Taalprof

Een specifiek geval

In de kennisbijlage van de Volkskrant van zaterdag 16 september 2006 staat een artikel over kindertaalverwerving. Kinderen, zo staat er in de kop "struikelen [langdurig] over lastige zinsconstructies". En: "Tot twaalf jaar kan Ernie nog best hemzelf wassen". Wie dit snapt mag het zeggen, maar het zal wel bedoeld zijn om de lezer te prikkelen.

Komen wij te weten wat er precies aan de hand is? Ik denk het niet. De journaliste moet zich in allerlei krampachtige bochten wringen om een beetje grammaticale terminologie te vermijden, wat maar weer eens aantoont dat je geen behoorlijk gesprek over taal kunt voeren als je de woorden en begrippen niet kent.

Hoe zit het dan met die kinderen?

Lees meer/ minder

Dit is wat er in het artikel staat: kinderen maken geen verschil tussen de zinnen Wil jij één kopje twee keer omdraaien? en Wil jij twee keer één kopje omdraaien? Waar ligt dat aan? Nou, dat zijn "lastige zinsconstructies". O ja? Ja, en "de verklaring voor dit soort hobbels in de ontwikkeling van het taalbegrip ligt in een aantal beperkingen van de jeugdige luisteraar". Maar draai er toch niet zo omheen, wat is er dan aan de hand? Gelukkig, onderzoekster Helen de Hoop vertelt "dat taal correct begrijpen direct samenhangt met het zich kunnen verplaatsen in de spreker. Wat bedoelt die, waar is die mee bezig: vanuit die invalshoek snappen luisteraars de boodschap snel en correct. Kinderen kunnen zich nog niet goed verplaatsen in een ander." Pardon?

Ik heb het artikel drie keer doorgelezen, maar ik word er niets wijzer van. Ja, het gaat om onderzoek van dr. Irene Kraemer (die voorzover de taalprof weet haar naam doorgaans als "Krämer" spelt), en dr. Helen de Hoop. De "Groningse taalkundige dr. Petra Hendriks" geeft nog een "aanvullende verklaring": "Wanneer volwassenen een zin horen, strepen ze om te beginnen intuïtief een aantal interpretatiemogelijkheden weg." Totale verwarring!

Wie dit allemaal kan snappen zonder een volledige universitaire opleiding taalwetenschap te hebben afgerond, wil ik dolgraag een keer uitgebreid komen bezichtigen. Ik heb respect voor de moedige pogingen van de journaliste om een wetenschappelijk onderzoek te beschrijven, maar in haar angst om het niet te moeilijk te maken blijft zij steken in allerlei vage formuleringen die om de hete brij heendraaien. Daardoor wordt het nooit echt duidelijk hoe het echt zit.

Maar is dat dan niet gewoon te moeilijk? Dat lijkt me sterk. Het zou wel gek zijn als van alle wetenschappen alleen de taalwetenschap niet aan de geïnteresseerde leek uit te leggen is.

Misschien dat er een paar lezers zijn die het logje van de taalprof over bepaald en onbepaald hebben gelezen. Daar worden de termen specifiek en nonspecifiek uitgelegd. Was dat moeilijk? Ik dacht het niet. Je moet het maar eens lezen, maar het is in één alinea samen te vatten:

Verwijzen kan bepaald en onbepaald. Doe je het bepaald, dan geef je aan dat het om iets gaat dat in het gesprek bekend is. Met een onbepaalde verwijzing introduceer je iets nieuws in het gesprek. Een onbepaalde verwijzing kan specifiek en nonspecifiek zijn. Specifiek betekent dat je ervan uitgaat dat je gesprekspartner niet weet waarover het gaat, maar jij wel, en bij nonspecifiek weten jullie het allebei niet.

Als je bijvoorbeeld zegt Ik ga op vakantie en ik wil twee boeken graag meenemen betekent dat dat jij al weet welke twee boeken dat zijn, maar jouw gesprekspartner weet dat nog niet. Zeg je Ik ga op vakantie en ik wil graag twee boeken meenemen, dan weet je het zelf ook nog niet. Kijk, daar komt het "zich verplaatsen in de ander" om de hoek kijken!

Het onderzoek van Krämer en De Hoop toont blijkbaar aan dat kinderen het verschil tussen specifiek en nonspecifiek niet maken. Waarom heeft dit te maken met "een lastige zinsconstructie"? Omdat het verschil tussen specifiek en nonspecifiek in het Nederlands niet uitgedrukt wordt door een woord, maar door de woordvolgorde.

De taalprof zegt het nog maar eens: je hebt kennis van de termen en begrippen van de grammatica nodig, om over taal iets interessants te kunnen lezen. Of schrijven.

Lees minder

Onbepaald maakt onbemind?

Wie houdt er eigenlijk van het onbepaald voornaamwoord? Persoonlijke voornaamwoorden, ja, die staan in het brandpunt van de aandacht. Hun voorop natuurlijk (Hun hebben) of u (is het u hebt of u heeft?), en niet te vergeten hij of zij. Maar ook de aanwijzende voornaamwoorden (die in die huis) mogen zich in een voortdurende aandacht verheugen. Vragende voornaamwoorden, die zijn altijd leuk, en zelfs het betrekkelijk voornaamwoord (het huis die) wordt scherp in de gaten gehouden. Maar denkt er wel eens iemand aan het onbepaalde voornaamwoord?

Lees meer/ minder

In de ontleding is het allemaal nog een graadje erger. Daar blijven de onbepaalde voornaamwoorden niet alleen grotendeels onbesproken, ze gelden ook nog eens als een van de afvoerputjes van de woordsoortbenoeming. "Wat voor voornaamwoord? Geen idee? Dan zal het wel een onbepaald voornaamwoord zijn." En dat terwijl het toch zo'n ijverige woordsoort is.

Alle voornaamwoorden verwijzen naar bepaalde dingen of personen. Persoonlijke voornaamwoorden verwijzen neutraal, soms alleen naar grammaticale personen, bezittelijke voornaamwoorden doen eigenlijk hetzelfde maar leggen daar nog eens een relatie mee. Vragende voornaamwoorden "bevragen" de persoon of het ding, en aanwijzende voornaamwoorden staan een beetje opzichtig te wijzen alsof de gesprekspartner een blind paard is dat met de neus op de feiten moet worden gedrukt. Maar onbepaalde voornaamwoorden doen iets subtielers.

Onbepaalde voornaamwoorden verwijzen niet naar bepaalde personen en dingen, maar introduceren die in het gesprek. Zeg je Er is iemand ziek, dan introduceer je de zieke persoon ter plekke in het gesprek. Vanaf dat moment kun je naar die zieke persoon met andere voornaamwoorden verwijzen (bijvoorbeeld ...maar hij heeft een briefje gestuurd. Handig, dat onbepaalde voornaamwoord!

Zonder zo'n onbepaald voornaamwoord stonden we mooi te kijken. Dan konden we het alleen maar hebben over personen en dingen die we al allemaal kennen. Dan konden we nooit iets bijleren!

Daarbij komt nog eens dat het onbepaald voornaamwoord een mooi kunstje vertoont: het introduceert wel een nieuwe persoon of een nieuw ding in het gesprek, maar je kunt aangeven of die introductie alleen voor je gesprekspartner geldt, of ook voor jezelf. Vergelijk maar eens Er is iemand ziek met Iemand is ziek. In het laatste geval geef je aan dat jij zelf wel weet wie er ziek is, maar dat je veronderstelt dat je gesprekspartner dat niet weet. Prachtig! Andere voornaamwoorden kunnen dat helemaal niet. Die zijn alleen maar bepaald. Onbepaalde voornaamwoorden kunnen, zoals dat heet, specifiek of nonspecifiek zijn (zie ook deze log).

Nou vormen die onbepaalde voornaamwoorden eerlijk gezegd wel een raar clubje. Dat iemand, iets, niemand en niets onbepaald voornaamwoord zijn, zal niemand verbazen. Bij men, alle en iedereen ligt dat al veel minder voor de hand. Die lijken niet eens onbepaald. Immers, je weet wel niet wie men of iedereen precies is, maar aan de andere kant weet je van tevoren wel dat men en iedereen bestáát!.

Ook geen, een of andere, ene (als in ene Harry) zijn een beetje vreemde onbepaalde voornaamwoorden. En wat te denken van het onpersoonlijke je of ze, zoals in Je zit er al gauw naast of Ze zeggen dat het gaat regenen? Dat zijn eigenlijk ook onbepaalde voornaamwoorden, maar dat wordt vaak over het hoofd gezien.

Helemaal een probleem is het zogeheten Koeman-je, dat een aantal jaren geleden populair was: "Ronald, hoe heb je gespeeld?" "Nou, als je er dan in komt en je schiet meteen zo'n vrije trap erin dan voel je je wel lekker ja." Koeman bedoelt "ik" (persoonlijk voornaamwoord), maar hij gebruikt het onbepaalde voornaamwoord, misschien om een beetje afstand te scheppen, misschien om een directe bewering te vermijden, dat is niet helemaal duidelijk. Iets als: "Ik heb dat niet alleen zelf, maar dat zou iedereen hebben die in die situatie terechtkwam." In ieder geval lijkt het Koeman-je wel een beetje op zijn retour. Gelukkig! Weer een ontleedprobleem minder.

Lees minder

Bepaald en onbepaald

"Ben je weer een beetje gekalmeerd na die uitbarsting van gisteren?"
"Ja, ik ben het al weer bijna vergeten."
"Ik zal het nooit meer over spelling hebben."
"Fijn!"
"Maar jij was bezig met een log over bepaald en onbepaald, zei je."
"Ja."
"Vertel eens, wat was dat?"
"Heb je even?"
Lees meer/ minder

"Ja nee, even dan. Maak het nou niet zo moeilijk. Dat is toch heel makkelijk, bepaald en onbepaald?"
"O ja?"
"Ja. Bepaald zijn de en het, en alleen 'n is onbepaald."
"Jij hebt het alleen over lidwoorden."
"Ja, hoezo?"
"Maar bepaald en onbepaald, dat komt op veel meer plaatsen terug."
"O?"
"Bijvoorbeeld bij onbepaalde voornaamwoorden."
"Maar je hebt toch geen bepaalde voornaamwoorden?"
"Kijk, zie je. Daarom moet ik het uitleggen."
"Jaja. Maar kun je niet gewoon zeggen: die onbepaalde voornaamwoorden, dat zijn net onbepaalde lidwoorden?"
"Ja, dat kan wel, maar dat is wel een heel kromme redenering. Dat snapt niemand."
"Hmm."
"En dan heb je ook nog het verschil met specifiek en nonspecifiek."
"Hehe, daar ga je weer! Ik zei toch: maak het niet zo moeilijk! Waarom kun je je niet gewoon beperken tot bepaald en onbepaald?"
"Ik denk dat je het pas echt snapt als je het verschil begrijpt."
"Waarom?"
"Nou, die lidwoorden, dat is misschien te gemakkelijk."
"Hoe kan iets nou te gemakkelijk zijn? Je probeert het toch allemaal zo gemakkelijk mogelijk te maken?"
"Ja dat is wel zo, maar ik kan jou wel leren dat je twee woordjes bepaald lidwoord moet noemen en één onbepaald lidwoord, maar wat weet je dan?"
"Dat het zo is!"
"Maar jij snapt niet waarom het zo is."
"Nou goed dan. Kun je het in vijf minuten uitleggen?"
"Ik denk het wel."
"Wacht, dan druk ik nu mijn stopwatch in."
"Okee. Wat betekent volgens jou het woord bepaald?"
"Bepaald? Ehh, ja, ja, bepaald, dat betekent gewoon dat het bepaald is. Dat is toch duidelijk?"
"Kun je er een ander woord voor bedenken?"
"Ehh, nee, niet zo een-twee-drie. Zeg maar, want dit gaat allemaal van je tijd af."
"Als je zegt: wij hebben dit of dat bepaald, kun je dat anders zeggen?"
"Ehh, ja: wij hebben dit of dat besloten, of vastgesteld."
"Precies! Bepalen betekent dat je hebt vastgesteld, alleen of met anderen, wat iets is, of wat iets wordt."
"Okee."
"Goed. Dat is eigenlijk ook wat die grammaticale term bepaald betekent."
"Eh, leg eens uit."
"Gebruik je een woord als de bij een zelfstandig naamwoord, bijvoorbeeld de tafel, dan geef je aan dat je veronderstelt dat jij en je gesprekspartner weten over welke tafel het gaat."
"Aha."
"Het kan over een exemplaar gaan, of over "de tafel" in het algemeen, maar jullie weten wat er bedoeld wordt."
"Goed."
"Gebruik je nu een onbepaald lidwoord, een tafel, of geen lidwoord (tafels of twee tafels), dan geef je juist aan dat er nog niet vastgesteld is (nog niet bepaald was) over welke tafel of tafels het gaat. Je introduceert als het ware een bepaalde tafel, of tafels, in het gesprek."
"Ja, ik snap het. Dat is toch wel interessant. Maar wat was dat dan met dat speci-dinges? Specifiek?"
"Kun je het verschil bedenken tussen de zinnen Er zijn twee auto's gestolen en Twee auto's zijn gestolen?"
"Eh, ja, in het tweede geval weet je om welke twee auto's het gaat."
"Inderdaad! Het is allebei onbepaald, want er staat geen bepalend woord bij, maar het eerste is nonspecifiek en het tweede is specifiek."
"Maar wat is dan het verschil met bepaald en onbepaald?"
"Als je tegen iemand zegt Twee auto's zijn gestolen, dan geef je daarmee aan dat jijzelf weet om welke twee auto's het gaat, en als je zegt De twee auto's zijn gestolen, dan veronderstel je blijkbaar dat jullie allebei weten welke twee auto's gestolen zijn."
"Okee, dat snap ik!"
"Specifiek en nonspecifiek gaat dus alleen om wat je zelf weet, en bepaald en onbepaald gaat over wat jullie allebei weten. Beide termen zeggen iets over identificatie."
"Jaja. Hm. Toch wel ingewikkeld hoor, maar ik geloof dat ik het begrijp."
"Hoe lang was dat nou?"
"Ehh, vier minuut drieëntwintig."
"Kijk, nog een halve minuut over. Wat zal ik daar nog eens in uitleggen?"
"Nee, hou maar op. Dit is wel even genoeg."
Lees minder