Taalprof

Ja dat mogen ze

De taalprof kreeg van zijn studenten een elektronische verjaardagskaart. Aangezien hij ze opleidt om allerlei interessante taalverschijnselen in het wild te ontdekken, zal de keuze voor deze kaart niet geheel toevallig zijn geweest.

Het ging om een e-card van de website kaartenhuis.nl met een animatie van een knallende champagnekurk en een taart met kaarsjes, alles onder de opzwepende tonen van het nummer Congratulations van Cliff Richard. Die kaarsjes (het waren er gelukkig maar vier) kon je virtueel “uitblazen” door ze aan te klikken, en dan verscheen de tekst Moge al je wensen uitkomen. Denk daar maar eens over na, moeten de studenten gedacht hebben.

Lees meer/ minder/ printversie

Waarom staat daar moge en niet mogen? Dat is een interessante vraag. Het onderwerp van de zin is al je wensen, dus er had eigenlijk mogen moeten staan. Het betreft dan wel een zogeheten aanvoegende wijs (conjunctivus), of meer bepaald de wensende variant daarvan (optativus), maar dat doet er niets aan af dat er wel degelijk een meervoudige werkwoordsvorm vereist is.

Nou komen getalsproblemen wel vaker voor, maar meestal als onderwerp en persoonsvorm een eindje van elkaar staan. Hier staat het onderwerp vlak na de persoonsvorm.

Het probleem is natuurlijk, dat de aanvoegende wijs, met zijn aparte werkwoordsvorm moge in het enkelvoud, in het huidige Nederlands uitzonderlijk is. Het gebruik is beperkt tot een paar vaste formules met een klein aantal variaties daarop. Er zijn maar een paar werkwoorden die geregeld in de aanvoegende wijs gebruikt worden (zij, ware, moge, late, leve, neme, bedenke, koste, betere, verzuime, beware, dan heb je ze wel ongeveer gehad). Die uitzonderlijke vormen zijn nog wel herkenbaar, maar alleen in het enkelvoud. In het meervoud zijn ze niet meer te onderscheiden van de normale vormen (zijn, waren, mogen, laten, leven, nemen, bedenken, kosten, beteren, verzuimen, bewaren). Dat een zin als De goden bewaren me! optatief is, kun je alleen opmaken uit de betekenis die deze uiting in een context krijgt.

Sommige optatiefvormen komen alleen maar in vaste formules voor. De vorm leve bijvoorbeeld is vrijwel uitsluitend beperkt tot een formule waarbij Leve in eerste zinspositie staat, eventueel voorafgegaan door Lang, en onmiddellijk gevolgd door het onderwerp: (Lang) leve de koningin!

Ook in zo'n formule zou een meervoudig onderwerp ook een meervoudig werkwoord vereisen.  (Lang) leven de beide jarigen! Maar dan kun je zoals gezegd niet meer aan de vorm van het werkwoord zien dat het een optatief is.Waarschijnlijk om deze reden zie je vaak Lang leve de beide jarigen! De uitzonderlijke vorm leve maakt meteen duidelijk wat de bedoeling is, en dat wordt blijkbaar belangrijker gevonden dan de overeenkomst in getal tussen onderwerp en persoonsvorm. Misschien dat zelfs die hele vorm leve niet meer echt als een persoonsvorm gevoeld wordt. Misschien fungeert hij in zo'n formule alleen als een soort aanloopje, net als Hoera voor...

Iets soortgelijks zou er aan de hand kunnen zijn in Moge al je wensen uitkomen. Dat moge krijgt dan de betekenis van een stukje formule, iets als Ik wens dat..., en het wordt nauwelijks meer als een werkwoord gevoeld. Maar misschien speelt er bij mogen ook nog iets anders mee.

Het hulpwerkwoord van modaliteit mogen heeft een betekenis die varieert van "toegestaan zijn" (zoals in Jullie mogen nu binnenkomen) tot "wenselijk zijn" (zoals in Je mag je wel eens scheren). De eerste betekenis wordt ook wel "oneigenlijk modaal" genoemd, en de tweede "eigenlijk modaal". Waarom? Omdat de tweede betekenis ook uit te drukken is met het werkwoord mogen in een hoofdzin: het mag wel eens (gebeuren) dat je je scheert. "Echte" modaliteit is altijd "buiten de zin" te plaatsen. Een modaal bijwoord als waarschijnlijk (het gaat waarschijnlijk regenen) kun je op dezelfde manier buiten de zin plaatsen: het is waarschijnlijk dat het gaat regenen.

Als het optatieve mogen een voorbeeld is van "eigenlijke modaliteit", dan zou Mogen al je wensen uitkomen herformuleerbaar moeten zijn tot Het moge (gebeuren) dat al je wensen uitkomen. In die herformulering is de getalsovereenkomst tussen mogen en al je wensen verdwenen.

Het zou dus best kunnen dat de eigenlijk modale betekenis van het optatieve mogen het voor de taalgebruiker gemakkelijker maakt om de getalsovereenkomst met het onderwerp te ontkoppelen.

Van mij mag er best nog een rode streep door, maar bij Lang leve de beide jarigen! heb ik dat gevoel veel minder. Dat vind ik al bijna beter dan Lang leven de jarigen! Misschien is het een kwestie van tijd.

Lees minder

Je zou het moeten weten

"Zeg, heb jij een idee wanneer die vergadering begint?"
"Ik zou het niet weten"
"Hè, waarom zeg je dat nou?"
"Wat?"
"Ik zou het niet weten. Waarom zeg je niet gewoon Ik weet het niet?"
"Sja, ik weet het niet, wat is daar mis mee dan?"
"Het klinkt zo, zo, eh, ongeïnteresseerd"
"O?"
"Ja, vind je niet?"
"Hm. Ik heb het anders onlangs nog bij de Taaladviesdienst van Onze Taal nagevraagd"
"O, en wat zeiden die?"

Lees meer/ minder/ printversie

"Die vonden het juist heel beleefd."
"Beleefd?"
"Ja, lees het maar na in het septembernummer, in de rubriek Vraag en Antwoord."
"Nou ja zeg! Maar hoe zit dat dan?"
"Volgens hen is zullen een modaal werkwoord."
"Okee, dat snap ik. Dat staat ook hier en hier."
"Als je zegt ik zou het niet weten, bedoel je dus iets als Ook al zou ik heel erg mijn best voor je doen, dan zou ik het nog niet weten."
"Jaja, dat kan ik wel volgen. Maar waarom denk ik dan dat het ongeïnteresseerdheid uitdrukt?"
"Ik zou het niet weten."
"Kijk, nou doe je het weer! Nou ben je toch niet alleen maar beleefd?"
"De ANS noemt het een onzekerheidsmodaliteit."
"Ja, goed, maar dat verklaart deze kwestie niet. Onzeker heeft niets met ongeïnteresseerd te maken."
"Misschien heb je het gewoon mis met die interpretatie van jou."
"Ja, dat kan natuurlijk ook. Maar wacht eens!"
"Wat?"
"Modaliteit heeft altijd twee kanten"
"Twee kanten?"
"Ja, epistemisch en deontisch."
"Ho, wacht even. Dat zijn twee moeilijke woorden in één zin."
"Als je zegt het moet gebeuren, dan kun je bedoelen het is noodzakelijk dat het gebeurt."
"Ja."
"Dat is epistemisch. Maar je kunt er ook mee bevelen dat iets gebeurt. Dan leg je iemand een verplichting op."
"Jaja."
"Dat is deontisch"
"O. Maar dat is vrij eenvoudig."
"Precies. Epistemisch is, zeg maar, neutraal, zonder dat iemand iets wil, en bij deontisch is er altijd iemand die iets wil, of iemand die macht uitoefent."
"Okee. Maar nou ik zou het niet weten."
"Goed, ik zou het niet weten. Als je dat alleen als onzeker opvat, is dat de epistemische betekenis. Het heeft niets te maken met wat iemand wil."
"Okee."
"Maar combineer je die onzekerheid met wat je wil, dan zeg je met Ik zou het niet weten dus eigenlijk: het is volgens mijn wil onwaarschijnlijk dat ik het weet, met andere woorden: ik ben er niet in geïnteresseerd."
"Jaja. Ik snap het."
"Vandaar dat ik zou het niet weten als beleefd kan worden opgevat, want zekerheid is onbeleefd, dus onzekerheid is beleefder. Maar het kan ook als onbeleefd worden opgevat, omdat het kan worden begrepen als jouw ongeïnteresseerdheid om over het antwoord na te denken."
"Ik zie het. Dat is dus eigenlijk een heel verraderlijke uitdrukking."
"Dat zou ik wel denken!"

Lees minder

Moet dat nou?

Een van de minst begrepen betekenisaspecten van de Nederlandse taal is het modale betekenisaspect. Het zorgt voor allerlei misverstanden, zoals mensen die zich ergeren als iemand zegt U mag daar even plaatsnemen, en meer van die onzin. Toch is de modale betekenis in een paar woorden uitgelegd.

Het Nederlands zit vol met elementen die modale betekenis aan een zin of woordgroep geven. Meestal zijn het hulpwerkwoorden, zoals moeten, kunnen, mogen, willen, zullen (en laten, maar die niet altijd), of lijken, blijken, schijnen (en nog een paar andere)

Wat is dat dan, een modale betekenis? Modaliteit geeft aan hoe iemand over de wereld denkt. Meer precies, hoe de zin die je uitspreekt zich verhoudt tot de wereld. Vind je dat wat je zegt een noodzakelijkheid is? Dan gebruik je moeten. Vind je iets alleen maar mogelijk? Dan gebruik je kunnen. Wil je een waarschijnlijkheid daartussenin aangeven? Dan gebruik je schijnen, eventueel met kleine woordjes om die waarschijnlijkheid te preciseren.

Die modaliteit kun je vrij precies afzwakken of versterken. Het kan heel goed regenen is een grotere waarschijnlijkheid dan Het kan wel eens regenen. En Het moet echt regenen is sterker dan  Het moet nou toch onderhand wel eens regenen. Die modaliteit kan verder nog afhankelijk gemaakt worden van wat iemand wil. In dat geval wordt moeten een verplichting (=noodzakelijk volgens iemand) en kunnen een toestemming. Dat heet dan, met een officiële term deontische modaliteit (in tegenstelling tot de meer objectieve epistemische modaliteit).

Waar epistemische modaliteit zich beweegt van noodzakelijkheid via waarschijnlijkheid tot mogelijkheid, gaat deontische modaliteit van verplichting via wenselijkheid naar toestemming.

Het opmerkelijke van al die modale werkwoorden, is dat ze afhankelijk van de context een beetje in elkaars vaarwater terecht kunnen komen. Zo is moeten noodzakelijkheid of verplichting, maar dat kan makkelijk afgezwakt worden tot (grote) waarschijnlijkheid of wenselijkheid. En kunnen is mogelijkheid of toestemming, maar dat kan best versterkt worden. En mogen is meestal toestemming, maar als je toestemming wat versterkt krijg je wenselijkheid. Willen is wenselijkheid, maar kan ook epistemisch (als waarschijnlijkheid) gebruikt worden: het wil maar niet regenen.

In extreme gevallen kun je zelfs bijna alle modale werkwoorden gebruiken, zonder erg veel betekenisverschil. Kijk maar naar het volgende voorbeeld:

- Zal ik even het raam voor je dichtdoen?
- Moet ik even het raam voor je dichtdoen?
- Wil ik even het raam voor je dichtdoen?
- Kan ik even het raam voor je dichtdoen?
- Mag ik even het raam voor je dichtdoen?

De verschillen zitten een beetje in de afstand die je met je keuze tot de aangesprokene uitdrukt: wie staat er hoger in de rangorde, hoe beleefd ben je? De volgende keer als dus iemand tegen je zegt U mag hier even plaatsnemen, word dan niet boos, en bedenk dat hier een modaal werkwoord wordt gebruikt om wenselijkheid uit te drukken. En wenselijkheid is echt niet hetzelfde als toestemming.