Taalprof

Uitgehuldigd

Het was vorige week zaterdag, 6 december. De presentator van Studio Sport kondigde de onderwerpen in de uitzending aan, onder andere een reportage over olympisch kampioen Maarten van der Weijden. Die was, zo merkte hij op, nog niet uitgehuldigd.

Hè? Nog niet uitgehuldigd? Dat klinkt wel heel erg vreemd. Wat is hier aan de hand?

Lees meer/ minder/ printversie

Is dat niet gewoon fout, nog niet uitgehuldigd zijn? Het werkwoord uithuldigen bestaat toch niet? Dat is waar, maar dat is geen goede reden om het af te keuren.

Er bestaat in het Nederlands een productief procedé, dat bestaat uit het toevoegen van het voorvoegsel uit- aan een werkwoord, met als betekenis iets als "tot het einde toe". Bijvoorbeeld, Laat me eerst even uiteten. Dat betekent: "Laat me eerst even tot het einde toe eten, eten totdat ik klaar ben." Het werkwoord uiteten bestaat ook niet, en toch ontstaat het als gevolg van deze grammaticale mogelijkheid.

Je kunt zo bijna ongelimiteerd nieuwe woorden maken. Stel je hebt een vers werkwoord als telemarketeren. Als je daarmee bezig bent, dan kan er best iemand langskomen en opmerken: Zo, ben je nou nog niet uitgetelemarketeerd? Niks mis mee.

Het voorvoegsel uit- wordt heel vaak toegevoegd aan voltooide deelwoorden (zoals getelemarketeerd in het laatste voorbeeld), die dan worden gecombineerd met het werkwoord zijn: ik ben uitgetelemarketeerd. Maar wat is dat eigenlijk voor een constructie? Dat lijkt wel een voltooide tijd, maar is het dat wel?

De meeste werkwoorden maken een voltooide tijd met het hulpwerkwoord hebben: ik heb gelezen, ik heb getelemarketeerd, ik heb gegeten. Toch krijg je in deze constructie zonder uitzondering zijn: ben je al uitgelezen, uitgetelemarketeerd, uitgegeten? Da's gek.

Dat bewijst allemaal nog niks, het zou kunnen dat er door toevoeging van uit- een nieuw werkwoord ontstaat dat een voltooide tijd met zijn maakt. Er bestaan immers werkwoorden die een voltooide tijd met zijn hebben, zoals komen, arriveren, veranderen.

Toch is er wel een bewijs dat die constructie met uit- en voltooid deelwoord geen voltooide tijd is. Dat kun je zien aan de test die ik al vaker heb genoemd met een tijdsbepaling als zaterdag: neem de zin Ben je zaterdag uitgewinkeld? Kan die zin begrepen worden als een vraag over afgelopen zaterdag? Nee dat kan niet. De enige interpretatie die hierin zit is dat je vraagt of iemand aanstaande zaterdag klaar is met winkelen. Een voltooide tijd is altijd dubbelzinnig, die kan of op de toekomst, of op het verleden betrekking hebben (Ben je zaterdag gearriveerd? bijvoorbeeld).

Het is dus geen voltooide tijd. Maar wat is het dan wel? Ik denk dat het naamwoordelijk gezegde is. Door toevoeging van uit- aan een voltooid deelwoord krijg je een nieuw woord, met als betekenis ongeveer "klaar met...", dat meer bijvoeglijk is dan werkwoordelijk. En net zoals Ben je klaar met winkelen? naamwoordelijk is, zou je dat van Ben je uitgewinkeld? ook kunnen veronderstellen.

Maar nou weten we nog niet waarom Hij is nog niet uitgehuldigd een gekke zin is. Dat komt ten eerste omdat je niet bij elk werkwoord uit- kunt toevoegen, en ten tweede omdat de toevoeging van uit- een andere betekenis oplevert dan de hier bedoelde.

Je kunt uit- eigenlijk alleen maar toevoegen bij werkwoorden die geen lijdend voorwerp hebben, of die hun lijdend voorwerp kunnen missen. Dus wel bij winkelen (heeft geen lijdend voorwerp), en ook bij eten (lijdend voorwerp kan achterwege blijven), maar niet bij verorberen of haten (die moeten echt een lijdend voorwerp hebben). *Ben je uitverorberd? kan niet, en ook *Ben je uitgehaat? is onmogelijk.

Huldigen is een werkwoord dat per se een lijdend voorwerp nodig heeft. Als je aan een burgemeester vraagt wat de plannen voor vanmiddag zijn, zal hij of zij niet zomaar kunnen zeggen: *Vanmiddag moet ik even huldigen. Daar moet altijd iemand of iets bij.

Dat is één reden waarom Hij is nog niet uitgehuldigd gek is. De andere is dat die constructie, als hij wel kan, de betekenis oplevert dat het onderwerp van zijn ook als onderwerp van het werkwoord begrepen wordt. Zeg je Zij is uitgeshopt, dan is zij degene die geshopt heeft. En als je zegt Casanova is uitgekust, dan is Casanova degene die aan het kussen was.

Als de zin Maarten is uitgehuldigd dus al zou kunnen, dan zou hij moeten betekenen dat Maarten klaar is met huldigen. En dat is niet de bedoeling.

Oké, maar waarom zei die presentator dat dan zo? Ik denk dat hij uitgehuldigd ten onrechte als een lijdende vorm beschouwde. Hij is uitgegaan van de zin Maarten is gehuldigd, wat de voltooide tijd is van Maarten wordt gehuldigd (kijk maar naar de betekenis van Maarten is zaterdag gehuldigd), en hij heeft in die constructie uit- toegevoegd, zich niet realiserend dat hij daarmee een naamwoordelijk gezegde maakte met een omgekeerde betekenis.

Of hij realiseerde zich dat wel, maar hij kon zo gauw geen alternatief bedenken en dacht: dat horen de kijkers toch niet. Maar de taalprof hoort alles.

Lees minder

Ons bent uitgenodigd

De taalprof deed mee aan een lezerenquête op de website van de NRC. De laatste vraag was of hij interesse had in deelname aan een lezerspanel. Wat houdt dat in, dacht hij. Welnu: Deelnemers aan het lezerspanel wordt maximaal drie keer per jaar uitgenodigd voor onderzoek.

Is dit niet gewoon een ongelukkig foutje? De schrijver is vergeten dat de kern van het onderwerp (deelnemers) meervoud is, en schrijft per ongeluk wordt, omdat lezerspanel in de buurt staat? Zou kunnen. Maar misschien is het erger.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik denk dat het werkwoord uitnodigen hier ook een rol speelt. Bij iemand uitnodigen denk je al gauw aan een uitnodiging aan iemand, en de betekenis is een vorm van communicatie met iemand. Dat past allemaal bij een meewerkend voorwerp.

Bovendien heb je de beruchte gevallen van iemand iets verzoeken en iemand iets vragen, die ook op deze site al diverse keren besproken zijn: in beide constructies beschouwen mensen vaak iemand als lijdend voorwerp en worden ze op de vingers getikt door taalcritici die beweren dat het meewerkend voorwerp is. Ten onrechte, vindt de taalprof, maar dat is hier even niet de discussie. Het punt is dat de schrijver van de NRC lezersenquête heel waarschijnlijk uitnodigen associeert met deze gevallen.

Nou is iemand in iemand uitnodigen zonder twijfel lijdend voorwerp. Om te beginnen is het wij worden uitgenodigd en niet ons wordt uitgenodigd, dat voelt iedere spreker van het Nederlands haarscherp aan. Verder is het ook het uitnodigen van iemand en niet het uitnodigen aan iemand. En dan kan er ook nog eens een voorzetselvoorwerp bij, iemand uitnodigen tot iets, eventueel als beknopte bijzin iemand uitnodigen om iets te doen. Dus daar is geen discussie over.

Het lijkt erop dat de schrijver desondanks uitnodigen associeert met vragen en verzoeken, en denkt: daar was toch iets mee in de lijdende vorm? Wat je denkt dat het onderwerp is, is eigenlijk meewerkend voorwerp. Dus als dat meervoudig is krijg je toch een enkelvoudig werkwoord. Zoiets. Klinkt nergens naar, maar laat ik dat voor de zekerheid maar zo opschrijven. Voordat er weer zo'n grammaticale scherpslijper me op de vingers tikt.

Ik denk dat het dat is. Ik kan me vergissen, maar het zou me niets verbazen. Treurig is het.

Wacht even, laat ik dat verduidelijken. Treurig is niet dat er foutjes gemaakt worden. Treurig is dat mensen tegen hun taalgevoel in allerlei grammaticaregeltjes menen te moeten toepassen, omdat ze bang zijn anders op de vingers getikt te worden. Ook nog eens door mensen die daar ongelijk in hebben. Wat zeg ik, treurig? Triest, dat is het.

Lees minder

Bang om op Cruijff te lijken

Welke voetballer wil nu niet op Johan Cruijff lijken? Fluwelen balbehandeling, superieur spelinzicht, dat willen we allemaal wel. Maar er zijn ook Cruijffiaanse eigenschappen die juist door veel mensen vermeden worden.

Soms ten onrechte.

Lees meer/ minder/ printversie

Op Radio 1 viel de taalprof vandaag de volgende zin op: Topmanagers die bonussen zijn beloofd, krijgen die niet. Hij dacht in het journaal van 14:30, maar dat is op het internet niet meer te vinden. In de journaals van 14:00 en 15:00 is de zin veranderd.

Wat is er aan de hand met die zin? Dat blijkt als we ons afvragen: wat is de functie van het tweede woordje in deze zin? Dat woordje (die) is een betrekkelijk voornaamwoord, dat is duidelijk. Maar wat voor zinsdeel is het?

Als je de bijzin ontleedt, zie je het. Het gaat om een lijdende vorm (zijn beloofd), met het onderwerp bonussen. De bonussen zijn beloofd, en wel aan de topmanagers. Het woordje die is dus het meewerkend voorwerp.

Hee, maar als een betrekkelijk voornaamwoord meewerkend voorwerp is, had het dan niet beter wie kunnen zijn? Inderdaad: Topmanagers wie bonussen zijn beloofd, krijgen die niet zou in elk geval duidelijker zijn geweest. In dat geval was er geen twijfel mogelijk geweest over de functie van het betrekkelijk voornaamwoord. De vorm die als meewerkend voorwerp kan wel, maar wekt verwarring omdat je aanvankelijk de indruk wekt dat die onderwerp is.

Waarom zou de spreker dan niet de voorkeur hebben gegeven aan wie? Waarschijnlijk omdat die vorm "besmet" is. In regionaal of dialectisch taalgebruik, zoals dat van Johan Cruijff, komt het betrekkelijk voornaamwoord wie vaker voor als onderwerp: de speler wie de bal heeft, bijvoorbeeld.

In het Cruijffiaans valt het voordeel van de vorm wie in onze voorbeeldzin weg. Omdat in die taalvariant wie ook onderwerp kan zijn, blijft de verwarring bestaan als je zegt Topmanagers wie bonussen... Dan kun je dus net zo goed die zeggen.

Het is een interessant verschijnsel als je erover nadenkt. De spreker die wil beginnen met Topmanagers wie bonussen... denkt waarschijnlijk dat hij daarmee in elk geval tot aan het werkwoord beloofd de indruk wekt dat hij wie als onderwerp gebruikt (en daarmee op Cruijff lijkt). Blijkbaar weegt dat zwaarder dan het voordeel van de ondubbelzinnige vorm.

Lees minder

Nieuwe Taalvariant ontdekt door Taalprof

De taalprof kijkt ook wel eens naar een voetbalwedstrijd, maar hij luistert dan vooral naar het commentaar. Zo ook gisteravond, de oefenwedstrijd Nederland - Oekraïne. Ergens in de eerste helft zei de commentator: Bal laten lopen door Mandzjoek... Hee, dacht de taalprof, wat gek!

Hoezo gek? Is daar wat mis mee dan?

Lees meer/ minder/ printversie

Bal laten lopen door Mandzjoek..., ja daar is iets mee. Ga maar eens na hoe je dat zou zeggen als Mandzjoek de bal niet had laten lopen maar weggetrapt ("weggerost"), of ingegooid, of als de bal door Engelaar was gepasst naar Huntelaar en hij was precies goed aangekomen. Dan had de commentator vast niet gezegd Bal wegtrappen door Mandzjoek, Bal ingooien door Mandzjoek, Bal aankomen bij Huntelaar. Nee, dan had hij gezegd Bal weggetrapt door Mandzjoek, Bal ingegooid door Mandzjoek, Bal aangekomen bij Huntelaar. Hij had een voltooid deelwoord gebruikt, niet het hele werkwoord.

De constructie waar het hier om gaat is een zogeheten "ellips": een talige constructie waarin losse zinsdelen bij elkaar zijn gezet, zonder dat er sprake is van een volledige zin. Daar is op zichzelf niets mis mee, dat is een heel gewone spreektaalvorm. Waar je in schrijftaal moeite doet om netjes allemaal zinnen te maken die voorzien zijn van een onderwerp en een persoonsvorm, kun je in spreektaal zo'n beetje je gang gaan. Je doet maar wat.

Toch doe je blijkbaar niet zomaar wat. Want Bal aankomen bij Huntelaar, dat zal geen commentator over zijn lippen krijgen. En Bal wegtrappen door Mandzjoek kan misschien wel, maar het is niet een uiting waarmee je zegt dat Mandzjoek net de bal heeft weggetrapt. Het is niet de gebruikelijke vorm in een voetbalcommentaar.

Nou is het de taalprof er natuurlijk niet om te doen om de commentator van dienst op een foutje te betrappen. Dat zou wel erg flauw zijn en bovendien, de taalprof heeft wel wat beters te doen. Het gaat hem dan ook niet om de vraag of Bal laten lopen door Mandzjoek fout is, maar om de vraag waarom je het bijna niet hoort.

Want dat is wel een feit: Je hóórt bijna niet dat er iets aan de hand is met Bal laten lopen door Mandzjoek. Terwijl alle andere werkwoorden in deze constructie in de vorm van een voltooid deelwoord verschijnen, staan laten en lopen doodleuk in de infinitief. Hoe kan dat?

Het lijkt een beetje op de normale voltooide tijd met hulpwerkwoorden. Je zegt Ik zing en Ik heb gezongen, maar bij Ik wil zingen hoort de voltooide tijd Ik heb willen zingen. Het hulpwerkwoord kan niet de vorm aannemen van een voltooid deelwoord als het in een groepje met een ander werkwoord staat. "IPP", noemt de doorgewinterde taalkundige dat, "Infinitivus Pro Participio," het hele werkwoord in plaats van het voltooid deelwoord.

Hulpwerkwoorden vertonen IPP. Dat lijkt hier inderdaad aan de hand: in Bal laten lopen door Mandzjoek zou je een voltooid deelwoord verwachten, maar laten is een hulpwerkwoord, en door IPP wordt dat een infinitief.

Maar wacht eens even! Is het nou toch goed? Is er dus toch niets mis met Bal laten lopen door Mandzjoek? Jawel, want er is nog iets anders aan de hand.

Bal weggetrapt door Mandzjoek is namelijk niet zomaar een voltooide tijd (zoals wel het geval is met Bal aangekomen bij Huntelaar). Als je probeert hier een volledige zin van te maken zie je het. Dan wordt het: De bal wordt weggetrapt door Mandzjoek, of desnoods De bal is weggetrapt door Mandzjoek. Als je dat gaat ontleden, zie je dat De bal onderwerp is, en dat er dus sprake is van een lijdende vorm, een passiefconstructie. Bal laten lopen door Mandzjoek is dus ook lijdende vorm. Nou en?

Als je weet dat Bal laten lopen door Mandzjoek een lijdende vorm is, hoe zou je deze ellips dan moeten aanvullen tot een volledige zin? De bal wordt laten lopen door Mandzjoek? De bal is laten lopen door Mandzjoek? Hee, maar dat kan helemaal niet! Precies, dat is wat er opvallend is aan Bal laten lopen door Mandzjoek.

Nou zullen er best lezers zijn die verzuchten: "Maar zeg dan toch gewoon dat het fóút is!" maar ik doe toch nog een poging om te laten zien dat het werkelijk interessant is. Want als dat dan zo duidelijk niet kan, De bal wordt laten lopen door Mandzjoek, waarom komt het dan wél voor? Want taalkundigen zijn deze constructie al bijna 10 jaar op het spoor, hij wordt al een aantal jaren in toenemende mate waargenomen.

Waarschijnlijk komt dat omdat er geen alternatieven zijn. Je hebt gewoon geen keuze. Als je zegt Ik toon iets, dan kun je daar probleemloos van maken Door mij wordt iets getoond. Als je tonen vervangt door laten zien, dat vrijwel hetzelfde betekent, dan wil je graag Ik laat iets zien vervangen door een lijdende vorm, Door mij wordt iets laten zien.

Waarschijnlijk werkt het zo: je hebt een bepaalde woordkeus in je hoofd, en je weet dat je een lijdende vorm wilt maken. Dan begin je gewoon aan de zin, zonder dat je hem al helemaal in je hoofd hebt. Halverwege kom je er pas achter dat die constructie niet kan, en wat doe je dan? Opnieuw beginnen en woordkeus veranderen is een grote inspanning, dus je maakt de zin maar af, tegen je taalgevoel in. Dan maar zo. Het leven is te kort.

Zo'n constructie biedt je dus een interessant inkijkje in hoe de taal in je hoofd gevormd wordt. Je zou misschien denken dat we pas beginnen te praten als we weten wat we gaan zeggen, maar dat is dus maar gedeeltelijk het geval.

Lees minder

Taalprof fronst wenkbrauw

Heet van de naald. Vandaag, 14 april, schrijft Ewoud Sanders in zijn rubriek Woordhoek in de NRC: "Na verschijning van de film Fitna werd bewoners van een Rotterdamse volkswijk om hun mening gevraagd."

Interessante zin! De taalprof zou zeggen: hypercorrectie.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik formuleer de zin nog eens, maar nu in een vereenvoudigde versie: Bewoners werd om hun mening gevraagd. Dat klinkt een stuk minder, nietwaar? Toch is er in vergelijking met de oorspronkelijke zin alleen een bijwoordelijke bepaling weggelaten (Na verschijning van de film Fitna), en een bijvoeglijke bepaling (van een Rotterdamse volkswijk). En de woordvolgorde is aangepast, omdat je anders een vraagzin zou krijgen (werd bewoners om hun mening gevraagd?).

Nou gaat het mij er niet om de taalcolumnist Sanders op de vingers te tikken, want dat zou erg flauw zijn. Het gaat mij natuurlijk om de constructie iemand om iets vragen. In die constructie is iemand lijdend voorwerp en geen meewerkend voorwerp. Toch zijn veel mensen geneigd om iemand hier als meewerkend voorwerp te benoemen, vanwege de verwarring met aan iemand iets vragen.

Het is allemaal al eens eerder besproken op deze site, maar een voorbeeld in het wild is altijd beter. Hier is het wel erg duidelijk: als je de zin vereenvoudigt, wordt hij duidelijk slechter (Bewoners werd om hun mening gevraagd), en als je er dan ook nog eens aan bij probeert te zetten, wordt het nog een graadje erger: Aan bewoners werd om hun mening gevraagd, dat lijkt me echt voor bijna niemand meer acceptabel.

Ondertussen komt zo'n zin als bewoners werd om hun mening gevraagd natuurlijk wél eens voor. Als je in Google zoekt op "werd om hun mening gevraagd" krijg je 18 vindplaatsen (Google zegt wel dat het er 176 zijn, maar als je doorbladert in de resultaten houdt het bij 18 al op). Er zit zelfs één exemplaar met aan bij: aan alle gezaghebbende spelers werd om hun mening gevraagd.  Zoek je op "werden om hun mening gevraagd," dan vind je er ongeveer evenveel (17).

Dat lijkt wel een probleem. Er zijn twee mogelijkheden: ofwel die 18 vindplaatsen zijn een vergissing (al dan niet een hypercorrectie vanuit de gedachte dat hier aan iemand iets gevraagd wordt), ofwel er zijn echt mensen die vinden dat je vragen kunt gebruiken met een meewerkend voorwerp (aan iemand) in combinatie met een voorzetselvoorwerp (om iets). Dat zou wel heel bijzonder zijn. Ik ken geen enkel ander voorbeeld van een werkwoord met meewerkend voorwerp en voorzetselvoorwerp. De volgende werkwoorden die volgens de ANS een voorzetselvoorwerp hebben, krijgen daarnaast nog een tweede voorwerp:

iemand (ge)wennen aan iets
iemand herinneren aan iets
iemand houden aan iets
iemand onderwerpen aan iets
iets ontlenen aan iets
iets onttrekken aan iets
iemand prijsgeven aan iets
iets toeschrijven aan iets
iets vastknopen aan iets
iets verbinden aan iets
iets wijden aan iets
iets wijten aan iets
iemand betrekken bij iets
iemand vergelijken bij iets
iemand betrekken in iets
iemand stijven in iets
iemand amuseren met iets
iemand bekronen met iets
iemand belasten met iets
iemand belonen met iets
iemand confronteren met iets
iets gelijkstellen met iets
iemand gelukwensen met iets
iemand opschepen met iets
iemand opzadelen met iets
iemand overladen met iets
iets verbinden met iets
iets verenigen met iets
iemand vergelijken met iemand
iemand verzoenen met iemand
iemand verwijzen naar iets
iemand benijden om iets
iemand bidden om iets
iemand smeken om iets
iemand verzoeken om iets
iemand vragen om iets
iemand aankijken op iets
iemand aanspreken op iets
iets afstemmen op iets
iemand antwoorden op iets
iemand attent maken op iets
iets baseren op iets
iemand betrappen op iets
iets gronden op iets
iets richten op iets
iets steunen op iets
iets verhalen op iemand
iemand verheugen op iets
iets voelen voor iets
iemand voorbereiden op iets
iemand wijzen op iets
iemand wreken op iemand
iemand verheugen over iets
iemand beschermen tegen iets
iemand beveiligen tegen iets
iemand verdedigen tegen iets
iemand waarschuwen tegen iets
iemand wapenen tegen iets
iets wisselen tegen iets
iemand aanmoedigen tot iets
iemand aansporen tot iets
iemand aanvuren tot iets
iemand aanzetten tot iets
iets bestemmen tot iets
iemand bewegen tot iets
iemand brengen tot iets
iemand dwingen tot iets
iemand in staat stellen tot iets
iemand leiden tot iets
iemand noodzaken tot iets
iemand nopen tot iets
iemand opwekken tot iets
iemand overhalen tot iets
iemand overreden tot iets
iemand uitnodigen tot iets
iemand verleiden tot iets
iemand veroordelen tot iets
iemand verplichten tot iets
iets afleiden uit iets
iemand redden uit iets
iets vervaardigen uit iets
iemand afhelpen van iets
iemand afhouden van iets
iemand beroven van iets
iemand beschuldigen van iets
iemand betichten van iets
iemand bevrijden van iets
iemand doordringen van iets
iemand ontdoen van iets
iemand ontheffen van iets
iemand ontslaan van iets
iemand overtuigen van iets
iemand redden van iets
iemand reinigen van iets
iemand scheiden van iets
iemand spreken van iets
iemand terughouden van iets
iemand verdenken van iets
iemand verlossen van iets
iemand verslag doen van iets
iemand vertellen van iets
iemand verwittigen van iets
iemand verzekeren van iets
iemand voorzien van iets
iemand vrijspreken van iets
iemand weerhouden van iets
iemand zuiveren van iets
iemand aanbevelen voor iets
iemand aanzien voor iets
iemand bedanken voor iets
iemand behoeden voor iets
iemand bewaren voor iets
iemand danken voor iets
iemand interesseren voor iets
iets overhebben voor iets
iemand sparen voor iets
iets verbergen voor iemand
iemand waarschuwen voor iets
iemand winnen voor iets

De ANS pretendeert een volledig lijstje van gezegdes met een voorzetselvoorwerp te geven. Ik heb het handmatig nagekeken op de mogelijkheid van een tweede voorwerp. Het zou kunnen dat ik er hier en daar een over het hoofd gezien heb, en op veel plaatsen waar ik kies voor iemand kan ook iets staan (of andersom). Het punt is echter dit: probeer van al die constructies eens een lijdende vorm te maken met het woordje ons als dat extra voorwerp en de persoonsvorm in het enkelvoud. Bijvoorbeeld *Ons wordt gewaarschuwd voor iets, *ons wordt bedankt voor iets, *ons wordt doordrongen van iets, *ons wordt aangespoord tot iets. In vrijwel alle gevallen krijg je een slechte zin.

Voor zover ik zie zijn er maar een handjevol gevallen echt acceptabel: Ons wordt verslag gedaan van iets, en ons wordt verteld van iets. Het bijna synonieme verwittigen vind ik al slecht: *ons wordt verwittigd van iets lijkt me geen goed (Belgisch) Nederlands, ik zou denken dat het moet zijn Wij worden verwittigd van iets.

Ons wordt gebeden om iets, ons wordt gesmeekt om iets en ons wordt gevraagd om iets zijn in mijn taalgevoel alledrie slecht. Hoe dan ook, zelfs al zou je deze drie, én vertellen, én verslag doen accepteren, dan vormen deze 5 gevallen toch een aanzienlijke minderheid in vergelijking met de 116 andere voorbeelden. Het Nederlands kent een duidelijke voorkeur voor een werkwoord met lijdend voorwerp en voorzetselvoorwerp ten opzichte van een werkwoord met meewerkend voorwerp en voorzetselvoorwerp.

Wat moeten we hiermee? De taalprof zal het natuurlijk wel uit zijn hoofd laten om hier de norm te stellen. Als iemand zonodig wil zeggen Ons wordt gebeden om iets, dan moet zo iemand dat zelf weten. Als je zo'n zin moet ontleden, dan moet je ons als meewerkend voorwerp benoemen, dan zit er niets anders op. Echter, in een zin als Jan wordt gebeden om iets, die in principe toelaat om Jan als onderwerp dan wel als meewerkend voorwerp te benoemen, zou de taalprof aanbevelen om Jan als onderwerp te benoemen. 

Lees minder

Vragen, verzoeken of uitnodigen?

Er roert zich weer iets in het kamp van de reizigers-wordt-verzochtaanhangers. Op mijn eigen weblog kondigt een lezer aan dat hij het "behoorlijk oneens is" met de analyse van de taalprof, en op het weer ter ziele lijkende nltaal.blog laait de discussie weer op met iemand die aan komt zetten met de nominalisatieproef uit de Praktische cursus Zinsontleding van Klein en Van den Toorn.

Tijd om de balans op te maken, en alle voors en tegens nog eens netjes bij elkaar te zetten.

Lees meer/ minder/ printversie

Om te beginnen: de discussie gaat over zinnen van het type De reizigers worden verzocht om over te stappen. Dit zou moeten zijn De reizigers wordt verzocht om over te stappen. Mensen die dit vinden, beargumenteren het vanuit de ontleding van de zin. En volgens de taalprof is dat "strikt genomen" een verkeerde ontleding.

Er zijn twee vragen die in deze discussie beantwoord moeten worden:

1. Op welke ontleding is de zin De reizigers worden verzocht om over te stappen gebaseerd, en is daar iets op aan te merken?
2. Op welke ontleding is de zin De reizigers wordt verzocht om over te stappen gebaseerd, en is daar iets op aan te merken?

Vooraf moeten we vaststellen dat de ene vraag niets te maken hoeft te hebben met de andere. Als de ene ontleding goed is, hoeft dat niet te betekenen dat de andere ontleding dus fout is. Ze kunnen ook allebei goed zijn.

Motivatie voor het meervoud
De taalprof vindt De reizigers worden verzocht om over te stappen de beste zin. Wat zijn daar voor argumenten voor?

(1) De zin Men wordt verzocht om over te stappen is volgens de taalprof, en de naslagwerken, een prima zin. Als dit zo is, dan moet de ontleding zijn dat men onderwerp is. Men komt namelijk in geen enkele andere functie voor dan onderwerp. Maar als men in die zin onderwerp is, is de reizigers ook onderwerp, dus moet het werkwoord ook in het meervoud staan.
(2) De zin De reizigers worden verzocht om over te stappen is de lijdende vorm van Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen. In deze zin is de reizigers lijdend voorwerp. De bekende taalkundige Den Hertog merkte dit al in 1894 op. Hij wees erop dat je verzoeken in deze zin naar analogie van uitnodigen kon lezen. En in Iemand nodigt de reizigers uit om over te stappen is de reizigers zonder enige twijfel lijdend voorwerp.
(3) Dat in de zin Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen het zinsdeel de reizigers lijdend voorwerp is, kan ook worden aangetoond met de "nominalisatieproef," die in diverse cursussen wordt aanbevolen. De zin kan namelijk genominaliseerd worden tot Het verzoeken van de reizigers om over te stappen.
(4) Historisch gezien heeft het werkwoord verzoeken altijd een lijdend voorwerp gehad. Het is ontstaan uit iemand verzoeken (waar verzoeken "verleiden" betekende) met een doelbepaling tot iets. In tijden waarin men naamvallen schreef is de vierde naamval bij dit voorwerp altijd gebruikelijk geweest. Blijkens het "hardnekkig" voorkomen van zinnen als De reizigers worden verzocht om over te stappen is dat nog steeds zo. Er is geen moment of periode in de taalontwikkeling aan te wijzen waarin dit lijdend voorwerp verdwenen is.

Zijn er ook argumenten tegen deze ontleding? Ik ken ze niet, en ik heb ze in de vele discussies tot nu toe niet gehoord. Die discussie wordt gedomineerd door argumenten vóór een andere ontleding. Daaruit wordt dan gemakshalve geconcludeerd dat deze ontleding fout is. Dat is natuurlijk geen juiste manier van redeneren.

Motivatie voor het enkelvoud
In tegenstelling tot de taalprof vinden veel taalcritici dat De reizigers wordt verzocht om over te stappen de beste zin is. Volgens hen is in deze zin de reizigers het meewerkend voorwerp, en om over te stappen een onderwerpszin. Ze hebben daarvoor een aantal argumenten, maar op alle argumenten is wel iets aan te merken.

(1) Voorstanders van het enkelvoud stellen dat je de zin kunt veranderen in Aan de reizigers wordt verzocht om over te stappen. Dat lijkt misschien een overtuigend argument, maar de variant met aan komt buiten het onderwijs vrijwel niet voor. Zo weinig dat je je serieus kunt afvragen of hij niet gewoon ongrammaticaal is.
(2) Een tweede argument voor het enkelvoud komt uit de analyse van de actieve zin. Ook hierbij wordt opgemerkt dat De reizigers wordt verzocht om over te stappen een lijdende vorm is van de actieve zin Iemand verzoekt de reizigers om over te stappen, en in deze zin zou de reizigers meewerkend voorwerp zijn. Ook hier weer dezelfde motivatie: je zou er aan bij kunnen zetten: Iemand verzoekt aan de reizigers om over te stappen. Maar hierbij geldt weer hetzelfde bezwaar: dit komt bijna niet voor. Bovendien kun je die beknopte bijzin niet goed nominaliseren: iemand verzoekt aan de reizigers een overstap, of iemand verzoekt aan de reizigers een reactie, dat is allemaal niet goed.
(3) Een derde argument sluit bij het tweede aan, en maakt gebruik van de nominalisatieproef. Nominalisatie zou opleveren: het verzoeken van iets aan iemand. Ook dit lijkt bij oppervlakkige beschouwing best acceptabel. Maar zie eens hoe slecht het wordt als je in plaats van iets en iemand iets concreets probeert in te vullen: het verzoeken van een overstap aan de reizigers. Helemaal fout, zou je zeggen. Met andere woorden: die nominalisatieproef wijst helemaal niet de reizigers als meewerkend voorwerp aan.
(4) Dat de reizigers meewerkend voorwerp zou zijn wordt ook nog beargumenteerd door te wijzen op de betekenisovereenkomst met het werkwoord vragen. Je vraagt iemand iets, je verzoekt iemand iets. Bij vragen is iemand meewerkend voorwerp, bij verzoeken dus ook. Ook dit lijkt aannemelijk, totdat je het werkwoord vragen eens nader gaat bekijken. Vragen bestaat namelijk in twee betekenissen: "informeren" (je vraagt iemand of het regent) en iets als "aansporen" (je vraagt iemand om op tijd te komen). De betekenis "verzoeken" hoort niet bij het eerste vragen, alleen bij het tweede. En alleen het eerste is aan iemand iets vragen, het tweede is van iemand iets vragen, hetgeen op een lijdend voorwerp iemand wijst.
(5) Sommigen proberen ook nog indirect af te leiden dat de reizigers meewerkend voorwerp is. Zij zeggen: in de zin Iemand verzoekt de reizigers iets moet iets lijdend voorwerp zijn. Omdat er geen twee lijdende voorwerpen in een zin kunnen staan, moet de reizigers wel iets anders zijn, en meewerkend voorwerp is de enige aannemelijke mogelijkheid. Er zijn twee problemen met dit argument. De stelling dat er geen twee lijdende voorwerpen in één zin kunnen staan is aanvechtbaar. Maar zelfs als we aannemen dat hij correct is, dan kun je het argument nog omkeren. Dan kun je zeggen: de reizigers is lijdend voorwerp, dus iets moet iets anders zijn. Wat kan iets dan zijn? Nou, bijvoorbeeld zoals Den Hertog al voorstelt: oorzakelijk voorwerp. Dat iets geeft het doel aan waarop het verzoek zich richt. Dit doel kun je invullen met een beknopte bijzin of met een woordgroep met om of tot: iemand verzoekt de lezers om een reactie. Het feit dat de beknopte bijzin vervangbaar is door het voornaamwoord iets is geen reden om deze ontleding te verwerpen. Dat zie je ook bij iemand iets vragen, dat twee dingen kan betekenen: "bij iemand informeren naar iets", of "iemand tot iets aansporen". Die twee betekenissen komen tot uitdrukking in de twee ontledingen.

Conclusie
De ontleding die het meervoud ondersteunt kent alleen maar argumenten vóór en geen argumenten tegen. De ontleding die het enkelvoud ondersteunt kent verschillende argumenten vóór, maar op elk argument valt wel wat af te dingen. Een strikte grammaticus zou daarom de eerste ontleding moeten goedkeuren en de tweede moeten afkeuren.

Nu is de hedendaagse taalkundige een pragmaticus. Wat de taalgebruiker wil, is wet. Als de variant met enkelvoud voorkomt, heeft zij bestaansrecht. Dit geldt ook voor de variant met aan de reizigers. Als taalgebruikers dat, desgevraagd, acceptabel vinden, dan kun je daar als taalkundige in principe niets tegenin brengen. Je kunt wel op basis van je analyse concluderen dat de taalgebruikers "strikt genomen" ten onrechte een bepaalde vorm gebruiken, maar als ze dat echt willen, dan heb je dat te accepteren. En als die variant alleen maar kan worden verantwoord door aan te nemen dat er sprake is van een meewerkend voorwerp, dan moet je dat ook, zij het knarsetandend, voor lief nemen.

Wat betekent dat voor de bovenstaande discussie? Volgens mij zouden we in elk geval moeten concluderen dat er op de variant met meervoud, en de ontleding van de reizigers als lijdend voorwerp in de actieve zin, niets (maar dan ook niets) aan te merken valt. Het enkelvoud, en de ontleding van de reizigers als meewerkend voorwerp is op zijn minst verdacht vanwege het feit dat de cruciale varianten bijna nooit voorkomen. Het zou best kunnen zijn dat die enkele voorkomens het rechtstreekse gevolg zijn van grammatica-onderwijs in plaats van een normale taalverwerving.

Lees minder

Eeuwige kwesties (5): verzocht worden

Het houdt maar niet op. Steeds maar weer steekt hij de kop op: de redenering dat het zou moeten zijn De reizigers wordt verzocht over te stappen, in plaats van het correcte De reizigers worden verzocht over te stappen, zoals normale mensen zeggen. En altijd maar weer met diezelfde voorbeeldzin. Arme reizigers, die steeds maar weer verzocht wordt! Het is de hardnekkigste fout in de Nederlandse ontleding. Nu duikt hij weer op in de blogwereld, op  nltaal.blog. Net nou dit blog weer nieuw leven was ingeblazen. Het is om te huilen.

Lees meer/ minder/ printversie

Taalkundigen hebben in de afgelopen eeuw talloze malen verteld hoe het zit met dat worden verzocht, dat is al meer dan honderd jaar bekend, maar wie luistert er nog naar taalkundigen? Ook de taalprof verwees al eens naar zo'n taalkundige uitleg, maar zelfs dat lijkt geen enkel effect te hebben.

Ik zal niet zeggen dat taalkundigen altijd gelijk hebben. Ook taalkundigen verkopen wel eens onzin (dát leren ze wel op de universiteiten). En eerlijk gezegd: taalkundigen zijn natuurlijk altijd veel te genuanceerd. Alles kan een beetje, en voor elke redenering bestaat wel enig begrip. Iedereen die in het onderwijs zit weet dat dat een lovenswaardige maar zinloze manier van uitleggen is. In het onderwijs moet je zwart-wit zijn. Het een of het ander, niet allebei. Meerkeuzevragen, en er is maar één antwoord mogelijk.

In dat geval: de enige variant die fatsoenlijk grammaticaal onderbouwd kan worden is De reizigers worden verzocht (om) over te stappen. Alle zichzelf respecterende naslagwerken, de Algemene Nederlandse Spraakkunst voorop, vermelden waarom dit correct is: omdat je de reizigers kunt vervangen door men. Dan wordt het Men wordt verzocht (om) over te stappen, en dat is een perfecte Nederlandse zin. Niets mis mee. Iemand die deze zin afkeurt spreekt geen Nederlands.

Hoe komt het toch dat zoveel mensen blind zijn voor de keiharde conclusie die hieruit volgt? Het voornaamwoord men kan nooit als meewerkend voorwerp gebruikt worden (Ik geef men een boek), of als welk voorwerp dan ook (Ik zie men, ik verbaas me over men). Men kan alleen maar het onderwerp van de zin zijn.

Maar als men het onderwerp is van de zin Men wordt verzocht over te stappen, wat is dan het onderwerp als je men vervangt door een reiziger? Een reiziger wordt verzocht over te stappen. Dat is toch een vraag die je zelfs zonder grammaticale opleiding kunt beantwoorden, niet? Natuurlijk is dan een reiziger ook het onderwerp. Maar dan volgt het sluitstuk van de redenering: wat is dan het onderwerp als je van het enkelvoudige een reiziger het meervoudige de reizigers maakt? Ja sorry, ik moet me verontschuldigen tegenover de lezer die zich hier als een kind toegesproken voelt, maar er zijn toch echt mensen die met droge ogen durven beweren dat in de zin De reizigers worden verzocht over te stappen het zinsdeel De reizigers géén onderwerp kan zijn. Wie kan mij vertellen waar in deze redenering deze mensen afhaken? Dat zou ik wel eens willen weten.

Goed. De reizigers worden verzocht over te stappen is dus zonder twijfel een correcte zin. Maar hoe zit het dan met De reizigers wordt verzocht over te stappen? Is die zin dan automatisch fout, of is er een geldige redenering waarom die zin goed zou kunnen zijn? Dat is natuurlijk het probleem: zo'n redenering is er wel, maar daar blijkt bij nadere beschouwing van alles op aan te merken. Echter: die redenering is blijkbaar zo imponerend, dat hij leidt tot de gedachte: als de reizigers wordt verzocht over te stappen goed is, dan is die zin met worden alsnog fout! Hoe blind kun je zijn?

Die twijfelachtige redenering wordt vaak met veel aplomb verkondigd. Kijk, zegt de redeneerder, De reizigers wordt verzocht over te stappen is een passieve zin. Nu is de helft van de bevolking al voor het standpunt gewonnen, want er bestaat nu eenmaal een heilig ontzag in de Nederlandse samenleving voor grammaticale termen. De reizigers wordt verzocht over te stappen is dus een passieve zin, en de actieve vorm is wij verzoeken de reizigers over te stappen.

Tot zover niets aan de hand. Maar dan komt het: in die zin is de reizigers het meewerkend voorwerp, zo wordt vervolgens beweerd. Maar dat is wel heel gemakkelijk geconcludeerd!

Waarom zou de reizigers het meewerkend voorwerp moeten zijn in de zin wij verzoeken de reizigers over te stappen? Ja, je kunt zeggen AAN de reizigers. Let op: zo wordt het meestal gezegd. Alleen het zinsdeel de reizigers wordt herhaald, met aan erbij. Of er wordt iets van gemaakt als de reizigers zijn degenen aan wie het verzoek gericht is. Op die manier wordt toevoeging van het woordje aan geloofwaardig gemaakt. Zorgvuldig wordt vermeden om de hele zin te herhalen met dat voorzetsel erbij, want dan klinkt het al meteen een stuk slechter: Aan de reizigers wordt verzocht over te stappen, wie zegt dat ooit? Die constructie met aan komt bijna nooit voor. Ja, er zijn wel mensen die dit af en toe zeggen of schrijven, ongetwijfeld onder invloed van deze redeneerfout, maar de versie zonder aan heeft duidelijk de voorkeur. Natuurlijk omdat de reizigers helemaal geen meewerkend voorwerp is. Als je iemand uitnodigt, is die uitnodiging ook aan iemand gericht, maar iemand is gewoon lijdend voorwerp. Niemand komt op het idee om dat meewerkend voorwerp te noemen. Waarom zou dat bij verzoeken dan ineens wel moeten?

Er is nog een tweede "redenering" die moet aantonen dat de reizigers meewerkend voorwerp zou zijn. Dat is, dat over te stappen het lijdend voorwerp is in de zin wij verzoeken de reizigers over te stappen. Maar ook dat is onjuist. Over te stappen is een actie of een handeling, en als je de beknopte bijzin daardoor vervangt zie je wat er aan de hand is. Het is niet wij verzoeken de reizigers een actie, maar wij verzoeken de reizigers om een actie. De bijzin is niet het lijdend voorwerp, maar het voorzetselvoorwerp. Bij voorzetselvoorwerpen in de vorm van een beknopte bijzin valt het voorzetsel wel vaker weg. Dat is niets bijzonders, dat je wel vaker tegenkomt bij de ontleding.

Er zijn ook mensen die wel eens een klok hebben horen luiden over de overeenkomst tussen een meewerkend voorwerp en een "derde naamval". In oudere stadia van het Nederlands zijn er inderdaad aanwijzingen dat het meewerkend voorwerp zonder voorzetsel in de derde naamval stond. Is dat met deze constructie niet het geval? Kun je langs die weg niet aantonen dat de reizigers het meewerkend voorwerp is? Nee, dat kun je niet.

In oudere stadia van het Nederlands bestond alleen de constructie met iemand verzoeken in de vierde naamval (iemand was lijdend voorwerp), en ook in onze zustertaal waar de naamvallen nog wel bewaard zijn (het Duits), zie je versuchen met een vierde naamval. Niet met een derde. Er is dus geen enkele aanwijzing dat de reizigers ooit derde naamval of meewerkend voorwerp geweest is.

Kortom: er is geen geldige redenering die aantoont dat de reizigers meewerkend voorwerp is in de actieve zin. De bijzin is geen lijdend voorwerp, maar een voorzetselvoorwerp. De reizigers moet dus gezien worden als het lijdend voorwerp. Als je van de actieve zin wij verzoeken de reizigers over te stappen een passieve zin wil maken, zou je van het lijdend voorwerp (de reizigers) het onderwerp moeten maken. Dus: de reizigers worden verzocht over te stappen. Ik kan er werkelijk niets anders van maken.

Waarom zijn die taalkundigen en taaladviseurs dan zo voorzichtig met die foute zin? Waarom wordt die fout in bescherming genomen? Ik denk dat dit misplaatste tolerantie is. Omdat de foute zin jarenlang in een verkeerde redenering is goedgepraat, wordt hij als het ware kunstmatig in leven gehouden. Sommige mensen, zwaar geïndoctrineerd natuurlijk door pseudotaalkundige betweters, slagen er blijkbaar in om hem met een stalen gezicht over de lippen te krijgen, en hij komt dus inderdaad voor. En het is een belangrijk principe in de taalbeschrijving dat wat voorkomt, uiteindelijk tot de taal gerekend moet worden. Ook al kan de correcte zin met keiharde en onweerlegbare argumenten worden onderbouwd, ook al heeft de foute zin in meer dan honderd jaar nooit echt voet aan de grond gekregen, dit taalkundige couveusekindje moet koste wat kost behouden worden door te verklaren dat het "strikt genomen" de juiste vorm is die "verdrongen wordt" door de andere. Allemaal onzin natuurlijk.

Hoe lang moeten wij dit nog aanzien? Hoe lang moeten wij ons nog laten piepelen door grammaticale fundamentalisten die ons bedreigen met taalkritiek?  Waarom verzoeken wij die betweters niet eens om over te stappen?

Lees minder

[vervolg van deze discussie hier]

Blijvend te technisch theoretisch

Stel je de Taalprof de vraag of een bepaalde zin "grammaticaal wel in orde is," dan krijg je al gauw een uitgebreide taalkundige analyse als antwoord. En mocht je dan nog volhouden, dan kun je het ook nog eens op een andere manier te horen krijgen.

Is dit bevredigend? "Vaak vind ik hem te technisch theoretisch" zegt dan iemand over de Taalprof in een discussie elders op het internet. O, het moest niet technisch of theoretisch? Dat kan ook.

Lees meer/ minder/ printversie

De vraag was: is blijvend in prijs verlaagd wel grammaticaal in orde? Betekent dat niet een voortdurende reeks van prijsverlagingen in plaats van alleen maar een lagere prijs? Het niet-technische, niet-theoretische antwoord is: Ja dat kan het betekenen, maar dat hoeft niet. O, je wil het ook uitgelegd hebben?

Als je van een gebeurtenis zegt dat hij blijvend is, dan krijg je een raar effect. Dan is het net alsof je zegt dat die gebeurtenis zich blijft herhalen. Zeg je de bom ontplofte de hele dag, dan krijg je de vreemde betekenis dat de bom steeds maar weer ontploft, de hele dag door.

In tegenstelling tot gebeurtenissen kunnen eigenschappen natuurlijk zonder probleem blijvend zijn. Je kunt blijvend in de war zijn, iets kan blijvend goedkoop zijn, dat is allemaal heel normaal.

De vraag is nu: is in prijs verlaagd zijn een gebeurtenis of een eigenschap? Als je van iets zegt dat het blijvend in prijs verlaagd is, druk je dan een eigenschap van dat product uit of heb je het over iets wat er met dat product gebeurd is? Kan allebei, zou je zeggen. Vandaar die twee betekenissen. Nog niet technisch, nietwaar? Wat? Niet overtuigd?

Blijvend in prijs verlaagd is de tegenhanger van tijdelijk in prijs verlaagd, niet? Maar dat laatste kan helemaal geen gebeurtenis zijn, want van gebeurtenissen kun je absoluut niet zeggen dat ze tijdelijk zijn (de bom ontplofte tijdelijk is een onmogelijke zin). In de uitdrukking tijdelijk in prijs verlaagd zijn moet in prijs verlaagd dus wel een eigenschap uitdrukken. Maar als dat in die zin kan, waarom zou het dan niet kunnen in blijvend in prijs verlaagd zijn?

Bedoel ik nu dat in prijs verlaagd "gewoon" betekent "goedkoper"? Ja, zo zou je het ook kunnen formuleren, als je het per se niet-technisch wil houden.  Maar dat zou wel een beetje willekeurig klinken, als  ik het zo zou zeggen.

Wie de grammatica beheerst, herkent deze constructie natuurlijk meteen als de voltooide tijd van een lijdende vorm, die heel vaak ook als een naamwoordelijk gezegde gelezen kan worden: dit boek is vorige week zaterdag uitgeleend tegenover dit boek is al weken uitgeleend. Veel makkelijker! Hè, nou is het toch nog technisch-theoretisch geworden. Ja sorry hoor.

Lees minder

Een veel gemaakte fout

Taalcritici hebben het maar gemakkelijk. Lekker andere mensen op hun fouten wijzen, en zo zelf een onaantastbare indruk maken. Vooral de "hardnekkige fouten" worden liefdevol gekoesterd, want die maken het leven wel heel eenvoudig. Je hoeft er niet eens bij na te denken.

Toch loop je als criticus juist bij zo'n hardnekkige fout een groot risico. Want waarom zou een fout hardnekkig zijn? Meestal omdat hij eigenlijk niet fout is.

Lees meer/ minder/ printversie

Je kunt het trouwens wel een hele tijd volhouden als taalcriticus. Dan zeg je: "Ja, strikt grammaticaal is het fout, maar veel mensen doen het zo dus ik sta het grootmoedig toe, of: Doe het nou maar in schrijftaal goed en dan mag je het in spreektaal ook wel fout doen." Vooral als je erin slaagt om een op het eerste gezicht geloofwaardige ontleding te geven sta je sterk. Er is namelijk bijna niemand die een ontleding ter discussie durft te stellen (dat zegt dan weer iets over het grammatica-onderwijs, maar dat is een ander verhaal).

Op Wikipedia staat zo'n voorbeeld van een "hardnekkige fout". Er bestaat zelfs een hele pagina met Veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands. De laatste "grammaticale fout" die daar genoemd wordt is deze:

"Ik ben gevraagd mee te gaan naar Amsterdam", moet zijn: Mij is gevraagd mee te gaan naar Amsterdam.

Je moet toch wel van elk greintje taalgevoel verstoken zijn om dat een verbetering te vinden! Wat is er mis met die eerste zin?

Een ontleding moet de "hardnekkige fout" aantonen: Kijk, zegt de Wikipedia-auteur, Ik ben gevraagd mee te gaan naar Amsterdam, dat is een passieve zin. De actieve zin is Men heeft mij gevraagd mee te gaan naar Amsterdam. Daarin is mij het meewerkend voorwerp, want het is de persoon aan wie iets gevraagd wordt. Dat in deze uitleg dat aan wie dan weer in een passieve zin wordt geformuleerd doet er blijkbaar niet toe, dit klinkt allemaal geloofwaardig genoeg. Want, let op: als mij het meewerkend voorwerp is in de actieve zin, dan mag het geen onderwerp worden in de passieve zin.

Taalkundigen merken als reactie op deze taalkritiek meestal op, dat een meewerkend voorwerp steeds vaker onderwerp wordt in de passieve zin, maar dat klinkt als een taalontwikkeling die nog niet voltooid is en die je daarom best zou kunnen proberen tegen te houden. Dat is dus alleen maar olie op het vuur van de kritiek.

Volgens de Taalprof moet je altijd eerst eens goed naar die ontleding kijken. Want het werkwoord vragen, dat kent verschillende constructies. Je kunt wel iemand iets vragen, maar je kunt ook iemand om iets vragen. Je kunt bijvoorbeeld iemand om een reactie vragen, of je kunt iemand om een stuk brood vragen. En dan kun je ook nog onder andere iemand op een feestje vragen, of iemand naar iets vragen, of iemand ten dans vragen. Alleen in het eerste geval kun je bij iemand ook aan toevoegen. Dat betekent: alleen in iemand iets vragen is iemand meewerkend voorwerp, in alle andere gevallen is iemand lijdend voorwerp.

Nu is de vraag: iemand vragen mee naar Amsterdam te gaan, is dat aan iemand iets vragen of iemand om iets vragen? Is dat "een vraag stellen aan iemand" of is dat "iemand uitnodigen tot iets"? Ik zou zeggen: overduidelijk het tweede.

Maar dat betekent: in iemand vragen mee naar Amsterdam te gaan is iemand lijdend voorwerp en geen meewerkend voorwerp. En de bijzin is voorzetselvoorwerp (met weggelaten voorlopig voorzetselvoorwerp erom). In de passieve zin moet dus die iemand wel degelijk het onderwerp worden!

Geen wonder dat mensen die "hardnekkige fout" blijven maken. Het is namelijk een perfecte zin, het is eerder de "verbetering" die fout is. De taalcritici zijn in dit geval te gemakzuchtig. Of ze kunnen niet ontleden, dat kan ook.

Lees minder

De taalprof blijft passief

En wat is nou eigenlijk passief? Denkt daar eigenlijk wel eens iemand over na? Ja, passief betekent hetzelfde als lijdende vorm, tenminste als je het taalkundig bekijkt, want passief is natuurlijk ook nog een "gewoon woord": Hè doe nou eens niet zo passief!.

Op de site taalkoeien ben ik momenteel met een lezer hierover in discussie (als hij tenminste nog eens antwoordt). De lezer heeft het over passieve betekenis, maar dat is eigenlijk iets heel anders dan lijdende vorm.

Hûh?

Lees meer/ minder/ printversie

De lijdende vorm, dat is in de zinsontleding een zinsconstructie met een hulpwerkwoord worden (eventueel zijn, als geworden is weggelaten), en het voltooid deelwoord van een zelfstandig werkwoord: het lied wordt gezongen, er wordt gelachen, wij zijn verrast. De betekenis van zo'n constructie is dat als het ware het perspectief van het gezegde verandert: in plaats van iemand zingt het lied krijg je het lied wordt gezongen, dezelfde gebeurtenis wordt nu niet vanuit het perspectief van de zanger, of vanuit neutraal perspectief, maar vanuit het perspectief van het lied gepresenteerd. Zie ook deze log.

Dat laatste zou je de passieve betekenis kunnen noemen: die perspectiefwisseling. Die constructie, worden met voltooid deelwoord, heeft de passieve betekenis tot gevolg. Maar die passieve betekenis, die zie je ook in andere constructies! Als je een voltooid deelwoord als bijvoeglijk naamwoord gebruikt, zie je hem ook al: het gezongen lied, dat is ook het lied dat gezongen wordt. Alleen voltooid deelwoorden die het hulpwerkwoord van tijd zijn hebben, vertonen die passieve betekenis niet: een op tijd gearriveerde bus is gewoon een bus die op tijd arriveert.

En wat denk je van een goed te zingen lied? Ook dat zou je een passieve betekenis kunnen noemen, want het betreft een lied dat goed gezongen kan worden. In al die gevallen van passieve betekenis kun je ook een door-bepaling toevoegen: het lied wordt door een sopraan gezongen, een door een sopraan gezongen lied, een door een sopraan goed te zingen lied.

Maar als we zo gaan beginnen zou je ik hoor een lied zingen ook wel een zin met passieve betekenis kunnen noemen: ook daar kun je toevoegen ...door een sopraan. En zelfs (dit vindt tom van taalkoeien vast een mooi voorbeeld): ik krijg dat lied echt niet gezongen door vijftig sopranen tegelijk. Beetje vergezocht voorbeeld misschien, maar stel je maar eens een recordpoging voor, voor het Guinness Book of Records.

En dan heb je ook nog het gekke hulpwerkwoord van causaliteit laten. Dat geeft je niet alleen ik laat een sopraan een lied zingen, maar ook ik laat een lied zingen door een sopraan. Net als bij zien en horen. Ook alweer een "passieve betekenis"!

Als je nu een modern taalkundige bent, dan kun je proberen om, net als een natuurkundige, al deze vormen af te leiden uit een gemeenschappelijke vorm, die diep in je onderbewuste ergens aanwezig is. Dat is spannende taalkunde, dat zal iedereen met me eens zijn. Maar als eenvoudig zinsontleder moet je hier het hoofd buigen en concluderen: een passieve constructie is in ieder geval oppervlakkig gezien iets heel anders dan een passieve betekenis.

Lees minder

Vals alarm in domstad

Je moet tegenwoordig erg oppassen met wat je zegt, want voor je het weet staat de taalprof ineens over je schouder mee te kijken. Elke grammaticale noodkreet op het internet wordt onmiddellijk geregistreerd door de ultragevoelige grammaticale antennes die de taalprof op zijn ivoren toren heeft staan.

Utrechtse schakers hebben een bijzondere band met de grammatica. Op 17 november maakt er weer eentje een grammaticale opmerking: "Er wordt zaken gedaan; niet er worden zaken gedaan. Bel de Taalprof!". Dat is natuurlijk de goden verzoeken. Daar kun je dan  één minuut later wel aan toevoegen "(dit is een geintje; niet weer svp)", maar het kwaad is al geschied. Ook de brandweer rukt bij iedere melding uit.

Lees meer/ minder

Het is niet om me hier zo nodig mee te bemoeien dat ik op dit voorbeeld inga. Maar het is wel een aardige kwestie. Er worden zaken gedaan kent een eenvoudige ontleding, met er als plaatsonderwerp en zaken als onderwerp, dus de persoonsvorm zou meervoud moeten zijn. Maar waarom klinkt Er wordt zaken gedaan niet radicaal verkeerd?

Het komt vaker voor dat het lijdend voorwerp samen met het werkwoord een hechtere eenheid gaat vormen. Vooral als het werkwoord zelf weinig betekenis heeft, kan het lijdend voorwerp als het ware "in het werkwoord worden opgenomen": bezwaar maken, kritiek hebben, en ook: zaken doen. Sommige van deze combinaties schrijf je zelfs aan elkaar: pianospelen, stofzuigen, koffiezetten. En ziedaar: ook zakendoen staat in Van Dale, maar het woordenboek schrijft er een beetje halfhartig bij: alleen onbep. wijs.

Zakendoen is wel een bijzonder geval. In de andere voorbeelden is het lijdend voorwerp beperkt tot een zelfstandig naamwoord in het enkelvoud. Maar zaken is meervoud. Dat levert een eigenaardigheid op bij de lijdende vorm.

Werkwoorden zonder lijdend voorwerp kunnen een lijdende vorm hebben met er als onderwerp: er wordt gelachen, er wordt geschaatst. Ook bij die samengestelde werkwoorden kan dat: er wordt pianogespeeld, er wordt koffiegezet. In deze gevallen (zeker als je het los spelt) kun je echter ook nog steeds volhouden dat piano of koffie het onderwerp is, want die woorden zijn toch enkelvoud.

Maar bij zakendoen is dat anders. Vanuit het werkwoord zakendoen zou je de lijdende vorm Er wordt zakengedaan krijgen, maar vanuit het werkwoord doen met lijdend voorwerp zaken zou het Er worden zaken gedaan moeten worden.

Er wordt zaken gedaan klinkt dus niet zo heel slecht, omdat je onwillekeurig aan het werkwoord zakendoen denkt. Dat is dan in strijd met Van Dales toevoeging alleen onbep. wijs, maar daar snap ik toch al niets van. Ik heb geen idee wat de woordenboekmakers hier bedoelen. Ik hoop niet (maar ik vrees wel) dat ze bedoelen dat zakendoen alleen kan in de combinatie het zakendoen, want daar is zakendoen natuurlijk geen onbep. wijs, maar zelfstandig naamwoord.

Lees minder

Een schaaknovelle

Gemor onder de Utrechtse schakers! Zij stelden een vraag over de zin De kinderen kan/kunnen op de regels worden gewezen. Mijn uitleg vonden ze echter "te veel woorden om iets zinnigs (?) te zeggen", en ze konden de concentratie niet opbrengen om alles te onthouden.

Nou jongens, dat is toch geen probleem? Dan doe ik er gewoon twee breintjes af, en giet ik het in de vorm van een schaakpartij-analyse!

Lees meer/ minder

De opening is passief (De kinderen kan/kunnen op de regels worden gewezen), maar er wordt snel naar een actieve stelling ontwikkeld (Iemand kan de kinderen op de regels wijzen). Daarin treedt meteen vereenvoudiging op doordat het voorzetselvoorwerp wordt weggeslagen (op de regels).

Daarmee zijn we beland in het middenspel, waar het draait om de vraag of dat andere voorwerp een lijdend of een meewerkend voorwerp is. Omdat het voorwerp bijna alle kenmerken van een lijdend voorwerp heeft, en bijna geen van het meewerkend voorwerp, staat het lijdend voorwerp overwegend. Er zijn dus nog vechtmogelijkheden, maar het lijdend voorwerp wikkelt snel af naar het eindspel door de stelling weer passief te maken.

Het meewerkend voorwerp heeft nog een wanhoopsoffer door het onderwerp weg te laten (Er kan op de regels worden gewezen) en te proberen de positie van Er te veroveren (De kinderen kan op de regels worden gewezen), maar het lijdend voorwerp promoveert eenvoudigweg zelf tot onderwerp (De kinderen kunnen op de regels worden gewezen), en claimt een winnende stelling.

Uitslag volgt na arbitrage.

Lees minder

Een hele verandering

De voorpagina van de NRC, zaterdag 15 juli, onderaan de pagina. Een grote kop: Drie Italiaanse topclubs door rechter gedegradeerd. Ik weet zeker dat er meer Nederlanders, net als ik, even op het verkeerde been stonden. Maar hoe zit dat? Je moet wel een beetje van ontleden weten wil je daarover mee kunnen praten.

Lees meer/ minder

Als de bewuste kop had geluid Drie Italiaanse topclubs gedegradeerd, dan was er niets aan de hand geweest. In krantenkoppen wordt wel vaker het werkwoord zijn weggelaten. Blijkbaar was er dan bedoeld: Drie Italiaanse topclubs zijn gedegradeerd. Dat zijn gedegradeerd was dan eenvoudigweg een voltooide tijd geweest van Drie Italiaanse topclubs degraderen. Ze degraderen, en als gevolg daarvan zijn ze gedegradeerd.

Nu staat erbij door de rechter. Dat lijkt op het eerste gezicht vreemd. Hoezo, "door de rechter"? Is die rechter soms de oorzaak ervan dat die clubs degraderen? Maar dat is toch raar, om dat zo te zeggen?

De oplossing is natuurlijk dat de zin door die toevoeging een lijdende vorm wordt, namelijk de lijdende vorm van de zin De rechter degradeerde drie Italiaanse topclubs. Zet je die zin in de lijdende vorm, en daar weer de voltooide tijd van, dan krijg je Drie Italiaanse topclubs zijn door de rechter gedegradeerd (geworden). Dan laat je zijn weg, en je krijgt de krantenkop.

Maar kan dat zomaar? Is degraderen ook een werkwoord waar een lijdend voorwerp bij kan staan? Jazeker! Het wordt tegenwoordig wel meestal gebruikt zonder lijdend voorwerp (De club degradeert), en vandaar ook de verwarring, maar met lijdend voorwerp (Iemand degradeert de club) kan ook.

Degraderen valt in een grote klasse van zogeheten veranderingswerkwoorden. Dat zijn werkwoorden die de verandering van een toestand aangeven. Het bekendste voorbeeld is het werkwoord... veranderen!

Wat is het bijzondere van deze werkwoorden? Ze komen allemaal in twee versies voor: iemand verandert iets, en iets verandert. In de eerste variant krijgen ze een voltooide tijd met hebben (iemand heeft iets veranderd), in de laatste is het hulpwerkwoord zijn (iets is veranderd). De laatste variant heeft geen lijdende vorm, de eerste wel (iets wordt door iemand veranderd). De verwarring ontstaat als je van die lijdende vorm een voltooide tijd maakt. Dan valt die vorm samen met de gewone voltooide tijd van de tweede variant.

Dat in de kop van het NRC-artikel de lijdende vorm bedoeld is, blijkt niet alleen door die toevoeging door de rechter. De eerste zin van het artikel luidt: De voetbalclubs Juventus, Lazio en Fiorentina zijn door een tribunaal van de Italiaanse voetbalbond teruggezet naar de serie B. Hier is het woord degraderen in de eerste variant (dus met lijdend voorwerp) vervangen door terugzetten, dat geen veranderingswerkwoord is en de tweede variant mist (je kunt niet zeggen: Juventus zette terug naar de serie B).

Dat degraderen gewoonlijk in de tweede variant wordt gebruikt, blijkt dan weer in het vervolgartikel (op pagina 12). Daar staat de zin: Juventus levert 2 titels in en degradeert met Fiorentina en Lazio naar de serie B. Dit is duidelijk de tweede variant van het veranderingswerkwoord. Niks lijdende vorm, niks door de rechter.

Het degraderen van voetbalclubs is tegenwoordig meestal een automatisme: als de club onderaan eindigt, degradeert hij naar de lagere klasse. Daar komt geen persoon of instantie bij te pas die de club daadwerkelijk "terugzet". Ik denk dus dat het met de eerste variant van het veranderingswerkwoord degraderen binnenkort afgelopen is. Tenzij de schandalen toenemen en de rechter op uitgebreide schaal clubs moet gaan zitten degraderen.
Lees minder

Special effects in de taal: de lijdende vorm

Misschien ken je uit de film het visuele effect dat bekend staat onder de naam virtual camera. Vooral in de sf-film The Matrix is dit veel toegepast. Eenzelfde scène is vanuit verschillende perspectieven opgenomen en weergegeven. Iemand schiet een kogel af op iemand anders, en je hebt een perspectief vanuit de schutter, vanuit het slachtoffer, vanuit de kogel, van een afstand, in helikopterview. Steeds dezelfde gebeurtenis, steeds een ander perspectief.

Misschien heb je je nooit gerealiseerd dat de taal ook zo'n techniek in huis heeft. Ook in taal is het mogelijk om eenzelfde gebeurtenis vanuit verschillende perspectieven te beschrijven.

Neem een zin als Neo breekt het glas met een lepel. Dat kun je ook formuleren als Neo's lepel breekt het glas. Dezelfde gebeurtenis, ander perspectief. Nu is het feit dat Neo de lepel hanteert een beetje naar de achtergrond verplaatst. Toch is de gebeurtenis (en het resultaat) niet anders. Deze perspectiefwisseling is iets anders dan alleen maar een woordgroep op een andere plaats in de zin zetten. Een zin als Met een lepel breekt Neo het glas heeft wel een andere focus, maar geen ander perspectief. Hier is Neo nog wel degelijk degene die iets doet. Er is alleen wat meer nadruk aan de lepel gegeven. Perspectief hetzelfde, focus is anders.

Het kan nog anders. Je kunt ook zeggen Het glas breekt door Neo's lepel. Nog steeds is de gebeurtenis hetzelfde. Het glas gaat kapot, de lepel is het instrument, en Neo is degene die de lepel hanteert. Maar weer is het perspectief verschoven. Nu zien we de gebeurtenis vanuit het glas.

Deze mogelijkheden zijn afhankelijk van de toevallige mogelijkheden van het woord breken. Lang niet alle werkwoorden hebben deze mogelijkheden. Maar op beperktere schaal heeft de taal een techniek die bij vrijwel alle werkwoorden toegepast kan worden: de lijdende vorm, oftwel het passief.

Met behulp van een hulpwerkwoord worden kun je in vrijwel elke zin het perspectief wisselen. Zo maak je van Neo schiet Smith neer net zo makkelijk Smith wordt door Neo neergeschoten. Perspectief vanuit het slachtoffer, dader op de achtergrond. Je kunt hem zelfs weglaten: Smith wordt neergeschoten. Goeie techniek. Onbegrijpelijk dat taaladviseurs iets tegen het passief hebben.

Waarom kan dit in de taal? Nou ja, dat lijkt me duidelijk. De lijdende vorm heeft een duidelijke functie. Het wisselen van het perspectief ondersteunt het verhaal. Soms wil je juist dat de gebeurtenis vanuit het slachtoffer bekeken wordt (zoals in deze zin, zie je wel?). Nou, dan kan het. Je moet het natuurlijk wel kunnen gebruiken. Een onhandige film is ook niet om aan te zien.