijk mijn verbazing).

Ongetwijfeld naar analogie van andere formules redt de hedendaagse taalgebruiker zich hieruit door de constructie te herinterpreteren met mijn verbazing als onderwerp en dat wat achter de formule staat als een voorwerp, dat een antwoord vormt op het bevraagde lijdend voorwerp wat.

Ik denk dus, zoals ik in het antwoord aan de lezer al aangaf, dat in de formule Wat schetst mijn verbazing het woordje wat als lijdend voorwerp bedoeld is, en mijn verbazing als onderwerp. Mijn verbazing schetst iets (roept een beeld op), en wat dat is wordt beantwoord door wat erop volgt. Dat dit fysiek onlogisch is (je verbazing is eerder het gevolg dan de oorzaak van je waarneming) vindt de taalgebruiker blijkbaar minder erg dan een grammaticaal gewrongen constructie.

Dit wijkt af van de analyse die de taaladviseurs van Onze Taal geven: zij denken dat Wat als het onderwerp gezien moet worden en mijn verbazing als lijdend voorwerp. Hoewel je dat moeilijk kunt weerleggen, denk ik dat de boven geschetste ontwikkeling het aannemelijk maakt dat ze het mis hebben.

Lees minder

Fijne site dit!

"Zie ik dat nou goed? Zit de taalprof andere blogs te lezen?"
"Ja, wat zou dat?"
"Heb je niet genoeg aan je eigen blog?"
"Jawel, maar hier staat een leuke uiting."
"Een leuke uiting? Wat dan?"
"Hier, lees maar: Fijne site ook dit!"
"Wat is daar leuk aan?"

Lees meer/ minder/ printversie

"Nou, het is een ellips, nietwaar?"
"Een wat?"
"Een ellips: een uiting waaruit iets is weggelaten."
"Jaja."
"Er staat geen werkwoord in die uiting, zie je wel?"
"Ja ik zie het. Wat is daar bijzonder aan?"
"Ontleed hem eens, die uiting."
"Dat is toch niet zo moeilijk? Eens kijken, eh, dit is onderwerp en fijne site is naamwoordelijk deel van het gezegde. Het is kort voor Dit is een fijne site."
"Ja precies, maar..."
"En ook is bijwoordelijke bepaling."
"Ja prima, maar vul die ellips eens aan dan."
"Dat doe ik toch net: dit is een fijne site."
"Ja nee, maar nou zet je de zinsdelen in een andere volgorde. Kun je het ook met de woorden in dezelfde volgorde, en dan alleen aanvullen?"
"Bedoel je Fijne site is dit?"
"Ja precies, en nou nog ook erbij."
"Nou dan wordt het Fijne site ook is... ehh, nee, Fijne site is ook dit, eh, wacht eens, dat klinkt ook voor geen meter!"
"Kijk, daar hebben we het. En nou zal ik het je nog sterker vertellen: maak er eens een voltooide tijd van."
"Een voltooide tijd?"
"Ja, met geweest."
"Iets als Dit is ook altijd een fijne site geweest?"
"Ja, en dan als ellips."
"Umm, dat krijg je Dit ook altijd een fijne site geweest, nee dat kan niet... ehh... Ook altijd een fijne site geweest dit!"
"Precies. En wat valt je daarin op?"
"Het onderwerp staat helemaal achteraan!"
"Inderdaad. En nog sterker: het onderwerp staat op een plaats waar het onderwerp in de zin nooit kan staan."
"Jaja."
"En hoe zit die ellips dan in elkaar?"
"Ja, dat weet ik ook niet. Zullen we het maar een taalfout noemen?"
"Hè doe eens niet zo flauw. Nee, ik denk dat het hier om een "after thought" gaat."
"Een wat?"
"Een after thought. Dat is een zinsdeel dat na een volledige zin staat, als een soort precisering achteraf. Alsof je na het uitspreken van de zin een zinsdeel nog eens preciezer wil omschrijven. Bijvoorbeeld: Hij is een rare vent, die leraar van jou."
"Heet dat niet een herhalend onderwerp?"
"Inderdaad. Je kunt het met elk zinsdeel hebben, maar in de traditionele zinsontleding noem je het dan herhalend. Ik gebruikte er net zelf ook een."
"Wanneer dan?"
"Net nog. Ik zei Ontleed hem eens, die uiting. Daarin is die uiting een herhalend lijdend voorwerp."
"O ja, ik zie het. Maar in Fijne site ook dit herhaalt dit toch niks?"
"Dat ligt er maar aan hoe je het bekijkt. Je zou kunnen zeggen dat Fijne site ook dit! een ellips is van de volledige zin: Het is een fijne site ook, dit! Daarin is Het het eigenlijke onderwerp, en dit herhaalt dat, en maakt het net iets preciezer."
"Jaja. Leuk hoor. Ik bedoel: leuk hoor, dit."

Lees minder

Vernielen maar niet verslechteren

Het moet een week of twee geleden zijn, dat het televisiejournaal berichtte over rellen in Griekenland. Er werd iets in het Grieks gezegd, en de ondertiteling luidde: Er vernielden dingen. Interessante vergissing!

Lees meer/ minder/ printversie

Er had natuurlijk moeten staan: Er werden dingen vernield, of Dingen werden vernield. Maar waarom maakte de ondertitelaar deze vergissing? Is dat soms een gekkigheidje in het Grieks, dat wij in het Nederlands niet kennen? Dat valt nogal mee.

In het Nederlands heb je behoorlijk wat werkwoorden die in twee varianten voorkomen. Het bekendste voorbeeld is breken, dat je kunt krijgen in de zin Hij brak het stokbrood, en Het stokbrood brak. Die tweede variant lijkt wel een soort lijdende vorm zonder hulpwerkwoord (en zonder voltooid deelwoord). Het lijdend voorwerp uit de eerste zin is onderwerp in de tweede zin.

Een dergelijke constructie wordt door taalkundigen ook wel ergatief genoemd (niet te verwarren met de ergatiefnaamval), alhoewel sommigen ook van anticausatief spreken (omdat de oorzaak in de tweede zin weggelaten is).

Die twee varianten heb je niet met alle werkwoorden in het Nederlands. Zo doet eten het niet (wel Hij at het stokbrood maar niet Het stokbrood at, eventueel weer wel met een extra bijvoeglijk naamwoord: het stokbrood at best wel moeilijk). De werkwoorden die het wel doen, en zonder extra toevoegingen, vallen allemaal in een brede betekenisklasse van veranderingswerkwoorden: verandering van kleur bijvoorbeeld (Ik kleur de muur, de muur kleurt), verandering van aggregatietoestand (De zon smelt het ijs, het ijs smelt), verandering van plaats (Ik beweeg mijn hand, mijn hand beweegt), vaak van voertuigen (ik rijd de auto, de auto rijdt), en veranderingswoorden als veramerikaniseren, vervlaamsen, etc. Ik heb een verzameling van zo'n 70 voorbeelden, die ik binnenkort hier zal plaatsen.

Het aardige is dat vernielen wel een veranderingswerkwoord is, maar niet die twee patronen kent: wel ik verniel dingen, maar niet dingen vernielen. Dat lijkt toeval. Als vernielen het wel had gedaan, had niemand daar van op hoeven kijken. Misschien is het corresponderende woord in het Grieks toevallig wel zo'n ergatief (anticausatief) werkwoord.

Er zijn meer werkwoorden die toevallig niet in deze klasse vallen, maar wel vaak in de andere variant optreden. Zo heb je uitbreiden, dat standaard is in Het land breidt zijn territorium uit, maar (nog) niet in Het territorium breidt uit. En omgekeerd is passen standaard in Die trui past mij, maar (nog) niet in Ik pas die trui (in de betekenis "die trui past mij").

Lees minder

Ons bent uitgenodigd

De taalprof deed mee aan een lezerenquête op de website van de NRC. De laatste vraag was of hij interesse had in deelname aan een lezerspanel. Wat houdt dat in, dacht hij. Welnu: Deelnemers aan het lezerspanel wordt maximaal drie keer per jaar uitgenodigd voor onderzoek.

Is dit niet gewoon een ongelukkig foutje? De schrijver is vergeten dat de kern van het onderwerp (deelnemers) meervoud is, en schrijft per ongeluk wordt, omdat lezerspanel in de buurt staat? Zou kunnen. Maar misschien is het erger.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik denk dat het werkwoord uitnodigen hier ook een rol speelt. Bij iemand uitnodigen denk je al gauw aan een uitnodiging aan iemand, en de betekenis is een vorm van communicatie met iemand. Dat past allemaal bij een meewerkend voorwerp.

Bovendien heb je de beruchte gevallen van iemand iets verzoeken en iemand iets vragen, die ook op deze site al diverse keren besproken zijn: in beide constructies beschouwen mensen vaak iemand als lijdend voorwerp en worden ze op de vingers getikt door taalcritici die beweren dat het meewerkend voorwerp is. Ten onrechte, vindt de taalprof, maar dat is hier even niet de discussie. Het punt is dat de schrijver van de NRC lezersenquête heel waarschijnlijk uitnodigen associeert met deze gevallen.

Nou is iemand in iemand uitnodigen zonder twijfel lijdend voorwerp. Om te beginnen is het wij worden uitgenodigd en niet ons wordt uitgenodigd, dat voelt iedere spreker van het Nederlands haarscherp aan. Verder is het ook het uitnodigen van iemand en niet het uitnodigen aan iemand. En dan kan er ook nog eens een voorzetselvoorwerp bij, iemand uitnodigen tot iets, eventueel als beknopte bijzin iemand uitnodigen om iets te doen. Dus daar is geen discussie over.

Het lijkt erop dat de schrijver desondanks uitnodigen associeert met vragen en verzoeken, en denkt: daar was toch iets mee in de lijdende vorm? Wat je denkt dat het onderwerp is, is eigenlijk meewerkend voorwerp. Dus als dat meervoudig is krijg je toch een enkelvoudig werkwoord. Zoiets. Klinkt nergens naar, maar laat ik dat voor de zekerheid maar zo opschrijven. Voordat er weer zo'n grammaticale scherpslijper me op de vingers tikt.

Ik denk dat het dat is. Ik kan me vergissen, maar het zou me niets verbazen. Treurig is het.

Wacht even, laat ik dat verduidelijken. Treurig is niet dat er foutjes gemaakt worden. Treurig is dat mensen tegen hun taalgevoel in allerlei grammaticaregeltjes menen te moeten toepassen, omdat ze bang zijn anders op de vingers getikt te worden. Ook nog eens door mensen die daar ongelijk in hebben. Wat zeg ik, treurig? Triest, dat is het.

Lees minder

Weer bonussen als onderwerp

Gisteren schreef ik over de zin Topmanagers die bonussen zijn beloofd, krijgen die niet. Naar aanleiding van een reactie van een lezer merkte ik op dat het radiojournaal deze constructie later had vermeden door de zin in tweeën te splitsen, met als eerste stuk Topmanagers waren bonussen in het vooruitzicht gesteld. Daar voegde ik aan toe, dat ik over die zin ook wel iets leuks had kunnen schrijven.

Nou doe dat dan, zul je zeggen.

Lees meer/ minder/ printversie

Dat kan. Dan zoek ik eerst het precieze voorbeeld op. Dat blijkt een zin te zijn uit een ANP-persbericht, te lezen op diverse nieuwssites: Vandaag werd bekend dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis bonussen in het vooruitzicht zijn gesteld.

Er is iets met deze zin. Grammaticaal is er niets op aan te merken, maar ik denk dat iedere taalgebruiker net een fractie van een seconde op het verkeerde been staat. Huh? Wat staat dáár nou?

Je moet de zin wel ontleden om te zien wat er aan de hand is. Dan zie je dat zijn gesteld weer een werkwoordelijk gezegde in de lijdende vorm is, met in het vooruitzicht als bepaling van gesteldheid. Ongetwijfeld zijn er nu lezers die graag in het vooruitzicht stellen als werkwoordelijke uitdrukking willen zien, maar dat lijkt me niet nodig. In het vooruitzicht stellen is een gewone constructie net als in staat stellen, gerust stellen, enzovoorts, met een volkomen doorzichtige betekenis. Iemand die je ergens toe in staat stelt, die is als gevolg daarvan ergens toe in staat. Iemand die je gerust stelt, die is als gevolg daarvan gerust. Een "resultatieve werkwoordbepaling" heet dat.

Het zinsdeel bonussen is het onderwerp van die combinatie zijn in het vooruitzicht gesteld, want als het om één bonus zou zijn gegaan, dan had de zin geluid: Vandaag werd bekend dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis een bonus in het vooruitzicht is gesteld.

Blijft over tientallen medewerkers in de subtop van Fortis, dat hier de functie van meewerkend voorwerp vervult. De actieve vorm van het gezegde is (aan) iemand iets in het vooruitzicht stellen, met meewerkend voorwerp en lijdend voorwerp. In de lijdende vorm wordt het lijdend voorwerp onderwerp, en het meewerkend voorwerp blijft meewerkend voorwerp.

Wat is er dan vreemd aan de zin? Ten eerste dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis vooraan staat. Het onderwerp is het meest gebruikelijke zinsdeel op de eerste plaats in een bijzin. Daar komt bij dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis een zinsdeel is dat levende wezens aanduidt, terwijl bonussen niet levend zijn. In verreweg de meeste zinnen is juist het onderwerp levend en andere zinsdelen zijn niet-levend. Een niet-levend onderwerp in combinatie met een levend voorwerp is zeldzaam.

Dat betekent dat de taalgebruiker onwillekeurig in de eerste helft van de zin denkt dat tientallen medewerkers in de subtop van Fortis het onderwerp van de zin zal zijn, en bonussen een voorwerp. Zeker tot aan in het vooruitzicht, maar waarschijnlijk zelfs tot zijn gesteld. Dat had immers ook nog kregen gesteld kunnen zijn, en dan was tientallen medewerkers in de subtop van Fortis wél onderwerp geweest.

De zin doet dus een sterk beroep op het werkgeheugen van de lezer/luisteraar. En die heeft ondertussen waarschijnlijk ook wel wat beters te doen, zeker als het om een radiojournaal gaat.

Lees minder

Vragen, verzoeken of uitnodigen?

Er roert zich weer iets in het kamp van de reizigers-wordt-verzochtaanhangers. Op mijn eigen weblog kondigt een lezer aan dat hij het "behoorlijk oneens is" met de analyse van de taalprof, en op het weer ter ziele lijkende nltaal.blog laait de discussie weer op met iemand die aan komt zetten met de nominalisatieproef uit de Praktische cursus Zinsontleding van Klein en Van den Toorn.

Tijd om de balans op te maken, en alle voors en tegens nog eens netjes bij elkaar te zetten.

Lees meer/ minder/ printversie

Om te beginnen: de discussie gaat over zinnen van het type De reizigers worden verzocht om over te stappen. Dit zou moeten zijn De reizigers wordt verzocht om over te stappen. Mensen die dit vinden, beargumenteren het vanuit de ontleding van de zin. En volgens de taalprof is dat "strikt genomen" een verkeerde ontleding.

Er zijn twee vragen die in deze discussie beantwoord moeten worden:

1. Op welke ontleding is de zin De reizigers worden verzocht om over te stappen gebaseerd, en is daar iets op aan te merken?
2. Op welke ontleding is de zin De reizigers wordt verzocht om over te stappen gebaseerd, en is daar iets op aan te merken?

Vooraf moeten we vaststellen dat de ene vraag niets te maken hoeft te hebben met de andere. Als de ene ontleding goed is, hoeft dat niet te betekenen dat de andere ontleding dus fout is. Ze kunnen ook allebei goed zijn.

Motivatie voor het meervoud
De taalprof vindt De reizigers worden verzocht om over te stappen de beste zin. Wat zijn daar voor argumenten voor?

(1) De zin Men wordt verzocht om over te stappen is volgens de taalprof, en de naslagwerken, een prima zin. Als dit zo is, dan moet de ontleding zijn dat men onderwerp is. Men komt namelijk in geen enkele andere functie voor dan onderwerp. Maar als men in die zin onderwerp is, is de reizigers ook onderwerp, dus moet het werkwoord ook in het meervoud staan.
(2) De zin De reizigers worden verzocht om over te stappen is de lijdende vorm van Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen. In deze zin is de reizigers lijdend voorwerp. De bekende taalkundige Den Hertog merkte dit al in 1894 op. Hij wees erop dat je verzoeken in deze zin naar analogie van uitnodigen kon lezen. En in Iemand nodigt de reizigers uit om over te stappen is de reizigers zonder enige twijfel lijdend voorwerp.
(3) Dat in de zin Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen het zinsdeel de reizigers lijdend voorwerp is, kan ook worden aangetoond met de "nominalisatieproef," die in diverse cursussen wordt aanbevolen. De zin kan namelijk genominaliseerd worden tot Het verzoeken van de reizigers om over te stappen.
(4) Historisch gezien heeft het werkwoord verzoeken altijd een lijdend voorwerp gehad. Het is ontstaan uit iemand verzoeken (waar verzoeken "verleiden" betekende) met een doelbepaling tot iets. In tijden waarin men naamvallen schreef is de vierde naamval bij dit voorwerp altijd gebruikelijk geweest. Blijkens het "hardnekkig" voorkomen van zinnen als De reizigers worden verzocht om over te stappen is dat nog steeds zo. Er is geen moment of periode in de taalontwikkeling aan te wijzen waarin dit lijdend voorwerp verdwenen is.

Zijn er ook argumenten tegen deze ontleding? Ik ken ze niet, en ik heb ze in de vele discussies tot nu toe niet gehoord. Die discussie wordt gedomineerd door argumenten vóór een andere ontleding. Daaruit wordt dan gemakshalve geconcludeerd dat deze ontleding fout is. Dat is natuurlijk geen juiste manier van redeneren.

Motivatie voor het enkelvoud
In tegenstelling tot de taalprof vinden veel taalcritici dat De reizigers wordt verzocht om over te stappen de beste zin is. Volgens hen is in deze zin de reizigers het meewerkend voorwerp, en om over te stappen een onderwerpszin. Ze hebben daarvoor een aantal argumenten, maar op alle argumenten is wel iets aan te merken.

(1) Voorstanders van het enkelvoud stellen dat je de zin kunt veranderen in Aan de reizigers wordt verzocht om over te stappen. Dat lijkt misschien een overtuigend argument, maar de variant met aan komt buiten het onderwijs vrijwel niet voor. Zo weinig dat je je serieus kunt afvragen of hij niet gewoon ongrammaticaal is.
(2) Een tweede argument voor het enkelvoud komt uit de analyse van de actieve zin. Ook hierbij wordt opgemerkt dat De reizigers wordt verzocht om over te stappen een lijdende vorm is van de actieve zin Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen, en in deze zin zou de reizigers meewerkend voorwerp zijn. Ook hier weer dezelfde motivatie: je zou er aan bij kunnen zetten: Iemand verzoekt aan de reizigers om over te stappen. Maar hierbij geldt weer hetzelfde bezwaar: dit komt bijna niet voor. Bovendien kun je die beknopte bijzin niet goed nominaliseren: iemand verzoekt aan de reizigers een overstap, of iemand verzoekt aan de reizigers een reactie, dat is allemaal niet goed.
(3) Een derde argument sluit bij het tweede aan, en maakt gebruik van de nominalisatieproef. Nominalisatie zou opleveren: het verzoeken van iets aan iemand. Ook dit lijkt bij oppervlakkige beschouwing best acceptabel. Maar zie eens hoe slecht het wordt als je in plaats van iets en iemand iets concreets probeert in te vullen: het verzoeken van een overstap aan de reizigers. Helemaal fout, zou je zeggen. Met andere woorden: die nominalisatieproef wijst helemaal niet de reizigers als meewerkend voorwerp aan.
(4) Dat de reizigers meewerkend voorwerp zou zijn wordt ook nog beargumenteerd door te wijzen op de betekenisovereenkomst met het werkwoord vragen. Je vraagt iemand iets, je verzoekt iemand iets. Bij vragen is iemand meewerkend voorwerp, bij verzoeken dus ook. Ook dit lijkt aannemelijk, totdat je het werkwoord vragen eens nader gaat bekijken. Vragen bestaat namelijk in twee betekenissen: "informeren" (je vraagt iemand of het regent) en iets als "aansporen" (je vraagt iemand om op tijd te komen). De betekenis "verzoeken" hoort niet bij het eerste vragen, alleen bij het tweede. En alleen het eerste is aan iemand iets vragen, het tweede is van iemand iets vragen, hetgeen op een lijdend voorwerp iemand wijst.
(5) Sommigen proberen ook nog indirect af te leiden dat de reizigers meewerkend voorwerp is. Zij zeggen: in de zin Iemand verzoekt de reizigers iets moet iets lijdend voorwerp zijn. Omdat er geen twee lijdende voorwerpen in een zin kunnen staan, moet de reizigers wel iets anders zijn, en meewerkend voorwerp is de enige aannemelijke mogelijkheid. Er zijn twee problemen met dit argument. De stelling dat er geen twee lijdende voorwerpen in één zin kunnen staan is aanvechtbaar. Maar zelfs als we aannemen dat hij correct is, dan kun je het argument nog omkeren. Dan kun je zeggen: de reizigers is lijdend voorwerp, dus iets moet iets anders zijn. Wat kan iets dan zijn? Nou, bijvoorbeeld zoals Den Hertog al voorstelt: oorzakelijk voorwerp. Dat iets geeft het doel aan waarop het verzoek zich richt. Dit doel kun je invullen met een beknopte bijzin of met een woordgroep met om of tot: iemand verzoekt de lezers om een reactie. Het feit dat de beknopte bijzin vervangbaar is door het voornaamwoord iets is geen reden om deze ontleding te verwerpen. Dat zie je ook bij iemand iets vragen, dat twee dingen kan betekenen: "bij iemand informeren naar iets", of "iemand tot iets aansporen". Die twee betekenissen komen tot uitdrukking in de twee ontledingen.

Conclusie
De ontleding die het meervoud ondersteunt kent alleen maar argumenten vóór en geen argumenten tegen. De ontleding die het enkelvoud ondersteunt kent verschillende argumenten vóór, maar op elk argument valt wel wat af te dingen. Een strikte grammaticus zou daarom de eerste ontleding moeten goedkeuren en de tweede moeten afkeuren.

Nu is de hedendaagse taalkundige een pragmaticus. Wat de taalgebruiker wil, is wet. Als de variant met enkelvoud voorkomt, heeft zij bestaansrecht. Dit geldt ook voor de variant met aan de reizigers. Als taalgebruikers dat, desgevraagd, acceptabel vinden, dan kun je daar als taalkundige in principe niets tegenin brengen. Je kunt wel op basis van je analyse concluderen dat de taalgebruikers "strikt genomen" ten onrechte een bepaalde vorm gebruiken, maar als ze dat echt willen, dan heb je dat te accepteren. En als die variant alleen maar kan worden verantwoord door aan te nemen dat er sprake is van een meewerkend voorwerp, dan moet je dat ook, zij het knarsetandend, voor lief nemen.

Wat betekent dat voor de bovenstaande discussie? Volgens mij zouden we in elk geval moeten concluderen dat er op de variant met meervoud, en de ontleding van de reizigers als lijdend voorwerp in de actieve zin, niets (maar dan ook niets) aan te merken valt. Het enkelvoud, en de ontleding van de reizigers als meewerkend voorwerp is op zijn minst verdacht vanwege het feit dat de cruciale varianten bijna nooit voorkomen. Het zou best kunnen zijn dat die enkele voorkomens het rechtstreekse gevolg zijn van grammatica-onderwijs in plaats van een normale taalverwerving.

Lees minder

Wat is een plaatsonderwerp?

Waarom is een plaatsonderwerp een plaatsonderwerp? Wat is het nut van dit zinsdeel? Is dat niet gewoon moeilijkdoenerij van taalkundigen? En trouwens: welke taalkundige heeft dat begrip eigenlijk bedacht? Over deze vragen voert de taalprof nu al enkele dagen een bij vlagen onoverzichtelijke discussie op de discussiegroep nltaal.

In dit logje wordt het plaatsonderwerp in eenvoudige schetsen getekend. Het plaatsonderwerp is het woordje er in een zin als Er wordt gerookt of Er lopen drie kamelen in het park. Daar is natuurlijk geen woord van gelogen, en de hedendaagse naslagwerken, zoals de Algemene Nederlandse Spraakkunst, zijn het hier roerend mee eens. Maar wat nu als je zegt: "Daar geloof ik niet in, taalprof. Waarom zou je dat woordje er niet gewoon een bijwoordelijke bepaling noemen?" Ja, dan krijg je een lastiger verhaal.

Lees meer/ minder/ printversie

Stel nu dat iemand zegt: "Dat woordje er, dat is eigenlijk gewoon het woordje daar, en dan afgezwakt. Bovendien, in een zin als Er lopen drie kamelen in het park is het onderwerp drie kamelen. Waarom zou je daar nog een extra zinsdeel als plaatsonderwerp bij benoemen?"

Dan kun je wijzen op het feit dat het plaatsonderwerp er in dezelfde zin kan voorkomen als de gewone bijwoordelijke bepaling daar: er lopen daar drie kamelen, er wordt daar gerookt. Als die twee woordjes in één zin staan, kan er nooit "versterkt" worden tot daar: *daar lopen daar drie kamelen, *daar wordt daar gerookt. Met andere woorden: in die zinnen kun je niet volhouden dat er een afgezwakt daar is. Want er stáát al daar, en versterking tot daar is uitgesloten.

Vervolgens kun je erop wijzen dat dát woordje er gebonden is aan de plaats van het onderwerp. Van een zin als Er werd daar gisteren gerookt kun je nog wel eventueel maken Werd er daar gisteren gerookt? maar absoluut niet *Werd daar er gisteren gerookt? of *Werd daar gisteren er gerookt? en al helemaal niet *Werd daar gisteren gerookt er? Een gewone bijwoordelijke bepaling kan op al deze posities gemakkelijk voorkomen. Het woordje er niet. Blijkbaar is het woordje er hier geen gewone bijwoordelijke bepaling.

En dan nog eens wat. In de zinnen Er werd gerookt en Er liepen drie kamelen in het park staat het woordje er op de eerste zinsplaats. Nou en? Op de eerste zinsplaats staan nooit onbeklemtoonde zinsdelen. Behalve er als het een deel is van een voornaamwoordelijk bijwoord: er heeft niemand op gereageerd. En behalve een voornaamwoord als het onderwerp is. Je kunt makkelijk zeggen: je hebt me gezien maar niet *je heb ik gezien (en natuurlijk wel ik heb je gezien). Afgezien van een half voornaamwoordelijk bijwoord kan dus alleen een onderwerp in eerste zinspositie onbeklemtoond zijn. En dit woordje er dus. Het lijkt dus meer op een onderwerp dan op een bijwoordelijke bepaling.

Is dat nog niet genoeg? Nou, nog één argument dan: een gewone bijwoordelijke bepaling er kan nooit op de eerste zinsplaats staan. Je kunt wel zeggen het regent er, maar niet *er regent het (en natuurlijk wel daar regent het). Als het onbeklemtoonde er in een zin als er lopen drie kamelen wél een bijwoordelijke bepaling zou zijn, dan is het vreemd dat het dan ineens wel op de eerste zinsplaats zou mogen staan. En het is nog vreemder dat het optreden van het onbeklemtoonde er in eerste zinspositie afhankelijk is van de vorm van het onderwerp. Wel er wordt gerookt (zonder ander onderwerp), wel er lopen drie kamelen in het park, maar niet *er lopen deze kamelen in het park, en al helemaal niet *er lopen zij in het park of *er lopen wij in het park.

Kortom: er is alle reden om er in eerste zinspositie te onderscheiden van een bijwoordelijke bepaling, en een benoeming te geven die weergeeft dat het woord iets met het onderwerp te maken heeft. Plaatsonderwerp is geen gekke term. Maar wie verzon die term eigenlijk?

Eerlijk gezegd: ik zou het niet weten. De eerste vermelding van dit type zinnen vond ik bij de negentiende-eeuwse taalkundige Willem Gerard Brill, in zijn Nederlandse Spraakkunst (1854). Brill schrijft daar:

"Wanneer de zin een gemeen zelfstandig naamwoord zonder determinatief woord, of met het onbepaalde lidwoord, of wel een der onbepaalde voornaamwoorden (met uitzondering van men) tot subjekt heeft, kan er eene omzetting plaats grijpen, en alsdan wordt de plaats van het subject vóór het predikaat door het bijwoord er vervuld: er was een koning; er zijn mensen; er valt regen; er is tijd; er gebeurt iets; er valt wat; er komt iemand."

Kijk, dat zijn precies de gevallen die we heden ten dage plaatsonderwerp noemen. Maar wat Brill daar onmiddellijk op laat volgen is nog interessanter:

"Dit er, eigenlijk plaatsvervanger van het vóór het werkwoord ontbrekend subjekt, wordt echter meestal ook in de natuurlijke woordorde behouden: een koning was er; regen valt er; tijd is er; maar zonder er: iemand komt. De natuurlijke orde is niet aanwendbaar, als het onbepaalde vnw. wat subjekt is, vermits wat, voor aan de zin staande, een vraagwoord zou worden."

Interessant citaat! Waarom is dit interessant? Omdat Brill hier met zoveel woorden zegt dat hij er beschouwt als de plaatsvervanger van het onderwerp. En wat is daar dan zo bijzonder aan? Wel, dat dit inzicht veertig jaar later in de beroemde grammatica van Den Hertog compleet over het hoofd gezien wordt!

Geen kwaad woord over Den Hertog, maar hij rept met geen woord over het plaatsonderwerp. Hij heeft het wel over zinnen met een loos onderwerp (Het regent) en over "onechte lijdende zinnen" als er wordt gedanst (Den Hertog heeft iets met dansen), maar van deze laatste zinnen merkt hij alleen op dat er helemaal geen onderwerp in voorkomt. Sterker nog, Den Hertog noemt er een bijwoordelijke bepaling van plaats in Er is niets nieuws onder de zon.

Blijkbaar is het inzicht van Brill uit 1854 (was Brill de eerste?) in 1894 verloren gegaan. Maar wie haalde het terug? Wie kwam er met het plaatsonderwerp op de proppen? Ik ben er nog niet achter. Ik weet wel dat latere literatuur verwijst naar de beroemde Otto Jespersen, die het in zijn Philosophy of Grammar (1928) over Engelse "existentiële zinnen" met there heeft, waarbij hij opmerkt dat je kunt zeggen there were many people there, en dat het eerste there "gereduceerd" wordt uitgesproken. Je zou zeggen, dat is alweer een heel eind in de richting van het plaatsonderwerp. Maar de term ontbreekt.

In de jaren zestig (Paardekooper, Rijpma & Schuringa in de bewerking van Jan van Bakel) is de term plaatsonderwerp een gevestigde term. Ik zou denken dat ergens tussen 1928 en 1960 die term gemunt moet zijn. Maar wanneer? En door wie? Ik ben er nog niet achter.

Lees minder

De Taalprof presenteert

ER was eens een zinsdeel dat heel vaak verkeerd begrepen werd. Dat was wel een beetje zijn eigen schuld, want het was een bescheiden zinsdeel, dat nooit met klemtoon werd uitgesproken. En dan verschool het zich ook nog heel vaak achter een bijwoordelijke bepaling, zodat het al helemaal onopgemerkt bleef. "Jij bent eigenlijk gewoon een afgezwakte bijwoordelijke bepaling," zeiden de andere zinsdelen dan minachtend. Ja, jongens en meisjes, zo gaat dat met zinsdelen die zich niet op de voorgrond dringen. Die krijgen niet het respect dat ze eigenlijk verdienen.

Weten jullie al welk zinsdeel ik bedoel?

Lees meer/ minder/ printversie

Ik heb het over het plaatsonderwerp. Het plaatsonderwerp is altijd het woordje er, en het staat -de naam zegt het al- op de plaats van het onderwerp. In een zin als Er liepen gisteren in het park drie kamelen is het zinsdeel drie kamelen het onderwerp. Want die drie kamelen, die liepen gisteren in het park. Als het maar één kameel was geweest, dan had je moeten zeggen Er liep gisteren in het park maar één kameel. Je ziet dat het werkwoord liepen dan ook verandert in liep. De zinsdelen drie kamelen en maar één kameel komen overeen met het werkwoord, en daarom noemen we ze het onderwerp van de zin. Want dat is dan weer wat onderwerpen doen: ze komen overeen met het werkwoord.

Nu staan die drie kamelen helemaal achteraan in de zin. Dat is niet normaal voor een onderwerp. Dat staat het liefst ergens vooraan in de zin: Drie kamelen liepen gisteren in het park. Doordat het plaatsonderwerp voor het onderwerp een plaatsje vrijhoudt, kunnen die drie kamelen meer achterin de zin gaan staan: Er liepen gisteren in het park drie kamelen. Sympathiek van dat plaatsonderwerp, zou je zeggen.

Maar wat is eigenlijk het nut hiervan? Waarom willen die drie kamelen zonodig achteraan in die zin staan? Waarom blijven ze niet gewoon staan waar ze thuishoren? Dat komt zo: drie kamelen is een onbepaalde woordgroep. Dat wil zeggen: als je het hebt over drie kamelen, dan heb je het in het hele gesprek nog niet over drie kamelen gehad. Anders zou je moeten zeggen de drie kamelen of die drie kamelen of zoiets. Anders gezegd: met een onbepaalde woordgroep introduceer je iets in het gesprek.

Als je iets introduceert in het gesprek, dan is het een beetje plotseling als je de zin meteen begint met dat wat je introduceert. Stel je bent met iemand rustig aan het praten over het mooie weer en hoe het park er in dit jaargetijde uitziet, en ineens zegt die persoon tegen jou Drie kamelen liepen gisteren in het park. Ja, dan schrik je wel even! De zin is nog niet eens begonnen en hup, meteen al drie kamelen waar je niet op gerekend hebt! Het is veel vriendelijker om die drie kamelen even op de achtergrond te houden en ze te bewaren tot verderop in de zin.

Dat is trouwens een vuistregel voor de opbouw van zinnen: nieuwe informatie staat meer achterin, oude informatie staat voorin. In de zin Er liepen gisteren in het park drie kamelen staat de nieuwe informatie (die drie kamelen) helemaal achteraan. Dan komt het niet zo hard aan. Het plaatsonderwerp bereidt je gesprekspartner erop voor dat er iets nieuws komt.

Nou is dat plaatsonderwerp zoals gezegd een heel bescheiden zinsdeel. Van het woordje er kun je bijna altijd ook daar maken, maar van het plaatsonderwerp juist niet: Daar liepen gisteren in het park drie kamelen, dat klinkt wel een beetje gek. Alsof het een liedje is, een beetje een ouderwets liedje. In gewone taal blijft het plaatsonderwerp liever gewoon er, dat is al gek genoeg.

Het plaatsonderwerp is zó bescheiden dat het vaak zelfs wegblijft. Het plaatsonderwerp laat zich gemakkelijk verjagen door een bijwoordelijke bepaling. In de zin Gisteren liepen in het park drie kamelen blijft het plaatsonderwerp er achterwege. Het kan er nog wel bij, Gisteren liepen er in het park drie kamelen, maar het hoeft niet. En ook bij In het park liepen gisteren drie kamelen blijft het plaatsonderwerp gemakkelijk weg. Je kunt wel weer zeggen In het park liepen er gisteren drie kamelen, maar als het plaatsonderwerp niet op de eerste plaats van de zin staat blijft het net zo lief weg. Net alsof het denkt: "Ja hallo! Als ik niet echt nodig ben dan hoeft het van mij niet meer!"

Het plaatsonderwerp schiet ook te hulp bij zinnen die geen ander onderwerp hebben. In een zin als Er wordt hier niet gerookt staat er op de plaats waar je het onderwerp zou verwachten. Maar in de hele zin staat geen onderwerp. Hoe komt dat? Dat komt omdat Er wordt hier niet gerookt de lijdende vorm is van Men rookt hier niet. In de lijdende vorm valt het oorspronkelijke onderwerp weg, en in deze zin hou je dan niks over wat het onderwerp kan zijn. Gelukkig dat we het plaatsonderwerp hebben, want anders zou je helemaal geen lijdende vorm van deze zin kunnen maken!

Ook in deze gevallen doet het plaatsonderwerp liever een stapje opzij als een bijwoordelijke bepaling de eerste zinsplaats inneemt: Hier wordt niet gerookt zul je eerder zeggen dan Hier wordt er niet gerookt.

Hebben jullie dit nu goed begrepen, jongens en meisjes? Zullen jullie dan voortaan het plaatsonderwerp het respect geven dat het verdient? En niet meer zeggen dat het "gewoon maar" een bijwoordelijke bepaling is, hoor! Fijn zo!

Lees minder

Eeuwige kwesties (5): verzocht worden

Het houdt maar niet op. Steeds maar weer steekt hij de kop op: de redenering dat het zou moeten zijn De reizigers wordt verzocht over te stappen, in plaats van het correcte De reizigers worden verzocht over te stappen, zoals normale mensen zeggen. En altijd maar weer met diezelfde voorbeeldzin. Arme reizigers, die steeds maar weer verzocht wordt! Het is de hardnekkigste fout in de Nederlandse ontleding. Nu duikt hij weer op in de blogwereld, op  nltaal.blog. Net nou dit blog weer nieuw leven was ingeblazen. Het is om te huilen.

Lees meer/ minder/ printversie

Taalkundigen hebben in de afgelopen eeuw talloze malen verteld hoe het zit met dat worden verzocht, dat is al meer dan honderd jaar bekend, maar wie luistert er nog naar taalkundigen? Ook de taalprof verwees al eens naar zo'n taalkundige uitleg, maar zelfs dat lijkt geen enkel effect te hebben.

Ik zal niet zeggen dat taalkundigen altijd gelijk hebben. Ook taalkundigen verkopen wel eens onzin (dát leren ze wel op de universiteiten). En eerlijk gezegd: taalkundigen zijn natuurlijk altijd veel te genuanceerd. Alles kan een beetje, en voor elke redenering bestaat wel enig begrip. Iedereen die in het onderwijs zit weet dat dat een lovenswaardige maar zinloze manier van uitleggen is. In het onderwijs moet je zwart-wit zijn. Het een of het ander, niet allebei. Meerkeuzevragen, en er is maar één antwoord mogelijk.

In dat geval: de enige variant die fatsoenlijk grammaticaal onderbouwd kan worden is De reizigers worden verzocht (om) over te stappen. Alle zichzelf respecterende naslagwerken, de Algemene Nederlandse Spraakkunst voorop, vermelden waarom dit correct is: omdat je de reizigers kunt vervangen door men. Dan wordt het Men wordt verzocht (om) over te stappen, en dat is een perfecte Nederlandse zin. Niets mis mee. Iemand die deze zin afkeurt spreekt geen Nederlands.

Hoe komt het toch dat zoveel mensen blind zijn voor de keiharde conclusie die hieruit volgt? Het voornaamwoord men kan nooit als meewerkend voorwerp gebruikt worden (Ik geef men een boek), of als welk voorwerp dan ook (Ik zie men, ik verbaas me over men). Men kan alleen maar het onderwerp van de zin zijn.

Maar als men het onderwerp is van de zin Men wordt verzocht over te stappen, wat is dan het onderwerp als je men vervangt door een reiziger? Een reiziger wordt verzocht over te stappen. Dat is toch een vraag die je zelfs zonder grammaticale opleiding kunt beantwoorden, niet? Natuurlijk is dan een reiziger ook het onderwerp. Maar dan volgt het sluitstuk van de redenering: wat is dan het onderwerp als je van het enkelvoudige een reiziger het meervoudige de reizigers maakt? Ja sorry, ik moet me verontschuldigen tegenover de lezer die zich hier als een kind toegesproken voelt, maar er zijn toch echt mensen die met droge ogen durven beweren dat in de zin De reizigers worden verzocht over te stappen het zinsdeel De reizigers géén onderwerp kan zijn. Wie kan mij vertellen waar in deze redenering deze mensen afhaken? Dat zou ik wel eens willen weten.

Goed. De reizigers worden verzocht over te stappen is dus zonder twijfel een correcte zin. Maar hoe zit het dan met De reizigers wordt verzocht over te stappen? Is die zin dan automatisch fout, of is er een geldige redenering waarom die zin goed zou kunnen zijn? Dat is natuurlijk het probleem: zo'n redenering is er wel, maar daar blijkt bij nadere beschouwing van alles op aan te merken. Echter: die redenering is blijkbaar zo imponerend, dat hij leidt tot de gedachte: als de reizigers wordt verzocht over te stappen goed is, dan is die zin met worden alsnog fout! Hoe blind kun je zijn?

Die twijfelachtige redenering wordt vaak met veel aplomb verkondigd. Kijk, zegt de redeneerder, De reizigers wordt verzocht over te stappen is een passieve zin. Nu is de helft van de bevolking al voor het standpunt gewonnen, want er bestaat nu eenmaal een heilig ontzag in de Nederlandse samenleving voor grammaticale termen. De reizigers wordt verzocht over te stappen is dus een passieve zin, en de actieve vorm is wij verzoeken de reizigers over te stappen.

Tot zover niets aan de hand. Maar dan komt het: in die zin is de reizigers het meewerkend voorwerp, zo wordt vervolgens beweerd. Maar dat is wel heel gemakkelijk geconcludeerd!

Waarom zou de reizigers het meewerkend voorwerp moeten zijn in de zin wij verzoeken de reizigers over te stappen? Ja, je kunt zeggen AAN de reizigers. Let op: zo wordt het meestal gezegd. Alleen het zinsdeel de reizigers wordt herhaald, met aan erbij. Of er wordt iets van gemaakt als de reizigers zijn degenen aan wie het verzoek gericht is. Op die manier wordt toevoeging van het woordje aan geloofwaardig gemaakt. Zorgvuldig wordt vermeden om de hele zin te herhalen met dat voorzetsel erbij, want dan klinkt het al meteen een stuk slechter: Aan de reizigers wordt verzocht over te stappen, wie zegt dat ooit? Die constructie met aan komt bijna nooit voor. Ja, er zijn wel mensen die dit af en toe zeggen of schrijven, ongetwijfeld onder invloed van deze redeneerfout, maar de versie zonder aan heeft duidelijk de voorkeur. Natuurlijk omdat de reizigers helemaal geen meewerkend voorwerp is. Als je iemand uitnodigt, is die uitnodiging ook aan iemand gericht, maar iemand is gewoon lijdend voorwerp. Niemand komt op het idee om dat meewerkend voorwerp te noemen. Waarom zou dat bij verzoeken dan ineens wel moeten?

Er is nog een tweede "redenering" die moet aantonen dat de reizigers meewerkend voorwerp zou zijn. Dat is, dat over te stappen het lijdend voorwerp is in de zin wij verzoeken de reizigers over te stappen. Maar ook dat is onjuist. Over te stappen is een actie of een handeling, en als je de beknopte bijzin daardoor vervangt zie je wat er aan de hand is. Het is niet wij verzoeken de reizigers een actie, maar wij verzoeken de reizigers om een actie. De bijzin is niet het lijdend voorwerp, maar het voorzetselvoorwerp. Bij voorzetselvoorwerpen in de vorm van een beknopte bijzin valt het voorzetsel wel vaker weg. Dat is niets bijzonders, dat je wel vaker tegenkomt bij de ontleding.

Er zijn ook mensen die wel eens een klok hebben horen luiden over de overeenkomst tussen een meewerkend voorwerp en een "derde naamval". In oudere stadia van het Nederlands zijn er inderdaad aanwijzingen dat het meewerkend voorwerp zonder voorzetsel in de derde naamval stond. Is dat met deze constructie niet het geval? Kun je langs die weg niet aantonen dat de reizigers het meewerkend voorwerp is? Nee, dat kun je niet.

In oudere stadia van het Nederlands bestond alleen de constructie met iemand verzoeken in de vierde naamval (iemand was lijdend voorwerp), en ook in onze zustertaal waar de naamvallen nog wel bewaard zijn (het Duits), zie je versuchen met een vierde naamval. Niet met een derde. Er is dus geen enkele aanwijzing dat de reizigers ooit derde naamval of meewerkend voorwerp geweest is.

Kortom: er is geen geldige redenering die aantoont dat de reizigers meewerkend voorwerp is in de actieve zin. De bijzin is geen lijdend voorwerp, maar een voorzetselvoorwerp. De reizigers moet dus gezien worden als het lijdend voorwerp. Als je van de actieve zin wij verzoeken de reizigers over te stappen een passieve zin wil maken, zou je van het lijdend voorwerp (de reizigers) het onderwerp moeten maken. Dus: de reizigers worden verzocht over te stappen. Ik kan er werkelijk niets anders van maken.

Waarom zijn die taalkundigen en taaladviseurs dan zo voorzichtig met die foute zin? Waarom wordt die fout in bescherming genomen? Ik denk dat dit misplaatste tolerantie is. Omdat de foute zin jarenlang in een verkeerde redenering is goedgepraat, wordt hij als het ware kunstmatig in leven gehouden. Sommige mensen, zwaar geïndoctrineerd natuurlijk door pseudotaalkundige betweters, slagen er blijkbaar in om hem met een stalen gezicht over de lippen te krijgen, en hij komt dus inderdaad voor. En het is een belangrijk principe in de taalbeschrijving dat wat voorkomt, uiteindelijk tot de taal gerekend moet worden. Ook al kan de correcte zin met keiharde en onweerlegbare argumenten worden onderbouwd, ook al heeft de foute zin in meer dan honderd jaar nooit echt voet aan de grond gekregen, dit taalkundige couveusekindje moet koste wat kost behouden worden door te verklaren dat het "strikt genomen" de juiste vorm is die "verdrongen wordt" door de andere. Allemaal onzin natuurlijk.

Hoe lang moeten wij dit nog aanzien? Hoe lang moeten wij ons nog laten piepelen door grammaticale fundamentalisten die ons bedreigen met taalkritiek?  Waarom verzoeken wij die betweters niet eens om over te stappen?

Lees minder

[vervolg van deze discussie hier]

Een veel gemaakte fout

Taalcritici hebben het maar gemakkelijk. Lekker andere mensen op hun fouten wijzen, en zo zelf een onaantastbare indruk maken. Vooral de "hardnekkige fouten" worden liefdevol gekoesterd, want die maken het leven wel heel eenvoudig. Je hoeft er niet eens bij na te denken.

Toch loop je als criticus juist bij zo'n hardnekkige fout een groot risico. Want waarom zou een fout hardnekkig zijn? Meestal omdat hij eigenlijk niet fout is.

Lees meer/ minder/ printversie

Je kunt het trouwens wel een hele tijd volhouden als taalcriticus. Dan zeg je: "Ja, strikt grammaticaal is het fout, maar veel mensen doen het zo dus ik sta het grootmoedig toe, of: Doe het nou maar in schrijftaal goed en dan mag je het in spreektaal ook wel fout doen." Vooral als je erin slaagt om een op het eerste gezicht geloofwaardige ontleding te geven sta je sterk. Er is namelijk bijna niemand die een ontleding ter discussie durft te stellen (dat zegt dan weer iets over het grammatica-onderwijs, maar dat is een ander verhaal).

Op Wikipedia staat zo'n voorbeeld van een "hardnekkige fout". Er bestaat zelfs een hele pagina met Veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands. De laatste "grammaticale fout" die daar genoemd wordt is deze:

"Ik ben gevraagd mee te gaan naar Amsterdam", moet zijn: Mij is gevraagd mee te gaan naar Amsterdam.

Je moet toch wel van elk greintje taalgevoel verstoken zijn om dat een verbetering te vinden! Wat is er mis met die eerste zin?

Een ontleding moet de "hardnekkige fout" aantonen: Kijk, zegt de Wikipedia-auteur, Ik ben gevraagd mee te gaan naar Amsterdam, dat is een passieve zin. De actieve zin is Men heeft mij gevraagd mee te gaan naar Amsterdam. Daarin is mij het meewerkend voorwerp, want het is de persoon aan wie iets gevraagd wordt. Dat in deze uitleg dat aan wie dan weer in een passieve zin wordt geformuleerd doet er blijkbaar niet toe, dit klinkt allemaal geloofwaardig genoeg. Want, let op: als mij het meewerkend voorwerp is in de actieve zin, dan mag het geen onderwerp worden in de passieve zin.

Taalkundigen merken als reactie op deze taalkritiek meestal op, dat een meewerkend voorwerp steeds vaker onderwerp wordt in de passieve zin, maar dat klinkt als een taalontwikkeling die nog niet voltooid is en die je daarom best zou kunnen proberen tegen te houden. Dat is dus alleen maar olie op het vuur van de kritiek.

Volgens de Taalprof moet je altijd eerst eens goed naar die ontleding kijken. Want het werkwoord vragen, dat kent verschillende constructies. Je kunt wel iemand iets vragen, maar je kunt ook iemand om iets vragen. Je kunt bijvoorbeeld iemand om een reactie vragen, of je kunt iemand om een stuk brood vragen. En dan kun je ook nog onder andere iemand op een feestje vragen, of iemand naar iets vragen, of iemand ten dans vragen. Alleen in het eerste geval kun je bij iemand ook aan toevoegen. Dat betekent: alleen in iemand iets vragen is iemand meewerkend voorwerp, in alle andere gevallen is iemand lijdend voorwerp.

Nu is de vraag: iemand vragen mee naar Amsterdam te gaan, is dat aan iemand iets vragen of iemand om iets vragen? Is dat "een vraag stellen aan iemand" of is dat "iemand uitnodigen tot iets"? Ik zou zeggen: overduidelijk het tweede.

Maar dat betekent: in iemand vragen mee naar Amsterdam te gaan is iemand lijdend voorwerp en geen meewerkend voorwerp. En de bijzin is voorzetselvoorwerp (met weggelaten voorlopig voorzetselvoorwerp erom). In de passieve zin moet dus die iemand wel degelijk het onderwerp worden!

Geen wonder dat mensen die "hardnekkige fout" blijven maken. Het is namelijk een perfecte zin, het is eerder de "verbetering" die fout is. De taalcritici zijn in dit geval te gemakzuchtig. Of ze kunnen niet ontleden, dat kan ook.

Lees minder

Eeuwige kwesties (1): Onkruid vergaat niet

De taalprof zit nog steeds achter het IJzeren Rooster, maar als de nood hoog is, verschijnt hij op het toneel, om de woekeringen van het grammaticale onbegrip te bestrijden. Al twee logjes (dit en dit) heeft hij gewijd aan de kwestie een aantal, maar het betreft hier een hardnekkig onkruid. Er zijn nog steeds mensen die beweren dat een aantal mensen een enkelvoudige woordgroep is, en dat je dus altijd moet zeggen een aantal mensen is het hier niet mee eens, in plaats van een aantal mensen zijn het hier niet mee eens.

Wie heeft het toch ooit in ons hoofd gezet dat we deze belegen en onnatuurlijke taalvorm tot in lengte der dagen moeten handhaven? Het grote negentiende-eeuwse Woordenboek der Nederlandse Taal vond dit al een beetje te gortig. Zal ik eens precies citeren hoe de toenmalige lexicografen dat zeiden? Hou je vast!

Lees meer/ minder

— Wanneer aantal als eene collectieve eenheid genomen wordt, gelijk altijd plaats heeft, wanneer het vergezeld is van het lidw. van bepaaldheid, of van een aanw. voornw. (het, dit, dat aantal), en veelal ook bij het lidw. van eenheid (een aantal), dan beheerscht het het ww., hetwelk dus in het enkelv. staat. || Het grootste aantal boeken is reeds verkocht. — Zo vloog ... dat aantal jaaren heen, FEITH, Ouderdom 3 . Een aantal Prinsen vraagt haar hand, BILD. 1, 205 . Een aantal jaagren vliegt, 2, 398 . Een aantal lijken dekt den grond, 2, 403 . Een aantal Christenslaven kwijnt hier in holen weg, TOLLENS 6, 34 . Een aantal eeuwen snelde heen, 8, 101 . Dat in 't pak ... een aantal brieven stak, DAUTZENBERG 151 .

— Vergezeld van het lidw. van eenheid echter kan aantal ook worden aangemerkt als eene bepaling van het volgende of verzwegene znw., dat altijd een mv. is; dit laatste wordt dan het hoofdwoord en neemt het ww. in het meervoudige getal bij zich. Dit gebruik van het mv. verdient vooral dan de voorkeur, wanneer men bij de werking, door het ww. uitgedrukt, niet aan al de bedoelde personen of zaken gezamenlijk, als eene eenheid beschouwd, maar aan elk in 't bijzonder te denken heeft. || Door dit oponthoud van den spoortrein kwamen een aantal nieuwsgierigen te laat om de plechtigheid bij te wonen. Een aantal omstandigheden maakten hem besluiteloos. — In David vereenigden zich een aantal zeldzame verschijnsels, V. D. PALM, Red. 1, 5 .

Bent u daar nog? Misschien vraagt u zich af: wat stáát hier? Dat is in minder woorden best te zeggen: als je een aantal mensen als een groep ziet (en dat doe je altijd als het het aantal, dit aantal of dat aantal is), dan is het enkelvoud, en als je het over de afzonderlijke mensen hebt (dat kan alleen bij een aantal) dan gebruik je bij voorkeur meervoud.

Dat klinkt niet zo onbekend, niet? Inderdaad, het is vrijwel exact wat de hedendaagse taaladviseurs zeggen. Dit taaladvies is dus negentiende-eeuws. De gedachte dat een aantal altijd enkelvoud is, als die al ooit gangbaar is geweest, moet nog ouder zijn.

Het idee dat het meervoudige gebruik van een aantal mensen uit het Engels komt (naar analogie van the police are) is daarmee in elk geval onhoudbaar geworden. In de negentiende eeuw waren anglicismen überhaupt geen issue, om het maar eens in goed Nederlands te zeggen.

Toch voel ik me een beetje ongemakkelijk bij deze constatering. Blijkbaar was de taalsituatie met betrekking tot een aantal in de tijd van het WNT precies hetzelfde als vandaag. Ook toen waren er mensen die het enkelvoud gebruikten én mensen die liever het meervoud hanteerden. Die WNT-makers hangen dat op aan een of ander logisch klinkend onderscheid. Bewijzen dat dat klopt met wat de taalgebruikers toentertijd dachten, ho maar!

Stel nu dat ik eens iets anders beweer: in het geval van een aantal mensen kun je het hebben over die mensen, óf over dat aantal (bijvoorbeeld over hoe groot dat aantal is). Alleen in het laatste geval is het enkelvoud, in het eerste geval is het meervoud. Klinkt dat niet even logisch? Waarom is de ene bewering beter dan de andere?

Ik herhaal het nog maar eens: ik ben nog nooit een overtuigend voorbeeld tegengekomen van een aantal mensen in het enkelvoud (wel van het, dit of dat aantal, maar niet van een aantal). Ik kan er wel een verzinnen, maar dat wordt ongelooflijk geforceerd. Dus dat doe ik lekker niet. Ook al die negentiende-eeuwse voorbeelden uit het WNT vind ik beter in het meervoud. De meeste kloppen zelfs niet met de beregeling die in er bij staat: Een aantal eeuwen snelde heen, waarom zou dat eene collectieve eenheid moeten zijn? Die eeuwen, die snellen toch zeker één voor één heen? Dan heb ik toch aan elk in 't bijzonder te denken? Ik wil maar zeggen: volgens mij is dit een totaal uit de lucht gegrepen, gekunstelde onzinberegeling. Hoe lang moeten we dit nog tolereren?

Lees minder

Een schaaknovelle

Gemor onder de Utrechtse schakers! Zij stelden een vraag over de zin De kinderen kan/kunnen op de regels worden gewezen. Mijn uitleg vonden ze echter "te veel woorden om iets zinnigs (?) te zeggen", en ze konden de concentratie niet opbrengen om alles te onthouden.

Nou jongens, dat is toch geen probleem? Dan doe ik er gewoon twee breintjes af, en giet ik het in de vorm van een schaakpartij-analyse!

Lees meer/ minder

De opening is passief (De kinderen kan/kunnen op de regels worden gewezen), maar er wordt snel naar een actieve stelling ontwikkeld (Iemand kan de kinderen op de regels wijzen). Daarin treedt meteen vereenvoudiging op doordat het voorzetselvoorwerp wordt weggeslagen (op de regels).

Daarmee zijn we beland in het middenspel, waar het draait om de vraag of dat andere voorwerp een lijdend of een meewerkend voorwerp is. Omdat het voorwerp bijna alle kenmerken van een lijdend voorwerp heeft, en bijna geen van het meewerkend voorwerp, staat het lijdend voorwerp overwegend. Er zijn dus nog vechtmogelijkheden, maar het lijdend voorwerp wikkelt snel af naar het eindspel door de stelling weer passief te maken.

Het meewerkend voorwerp heeft nog een wanhoopsoffer door het onderwerp weg te laten (Er kan op de regels worden gewezen) en te proberen de positie van Er te veroveren (De kinderen kan op de regels worden gewezen), maar het lijdend voorwerp promoveert eenvoudigweg zelf tot onderwerp (De kinderen kunnen op de regels worden gewezen), en claimt een winnende stelling.

Uitslag volgt na arbitrage.

Lees minder

Strikt genomen

Zondag beantwoordde ik een vraag van een lezeres over het onderwerp van een beknopte bijzin. Dat ging over "de grammaticale regel" dat het onderwerp van een beknopte bijzin altijd gelijk moet zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Dat dit baarlijke nonsens is, staat uitgebreid beschreven in de Algemene Nederlandse Spraakkunst, maar blijkbaar leest niemand dat. Of iedereen is te gemakzuchtig en klampt zich liever vast aan een onzinnig vuistregeltje.

Ook in taaladviezen kom je die geheimzinnige "grammaticale regel" vaak tegen, onder de naam foutieve beknopte bijzin. Die term alleen al klinkt onheilspellend, maar het wordt nog mooier als er een passage bij staat als: "Strikt genomen moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin." In die gevallen kun je me van onder mijn bureau vandaan slepen, want daar lig ik dan te lachen.

Lees meer/minder

Ik hou van dat strikt genomen, dat betekent altijd dat de taaladviseurs niet goed raad weten met de voorbeelden. Ze voelen zelf wel aan dat die eigenlijk prima zijn, maar hun regel zegt dat ze fout zouden moeten zijn.

Deze zin is helemaal hilarisch. Strikt genomen moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Dat strikt genomen, dat is toch zelf ook een beknopte bijzin, nietwaar? Wat is daarvan het onderwerp? Volgens die mysterieuze "grammaticale regel" zou dat het onderwerp van de beknopte bijzin moeten zijn. "Strikt genomen" zou er dus staan: Als het onderwerp van de beknopte bijzin strikt genomen wordt, moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Maar strikt genomen betekent niet dat je dat onderwerp "strikt moet nemen" (wat betékent dat eigenlijk?), maar dat je een strikte opvatting van de grammatica in het algemeen moet hebben. In de woordenboeken staat bij strikt genomen: "wanneer men de zaak precies, streng opvat".

In de betere grammatica's (zoals bijvoorbeeld de Algemene Nederlandse Spraakkunst), worden deze constructies (strikt genomen, eerlijk gezegd, om kort te gaan) apart behandeld. Maar zijn het dan niet gewoon uitzonderingen? Is er dan toch niet een regel die zegt: in normale gevallen is het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk aan het onderwerp uit de hoofdzin?

Twee voorbeelden die met hardnekkige regelmaat bij die "regel" genoemd worden, zijn: Bijgaand treft u een document aan, en Ingesloten vindt u een foto. Volgens die zogenaamde "regel" zouden deze zinnen strikt genomen ongrammaticaal zijn, omdat ze zouden betekenen dat "u bijgaat" of dat "u ingesloten bent". Wie verzint toch deze onzin? Of: wie schrijft dit allemaal maar gedachteloos over?

Je zou toch verwachten dat een beetje taaladviseur op de hoogte is van de bepaling van gesteldheid, nietwaar? Dat je in het Nederlands een zin kunt maken als Wij troffen hem dronken aan. En dat dat dan twee dingen kan betekenen: dat wij dronken zijn, én dat hij dronken is. Bij voorkeur het laatste, zou ik zeggen.

Ook kan ik me niet voorstellen dat iemand niet weet dat je in het Nederlands elk zinsdeel kunt vooropplaatsen. Dat je kunt zeggen Dronken troffen wij hem aan. En dat ook die zin op twee manieren kan worden opgevat: wij zijn dronken, of hij is dronken.

Maar waarom realiseren al die strikt-genomen-critici zich dan niet dat je een voltooid of tegenwoordig deelwoord als ingesloten of bijgaand ook heel goed als een bepaling van gesteldheid kunt gebruiken? Dat je net zo goed kunt zeggen U treft dit document bijgaand aan, of U vindt een foto ingesloten? En dat je ook hier zonder twijfel die bepaling van gesteldheid kunt vooropplaatsen? Waarom zou dat ineens in deze zinnen niet toegestaan zijn?

Ik denk dat al die taaladviseurs die iets hebben tegen die zinnen met bijgaand of ingesloten domweg niet de moeite nemen om de zinnen te ontleden. Ze hebben een makkelijke vuistregel, kijken niet verder dan hun neus lang is, en keuren de zinnen af. Herken de beknopte bijzin, zoek het onderwerp in de hoofdzin en vul dat in. Dan merken ze dat die zinnen best goed klinken, en ze zetten er voor de veiligheid strikt genomen bij. Als dat niet gemakzuchtig is.

Lees minder

Vind het onderwerp

De website van learnonline, met de Taalgids Ontleden is af en toe echt hilarisch. Zó leggen ze daar het onderwerp uit: Er zijn twee manieren om het onderwerp te vinden. Nou lijkt me dat al lastig als je niet weet wat een onderwerp is, maar ik speel het spelletje graag even mee. Ik doe de eerste manier: Als je wie of wat voor de persoonvorm zet, is het antwoord op de vraag het onderwerp. Akkoord, dat snap ik. Dan volgen twee "verhelderende voorbeelden", waarvan het eerste luidt: Piet eet een appel. Wie eet een appel? -> Piet. Jaja.

Valt het dan niemand op dat deze proef niet letterlijk is toegepast? Als je in de zin Piet eet een appel het woordje wie voor de persoonsvorm zet, dan krijg je Piet wie eet een appel? In de voorbeeldvraag is niet alleen wie toegevoegd, maar er is ook nog iets weggelaten. Wat is er dan weggelaten? Ummm...het onderwerp! Dûh!

Lees meer/ minder

De methode van learnonline om het onderwerp te vinden komt dus neer op de volgende proef: Zet wie of wat voor de persoonsvorm, en laat het onderwerp weg. Het antwoord op de vraag is dan het onderwerp. Zo weet ik er nog een: zet wie of wat voor de persoonsvorm en laat het lijdend voorwerp weg. Het antwoord is dan het lijdend voorwerp. Voorbeeld: Piet eet een appel Wat eet Piet? -> een appel.

Ik snap wel dat je zo'n proef met wat lapwerk kunt aanpassen. Je kunt zeggen: neem  alleen de persoonsvorm, of de persoonsvorm en alle andere werkwoorden en zet daar dan wie of wat voor, maar het is toch allemaal van een krakkemikkigheid die totaal geen inzicht geeft in de grammatica. Wat schiet je hier nou mee op?

Volgens mij is het geen goed idee om, zoals deze proef doet, er maar op te vertrouwen dat mensen na talloze voorbeelden een vaag gevoel krijgen voor het onderwerp van een zin en het dan in 85% van de gevallen goed doen. Dat lijkt me geen goede uitleg.

Het is zonder twijfel beter om uit te leggen wat een onderwerp nou eigenlijk is. Als je dat weet, heb je geen proefjes meer nodig. Hooguit kun je de proefjes gebruiken om te laten zien dat je het begrijpt.

Ik denk dat je beter eerst de werkwoorden in de zin kunt opzoeken, bepalen of het om doen of zijn gaat, en dan de voorwerpen of het naamwoordelijk deel opsporen. Dan heb je het predicaat van de zin te pakken: werkwoorden met voorwerpen of naamwoordelijk deel. Dat predicaat is van toepassing op het onderwerp (dat is de achtergrond van die vraag met wie of wat, die je in dit stadium best kunt stellen). Waarom? Omdat elke zin erover gaat dat iemand of iets iets doet of is. Elke zin is de verbinding tussen een onderwerp en een predicaat. Soms is het onderwerp weggelaten, zoals in Kom eens hier of Er wordt gekust, maar in die gevallen is de betekenis van het onderwerp wel degelijk duidelijk (bij Kom eens hier is het jij die hier moet komen, bij Er wordt gekust is het iemand die kust). Er zijn geen uitzonderingen.

Ja, dat is allemaal goed en wel, maar werkt dat ook? Jazeker! Ik doe het voor met maar liefst vier voorbeelden tegelijk: de zin van learnonline (Piet eet een appel), de zin Ik vind appels lekker, de zin Appels worden veel gegeten en Appels zijn lekker.

In de eerste zin gaat het om eten, in de tweede om vinden, in de derde om gegeten worden en in de vierde om zijn. Nou heb ik niks anders gedaan dan de werkwoorden opzoeken en de persoonsvormen vervangen door het hele werkwoord. Lijkt me makkelijk zat.

De eerste twee zinnen zijn doen-zinnen, en de vierde is een zijn-zin, dat is duidelijk. Die derde zit er een beetje tussenin, maar in ieder geval doet er iemand iets. Als er wordt gegeten, dan eet er iemand. Dat zijn drie werkwoordelijke gezegdes en één naamwoordelijk.

Nu de voorwerpen en het naamwoordelijk deel. In de eerste zin gaat het om iets eten, namelijk een appel eten, in de tweede om iets vinden, namelijk dat appels lekker zijn, wat efficiënt is uitgedrukt in het lijdend voorwerp appel en een extra predicaat lekker), in de derde zin zijn er geen voorwerpen, en in de vierde zin gaat het om lekker zijn. Dat lijkt me allemaal nog best te doen.

Maar nu hebben we al alle informatie om de onderwerpen aan te wijzen. Dat een appel eten in de eerste zin, dat doet Piet, dat appels lekker vinden in de tweede zin, dat doe ik, gegeten worden dat doen appels, en lekker zijn, dat wordt gezegd van appels.

Alsof dat nog niet genoeg is, kun je de gevonden onderwerpen ook nog controleren, omdat die verbinding tussen onderwerp en predicaat in het Nederlands wordt aangegeven met een overeenkomst in getal. In het predicaat is één werkwoord de persoonsvorm en dat is meervoud als het onderwerp meervoud is, en het is enkelvoud als het onderwerp dat ook is. En als het onderwerp een persoonlijk voornaamwoord is, kan de persoonsvorm ook nog in een eerste of tweede persoon staan.

Zo is ook duidelijk waaróm persoonsvorm en onderwerp hetzelfde getal hebben: de taal gebruikt deze overeenkomst om het onderwerp te verbinden met het predicaat. Ook zonder die overeenkomst zou de zin wel te begrijpen zijn (Piet een appel eten? Zozo! of Appels veel gegeten worden? Toe maar!), maar de taal wil het ons makkelijk maken. Sympathiek!

Lees minder

Weer een aantal fout(en)?

Je zou het bijna jammer vinden: mensen die nooit nadenken over taal, en die onbekommerd vanuit hun taalgevoel spreken en schrijven, doen het bijna altijd goed. En mensen die bewust proberen om zich te houden aan de "officiële grammaticaregels" zitten er heel vaak vreselijk naast.

De taalprof ziet dit echter positief: als je nooit fout zit, leer je ook nooit meer iets bij. Fouten maken is de brandstof voor je leerproces.  Daarom was hij blij, toen hij op nltaal.blog zag dat een lezer dacht een fout te signaleren in een zin die hij "uitgerekend op onzetaal.nl" had gelezen. Die zin luidde:

Lees meer/ minder

Aantal Britse scholieren die een vreemde taal leren daalt hard. De nltaalbloglezer vond het blijkbaar zo'n enormiteit dat hij elk commentaar overbodig achtte. Het is dus een beetje raden naar wat hij erop tegen had. Vond hij misschien dat een aantal niet kan dalen of stijgen (maar bijvoorbeeld alleen groter worden of toenemen)? Het zou kunnen. Sommige mensen kunnen heel weinig hebben wat niet letterlijk genomen kan worden, en als je eenmaal denkt dat zoiets fout is, dan ben je daar maar moeilijk vanaf te brengen.

Toch lijkt het erop dat het getal van de twee persoonsvormen deze lezer dwars zit. Hij denkt vast dat het moet zijn: Aantal Britse scholieren dat een vreemde taal leert daalt hard. De bijzin, zo redeneert hij, hoort bij aantal Britse scholieren, en dat mag je misschien wel als enkelvoud of meervoud beschouwen, allebei tegelijk mag niet. En in de oorspronkelijke zin staat daalt in het enkelvoud, en dus moet leren ook in het enkelvoud.

De taalprof zal niet zeggen dat die tweede zin helemaal fout is, maar de redenering klopt in ieder geval niet. Wat is er fout? Wel, de bijzin kan wel horen bij aantal Britse scholieren, maar hij kan ook alleen aansluiten op Britse scholieren. Simpel gezegd: je hebt Britse scholieren die een vreemde taal leren, en daarvan daalt het aantal. Niks mis mee, toch?

Maar schreef de taalprof niet eerder dat een aantal eigenlijk altijd meervoud was? Dan zit hij hier toch fout, want Aantal Britse scholieren die een taal leren dalen hard klinkt toch wel erg slecht. Dat klopt, maar als je goed kijkt zie je dat er ook niet staat een aantal, maar aantal. In koppen van nieuwsberichten wordt vaak het lidwoord weggelaten. Als je dat weer probeert in te vullen, zie je dat hier alleen het lidwoord het mogelijk is: Het aantal Britse scholieren die een vreemde taal leren, daalt hard.

Als die twee zinnen, de Onzetaalzin en de nltaalbloglezerzin, dan allebei kunnen, welke is  de beste? De taalprof heeft een voorkeur voor de Onzetaalvariant. Kijk maar eens naar de zin Het aantal fouten makende bloggers neemt af. Dat is een prima, zij het wat formeel klinkende zin. Die voorbepaling fouten makende hoort bij bloggers, nietwaar? Niet bij aantal, anders had er moeten staan: Het fouten makende aantal bloggers neemt af. Dat kan ook wel, maar echt lekker geformuleerd is het niet.

Als je nou van die voorbepaling een bijzin wil maken, moet je toch zeggen Het aantal bloggers die fouten maken neemt toe, nietwaar? Anders geef je alsnog aan dat de bepaling bij aantal hoort, en dat vonden we net helemaal niet zo lekker geformuleerd.

Dit hele geval is terug te voeren op een discussie een halve eeuw geleden onder taalkundigen over de ontleding van woordgroepen als twee boeken met plaatjes. Zijn dat nou boeken met plaatjes, en daar twee van, of zijn het twee boeken, en wel met plaatjes? De (enigszins vervelende) conclusie destijds was: blijkbaar kan het allebei. Waarom is dat vervelend? Omdat het betekent dat zo'n simpele woordgroep eigenlijk al dubbelzinnig is. Je kunt hem op twee manieren ontleden. Dat maakt voor een simpele redekundige benoeming niet zoveel uit (met plaatjes is gewoon een bijvoeglijke bepaling), maar bijvoorbeeld een computeranalyse heeft hier heel veel last van.

Lees minder

Een aantal toevoegingen

Soms flap je er in het vuur van je betoog wel eens wat uit waarvan je later denkt: klopt dat wel? Dan kun je wachten tot iemand je dat vraagt (of net doen of je zelf iemand anders bent en reageren), maar je kunt het je maar het beste openlijk zelf afvragen. Dat levert misschien nog wel eens een interessante log op.

Gisteren had ik het over het getal van een aantal mensen. Ik zei toen twee dingen zonder ze verder toe te lichten: allereerst, dat het aantal mensen "een heel andere constructie" was, en ten tweede, dat de context nooit een enkelvoud kon afdwingen. Klopt dat wel?

Lees meer/ minder

Om met het makkelijkste te beginnen: het aantal mensen is inderdaad totaal anders. In taaladviezen zie je het nog wel eens bij deze kwestie opgemerkt: een aantal mensen zou "strikt grammaticaal" (haha) enkelvoud zijn maar dat mag dan ook als meervoud gebruikt worden, maar het aantal mensen is echt alleen maar enkelvoud. Het kwalijke van dit voorbeeld is dat het suggereert dat een aantal mensen en het aantal mensen grammaticaal hetzelfde is, maar dat de taalgebruikers bij een aantal mensen zo dom zijn dat ze per vergissing het meervoud gebruiken. Welnu, dat klopt niet. De taalgebruikers zijn niet dom.

Waarom is het aantal mensen grammaticaal totaal verschillend van een aantal mensen? Omdat in het laatste geval een aantal zich gedraagt als een telwoord. Telwoorden kun je makkelijk herkennen als je het bijbehorende zelfstandig naamwoord weglaat. Dan verschijnt automatisch het zogeheten "quantitatieve er". Het wat? Het woordje er, kijk maar: ik heb drie mensen gesproken, laat mensen weg en je krijgt: ik heb er drie gesproken. Dat woordje er verschijnt onwillekeurig, elke Nederlander voelt dat aan. Er zijn wel zinnen waar je dat er ook weg kunt laten, maar dit voorbeeld is onomstreden.

Wat gebeurt er nu bij ik heb het aantal mensen gesproken (waar je om gevraagd hebt)? Dan krijg je absoluut niet ik heb er het aantal gesproken. Dat klinkt voor geen meter. Ik geloof niet dat iemand zal beweren dat daar er bij kan. Dat betekent: een aantal is een telwoord (gedraagt zich als een telwoord), en het aantal niet. Grammaticaal totaal anders.

Ik zei gisteren ook nog: de context kan bij een aantal mensen geen enkelvoud afdwingen. Het zou kunnen zijn dat niemand daar ooit over heeft nagedacht. Als je vindt dat een aantal mensen "strikt grammaticaal" (ik vind het steeds belachelijker klinken) enkelvoud is, dan ga je natuurlijk alleen op zoek naar gevallen die het omgekeerde afdwingen. De vraag is dus: kun je de enkelvoudige lezing afdwingen?

Een mogelijkheid is toevoeging van de woordgroep in zijn eentje. Dat kan alleen maar bij een enkelvoud, nietwaar? Één persoon reisde in zijn eentje. Wat gebeurt er als je dat bij een meervoud probeert te gebruiken? Dan krijg je Twee personen reisden in hun eentje. Het bezittelijk voornaamwoord (kijk, daar heb je nog eens iets aan, aan zo'n term) richt zich hier naar het getal van het onderwerp. Dat is handig! Zo kunnen we op een andere manier zien welk getal het onderwerp heeft dan alleen kijken naar de persoonsvorm.

Ook als het onderwerp enkelvoud is, maar een groep aanduidt, blijft het in zijn eentje: de groep reisde in zijn eentje, Ajax reisde in zijn eentje. Het bezittelijk voornaamwoord richt zich dus echt naar het grammaticale getal, niet zomaar naar de betekenis!

Wat krijg je nu bij een aantal mensen? Wat klinkt beter, een aantal mensen reisde in zijn eentje, of een aantal mensen reisden in hun eentje? Eerlijk zeggen! Als je (net als ik) vindt dat het laatste beter is (en het eerste gewoonweg niet kan), dan ben je het met me eens dat een aantal mensen hier meervoud is, en dat het onmogelijk is om het enkelvoud af te dwingen. Ik begin dus het akelige vermoeden te krijgen dat al die strikte grammaticadeskundigen die ons jarenlang hebben voorgespiegeld dat je eigenlijk een aantal mensen heeft het mis moet zeggen, er vreselijk naast zitten.
Lees minder

Eeuwige kwesties (1): een aantal

Hij scoort hoog in de toptien van taalkwesties: moet het zijn een aantal mensen heeft of een aantal mensen hebben? Ook op het taalprofweblog heeft het niet lang geduurd voordat iemand ermee aankwam. Het is een heel oude kwestie, die in alle taaladvieswerken uitvoerig wordt behandeld, meestal ook nog onder het kopje Grammatica. Afgesleten, uitgekauwd en ten onrechte als bijzonder belangwekkend beschouwd. Voor de rest toch verstandige taalkundigen putten zich uit in een omstandige uitleg dat je die constructie op twee manieren kunt bekijken en dat het dus allebei goed is, afhankelijk van hoe je het bekijkt, maar niemand heeft het lef om nu eens te zeggen waar het op staat.

Het zal wel beleefdheid zijn. Ook de taalprof aarzelt bij een rechtstreekse vraag om niet netjes een antwoord te geven waarbij niemand voor het hoofd gestoten wordt. Maar het is een harde wereld, en zachte heelmeesters maken stinkende wonden. Daarom, beste taalliefhebbers, het is niet persoonlijk bedoeld, maar bijt even op uw tanden. Of sla de volgende alinea over.

Lees meer/ minder

Hou nou toch eens op met die vraag! Wie heeft dat toch in vredesnaam ooit verzonnen dat het getal van een aantal mensen een grammaticaal probleem vormt? Wat is dat voor een onzin? Ik heb nog nooit een overtuigend voorbeeld gezien van een zin met het onderwerp een aantal mensen en het werkwoord in het verkeerde getal. Waarom zou dat trouwens één getal moeten zijn? Kan iemand me dat vertellen? En zeg nou niet omdat een mens en twee mensen ook elk maar één getal hebben, want het bestaan van woordgroepen met maar één getal bewijst niet dat er geen woordgroepen zijn die twee getallen kunnen hebben. Onder die redenering zou het vragend voornaamwoord wie ook maar één getal mogen hebben, maar wie lacht daar? en wie lachen daar? is allebei even goed. "Ja maar taalprof, dat is heel wat anders!" Hoezo? "Dat is een wóórd!" Waarom zou een woord andere getalseigenschappen hebben dan een woordgroep? "Ja, dat weten we niet". Nou dan!

Hé, dat lucht op. Ik hoop dat ik, nu er nog een paar lezers over zijn van de Taalpostlawine, tenminste enkele van hen heb genezen van het telkens maar weer beginnen over dat aantal. Het is trouwens wel een interessante vraag waarom mensen hier steeds op terugkomen. Ik denk omdat het zo'n lekker eenvoudige kwestie is. Ook als grammaticaboekjesschrijver kun je je hier niet echt een bult aan vallen. Je ziet in een zin een aantal staan, kijkt of het onderwerp is, je kijkt of het werkwoord in het meervoud staat en bingo! Met een scherpzinnige blik in je ogen zeg je: Hee, moet dat niet enkelvoud zijn? Nadenken is bijna overbodig, en je geldt voor de rest van je leven als een grammaticale scherpslijper, voor wie het uitkijken geblazen is, en die dus met respect bejegend wordt.

Maar hoe zít het dan met die constructie? Wel, de taaladviseurs hebben gelijk, maar ze zeggen het te voorzichtig. Meestal zeggen ze iets als: eigenlijk (of nog mooier: strikt grammaticaal, wat ís dat in hemelsnaam?) is het enkelvoud, maar het meervoud is goed te verdedigen, of verdient zelfs de voorkeur. Of ze zeggen: soms dwingt de context een meervoud af (zoals in Een aantal mensen druppelden het café binnen).

Naar mijn mening bevestigt deze uitleg alleen maar de mensen die steeds opmerken "Moet dat niet enkelvoud zijn?". Die mensen worden gesterkt in hun kritiek (kijk, dat is tenminste "strikt grammaticaal" juist!).  Maar nooit merken mensen op: "Moet het niet meervoud zijn?". En nooit dwingt de context een enkelvoud af. Dat alles wijst maar in één richting. Dat genuanceerde verhaal, zo gepresenteerd, is onzin.

Wat vindt de taalprof dan van die kwestie? Meestal bij die eeuwige kwesties is het probleem dat het taaladvies de zaak omkeert. De grammaticadeskundigen bestempelen de verkeerde vorm als "strikt grammaticaal juist" (wat een lege formulering is) en de goede vorm wordt gebrandmerkt als "eigenlijk fout, maar we staan het grootmoedig toe". Dat is voer voor de mensen die denken dat grammatica iets is waar je streng over moet doen, waardoor de hele kwestie tientallen jaren blijft aanslepen. Triest, ik heb er geen ander woord voor.

Mensen, luister nou naar de taalprof: een aantal mensen is een meervoudige woordgroep, net als een paar mensen, een heleboel mensen, een stuk of twintig mensen, een dikke honderd mensen. Het is volkomen normaal om te zeggen Een aantal mensen gaven elkaar een hand, en elkaar kan alleen verwijzen naar een meervoud. Ook is Een aantal mensen die ik ken een goede woordgroep, en aantal zou het betrekkelijk voornaamwoord dat vereisen.

Je kunt een aantal mensen bij hoge uitzondering wel in het enkelvoud gebruiken, maar dáár moet dan een speciale reden voor zijn. Dan moet je bijvoorbeeld spreken over een groot aantal (en zelfs dan zou ik het meervoud nog beter vinden), of over het aantal (wat een heel andere constructie geeft). Of je probeert een aantal mensen met alle geweld "collectief" op te vatten, als een groep, die als een eenheid opereert. Maar zelfs in dat geval is mij geen overtuigend voorbeeld bekend waar het meervoud niet ook prima voldoet.

Dus als er nou toch iemand wil spreken van "strikt grammaticaal" (wat ik iedereen zou afraden, want het zet de grammatica alleen maar in een kwaad daglicht), zeg dan dat het meervoud "strikt grammaticaal correct" is. En laat de meerderheid van de taalgebruikers met rust.
Lees minder

Nog niet overtuigd? Lees dan een aantal toevoegingen!