Taalprof

De Pers is om

Er is weer een belangrijke stap gezet in het afbreken van de mythe dat je zou moeten zeggen de reizigers wordt verzocht. Gisteren prijkte op de voorpagina van De Pers een foto van een ouderwetse proclamatie, in de vorm van een perkament met zegel en een grotendeels onleesbare tekst, behalve de aanhef: Bekendmaking: Gij wordt allen verzocht zich te vervoegen bij de chirurgijn teneinde eenen van 's konings wegen voorgeschreven griepinenting te bekomen.

Dat mag dan wel een parodie zijn op ouderwets taalgebruik, maar het staat er toch maar: Gij wordt allen verzocht. En gij is natuurlijk, zo zal ook De Pers beseft hebben, altijd onderwerp. De voorwerpsvorm van gij is u.

Lees meer/ minder/ printversie

Het is overigens niet voor het eerst dat die vorm gij wordt allen verzocht in de Nederlandse taal wordt gebruikt. In 1827 al, in het blijspel De Stiefmoeder, staat de zin: Gij wordt allen, tegen Donderdag, bij mij te dineren verzocht.

Er zitten natuurlijk wel wat grammaticale slordigheidjes in de tekst, het is per slot van rekening geen poging om werkelijk negentiende-eeuws (of nog ouder) taalgebruik na te bootsen. Anders had er niet gestaan eenen inenting maar eene inenting. Want het is dan wel lijdend voorwerp, maar inenting is een vrouwelijk woord. De overweging zal zijn geweest dat die naamvalsuitgang bij eene niet zo duidelijk zichtbaar is.

Opmerkelijk is de keuze voor zich: gij wordt verzocht zich te vervoegen bij de chirurgijn. Dat zal wel een redactiefoutje zijn. Misschien dat er aanvankelijk heeft gestaan Een ieder wordt verzocht zich te vervoegen bij de chirurgijn. Maar de redacteur heeft natuurlijk gedacht: met die onderwerpsvorm gij wordt het een steviger statement in die hele discussie over worden verzocht, en vervolgens heeft die redacteur verzuimd het wederkerend voornaamwoord ook in overeenstemming met gij te vervangen door u.

Ten slotte is ook het woord chirurgijn een interessante keuze. Dat woord was in de negentiende eeuw al verouderd, en daarvóór duidde het een heelmeester aan die niet tot alle geneeskundige handelingen bevoegd was. Meestal was hij ook barbier (kapper). Wellicht dat ook de Nederlandse Kappersbond nog een stem in deze parodie gehad heeft, teneinde ons allen te verzoeken om toch vooral voor de feestdagen ons een keer bij de kapper te vervoegen.

Lees minder

Kroes doet greep naar de macht

Europees politica Neelie Kroes doet een gooi naar het presidentschap van Europa. Dat mag geconcludeerd worden uit het subtiele maar onmiskenbare signaal dat zij afgelopen zondag (8 november 2009) gaf in het programma Buitenhof. Je moet er een beetje oog voor hebben, want die politieke signalen zijn voor normale mensen niet waarneembaar, maar zorgvuldige analyse onthult dat zij zich wel heel nadrukkelijk kandidaat heeft gesteld. En ze deed dat met de grammatica.

Lees meer/ minder/ printversie

Het is nog te zien bij Uitzending gemist. Spoel door naar ongeveer 25:30 in het interview van Rob Trip met mevrouw Kroes, en je hoort het. Rob Trip stelt de volgende vraag (ik geef hem letterlijk weer, want zo klinkt het beter): "Denkt u dat op een of andere manier eh de ambities van de Nederlandse premier om naar Brussel te gaan [...] mm-mm-mee hebben gespeeld bij het eh opnieuw benoemen van de commissaris in de Europese commissie?" en nu komt het.

Mevrouw Kroes antwoordt namelijk: "U gebruikt de voltooid verleden tijd en mm mm of eh nee de voltooid tegenwoordige tijd [...] ehm en die is niet aan de orde." Het is jammer dat op dat moment het gezicht van Trip niet in beeld is, want daar moeten zich de eerste tekenen van paniek aan het aftekenen zijn. Hij gaat er ook wijselijk niet verder op in want hij denkt natuurlijk: "Hier kom ik nooit uit." En het gesprek voltrekt zich verder volgens de gebruikelijke lijnen.

Maar wat was dat voor een grammaticaal moment? Mevrouw Kroes had, laten we dat even voorop stellen, volkomen gelijk met deze vlijmscherpe analyse. Het gezegde in de bijzin, hebben gespeeld, is inderdaad een voltooid tegenwoordige tijd en niet een voltooid verleden tijd. Want het is een voltooid deelwoord met een hulpwerkwoord van tijd (hebben) dat in de tegenwoordige tijd staat.

Mevrouw Kroes geeft hiermee het signaal aan de Europese politici: met mij valt niet te spotten. Het is namelijk algemeen bekend dat wie enige kennis van de zinsontleding bezit overal met respect, wat zeg ik: met ontzag bejegend wordt. En Kroes gaat nog een stapje verder. Zij laat niet alleen zien dat ze de werkwoordelijke tijd in een bijzin haarscherp kan analyseren, maar zij toont ook op subtiele wijze dat zij dat niet toevallig goed doet, maar dat ze door nadenken tot deze analyse komt. Door het namelijk eerst opzettelijk fout te doen en dan zichzelf te verbeteren laat zij zien tot grammaticale reflectie in staat te zijn, én tot nadenken, en het is ook een publiek geheim dat wie kan nadenken zo mogelijk op nog meer ontzag kan rekenen in politieke kringen.

De betekenis van dit signaal is moeilijk te overschatten. Ik stel me zo voor dat in heel Europa de kandidaten nu koortsachtig met hun ondergrondse campagneteam aan het overleggen zijn hoe ze deze brutale aanval nog kunnen pareren. Misschien dat we binnenkort Balkenende een woordsoort horen benoemen, of we zien Van Rompuy een resultatieve werkwoordbepaling boven water krijgen. Het schijnt dat Juncker zich beraadt op een doorbreking van de werkwoordelijke eindgroep, maar die geruchten worden in officiële kringen niet bevestigd.

Tony Blair probeert naar verluidt het bericht te verspreiden dat Kroes zich aanvankelijk per ongeluk vergiste, omdat ze wilde benadrukken dat hebben gespeeld in het verleden speelde, en toen abusievelijk voltooid verleden tijd zei. Volgens Blair zag Kroes haar blunder wel meteen in en probeerde zij de schade te repareren, maar hij vond een president die eerst blundert geen goed idee.

Het valt te verwachten dat Blairs strategie geen vruchten zal afwerpen. De machtsgreep van Kroes, het onverwacht inzetten van de grammaticale analyse, heeft een zodanige "shock and awe"-impact dat het geen zin lijkt te hebben om er inhoudelijk tegen in te gaan. Dat kan ten eerste niemand volgen, en ten tweede vergroot het alleen maar het ontzag voor iemand die ook nog over grammaticale analyse kan discussiëren. Verwacht mag dus worden dat Kroes zich hiermee nadrukkelijk naar voren heeft geschoven in de voltooid tegenwoordige tijd. Let op Neelie Kroes!

Lees minder

Ridders van de droevige figuur

Stop de persen! De bladeren vallen, de avonden lengen, en de verkiezingen buitelen weer over elkaar heen. Misschien is het de eerste dit jaar die met een uitslag komt, maar de Nederlandse taalgebruikers (althans naar verluidt 1950 van hen) hebben de "vaagtaal" van 2009 gekozen, een "initiatief van Tekstridders," een bureau van taaladviseurs. Het vorig jaar won de uitdrukking een plekje geven, en de winnaar van 2009 was blijkbaar nog niet in beeld. Dit jaar dus een nieuwe ster aan het firmament. Welke hypermoderne modieuze uitdrukking kwam in 2009 zodanig opzetten dat de Nederlandse taalgebruikers (althans 1950 van hen) zich er groen en geel aan ergerden?

Lees meer/ minder/ printversie

Om de spanning er nog even in te houden, eerst de vraag: Waarom zo'n verkiezing? Ik denk dat het een beetje om het boekje gaat (€19,95), of misschien wel over de "workshop vaagtaal" die je voor je bedrijf kunt inhuren á €445 per persoon exclusief btw en exclusief eventuele parkeerkosten (je kunt zien dat men zeer nauwkeurig te werk gaat). Want laten we wel wezen, voor niks gaat de zon op, en de schoorsteen moet toch ook roken.

Ik heb het al vaker gezegd, ik gun iedereen van harte een goed belegde boterham of een seizoenkaart voor een voetbalclub naar keuze, en ik zal de laatste zijn om publieksstemmingen te veroordelen, maar hier werd ik toch wel een beetje teleurgesteld door de keuze van de Nederlandse taalgebruikers, althans 1950 van hen, of liever 289 van die 1950 die uiteindelijk op de winnaar stemden (je kunt zien dat ik zeer nauwkeurig te werk ga).

Misschien lag het aan de "groep taaldeskundigen" die uit alle nominaties er vijftig selecteerden. Dat ze ik heb zoiets van er niet bij hadden gezet (die in 2008 nog de "Irritaal-verkiezing" gewonnen had), of anderszins geheel tegen hun natuur in op onnauwkeurige wijze tegen het einde van de vrijdagmiddagborrel een lijstje in elkaar geflanst hadden. Het zou kunnen dat ze helemaal niet naar een afspiegeling van "de" vage taal van 2009 gestreefd hebben, maar een beetje met een natte vinger op amusementswaarde gemikt hebben. Dat is allemaal niet onmogelijk, en alweer zal ik de laatste zijn om daar een zurige opmerking over te maken (ik sluit wel achter aan de lange rij aan). En toch valt het resultaat mij tegen.

Want wat is dan die (tromgeroffel) "vaagtaal van 2009"? Welke nieuwe scheut ontsproot er in de afgelopen lente aan de boom der taalergernis, waarvan de vruchten eigenlijk niet gegeten mogen worden, als er niet altijd wel een slang is die ze onder de aandacht brengt? Wel, dames en heren, hou je vast, want nou gaan we het beleven, ik durf het bijna niet te zeggen, het is je ding doen.

Ik verzin het niet: je ding doen is de "vaagtaal van 2009." Raar maar waar. De taalprof heeft die uitdrukking al eens door de eeuwen heen nageplozen en hem van maar liefst 1300 tot heden onafgebroken in de Nederlandse literatuur aangetroffen, maar je ding doen is nu dan eindelijk door de Nederlandse taalliefhebber veroordeeld als de "vaagtaal van 2009." Deze eerbiedwaardige uitdrukking bestaat al zo lang het Nederlands opgeschreven wordt, is eeuwenlang gerespecteerd door schrijvers van naam, maar "enkele taaldeskundigen" zetten hem op een schandlijst van 50 en 289 stemmers kiezen hem tot "vaagtaal van 2009." Enig taalhistorisch besef, ho maar. Fuck de cultuur, we bepalen toch zeker zelf wel wat we vaag en niet vaag vinden?

Ik ga me er natuurlijk niet aan ergeren, ik kijk wel uit. Ik vind het wel jammer dat de Tekstridders niet voor mijn verkiezing van de Taalzuurpruim 2009 zijn genomineerd (misschien had ik ook "een groep taaldeskundigen" moeten inschakelen), maar daar zet ik me wel overheen. Ook dat de media (Telegraaf, Volkskrant, NOS, Nu.nl, Het Financieele Dagblad nota bene) dergelijke uitslagen, mits met voldoende overtuigingskracht "in de markt gezet" met graagte onbecommentarieerd overnemen, is een gegeven waar ik mee zal moeten leren leven. Die doen ook maar gewoon hun ding, denk ik dan maar.

Lees minder

Voorronde verkiezing Taalzuurpruim 2009

Omdat je tegenwoordig niet meer serieus genomen wordt als je geen prijzen (awards) uitreikt of lijstjes maakt, organiseert de Taalprof de eerste verkiezing voor de Taalzuurpruim van het jaar.

Lees meer/ minder/ printversie

Je kent ze wel, die personen of websites die alleen maar aanmerkingen hebben op taalverschijnselen. Mensen (?) die er een sadistisch behagen in scheppen om anderen op fouten te wijzen of zogenaamd onlogische formuleringen bloot te leggen. Mensen wier innigste genoegen bestaat in het aanwijzen van een onjuist geplaatste spatie of een t waar het een d had moeten zijn of andersom of allebei, enfin, iedereen begrijpt wat ik bedoel.

Het zijn de schoolmeesters zonder diploma, de frikken zonder benul, de stuurlui aan de wal en de betweters die niet beter weten. Het zijn de humoristen met grappen die ruiken naar zure kaas, en met het opgedroogde schuim nog in hun mondhoeken. Ze hebben een permanent rood waas voor ogen, waarschijnlijk van de bloeddoorlopen ogen die weer het gevolg zijn van de planken voor hun hoofd. Ze verschuilen zich achter de grammatica zonder dat ze precies weten wat die inhoudt, en ze schetsen taalkundigen beurtelings als hun nog ergere medestanders, die niets liever doen dan de taal en de spelling kapotmanipuleren, en dan weer als hun ruggengraatloze tegenstanders, die werkeloos toezien hoe de taal te gronde gaat. Ergernis is hun ding en bij het minste of geringste wat niet aan hun eigen taalgevoel beantwoordt hebben ze zoiets van okee, hier moet een halt aan toegeroepen worden!

Nou ja, ze zijn misschien niet allemaal even erg, daarom is het tijd voor een verkiezing. Wie is volgens jou de Taalzuurpruim van 2009? Wie strijkt jou het meest tegen de haren in, wie werkt je het meest op je zenuwen, wie jaagt jouw bloeddruk het meeste de hoogte in?

Je kunt als reactie op dit bericht personen, instanties of websites nomineren, die zich in 2009 in de openbare ruimte als Taalzuurpruim hebben gemanifesteerd (je kunt dus niet je opa of je eigen leraar Nederlands nomineren, tenzij die een openbare website heeft waar hij zijn taalzuurpruimerige activiteiten voor de gehele taalgemeenschap ontplooit). Zet er ook even een motivatie bij, dat is leuk voor de verkiezing en het trekt stemmen. Ik geef alvast een beginlijstje (in willekeurige volgorde) met voor de hand liggende kandidaten, en om helemaal eerlijk te zijn begin ik met mezelf.

Lees minder

De kandidaten (nog in willekeurige volgorde)

(1) De Taalprof, die voortdurend zit te vitten op mensen die verkeerde grammaticale redeneringen verkondigen;
(2) De website irritaal.web-log.nl, die in 2009 zelfs een boekje publiceerde met alleen maar ergernissen;
(3) De website taalpuristen.web-log.nl, die een voortdurende stroom van meer of minder onbenullige foutjes over ons uitstorten;
(4) De Stichting Onjuist Spatiegebruik, die telkens maar weer spaties aanwijst waar ze niet horen of plaatsen waar juist wel spaties horen, zonder enige relativering of aandacht voor de redenen of oorzaken achter dit taalverschijnsel;
(5) De Stichting Nederlands, die met hun pompeuze "Lof- en Sofprijs der Nederlandse Taal" de media bestookt en tot vervelens toe de suggestie wekt dat zij zelf de wijsheid in pacht heeft;
(6) Copytijgers.nl, die ook niets meer doet dan fouten signaleren die de "verloedering van de Nederlandse taal" zouden illustreren;

Op 17 oktober sluit de nominatieronde en kan er gestemd worden. Het complete lijstje zal dan als poll in de rechterkolom verschijnen, tot en met 31 december 2009. Op 1 januari 2010 zal de Taalzuurpruim 2009 officieel op deze site bekend worden gemaakt.

Wat voor den duivel is dat nou weer?

Ben je als taalprof een paar weken met andere dingen bezig (je bureau opruimen, achterstallige post wegwerken en andere wereldverbeterende acties), krijg je het meteen op je brood: je lezer(s) word(t/en) ongeduldig. Hier, lees eens een leuk stukje, dat inspireert je misschien ook weer eens om aan de slag te gaan! Ja ja, ik ben al bezig.

Toevallig las ik deze week op Language Log een stukje dat sterk verwant was aan het artikeltje waar ik door een lezer op gewezen werd. Dat stukje gaat over de grammatica van de frase the fuck in de Engelse zin Shut the fuck up!

Ik zit daar nu al een tijdje over te denken. Niet omdat ik de taalkundige analyse op Language Log zo leuk vond, maar omdat we in het Nederlands die variant helemaal niet hebben. Maar misschien moet ik eerst even iets toelichten. Waarschuwing: het is niet allemaal even netjes.

Lees meer/ minder/ printversie

Er zijn twee gevallen van het tussenwerpsel the fuck in het Engels. Ik noem het nou maar even tussenwerpsel, maar wat het precies is daar zijn de geleerden het niet over eens. Ten eerste heb je de variant vóór een partikel of een richtingsbepaling (Shut the fuck up, Get the fuck out of here), en ten tweede de variant achter een vraagwoord (What the fuck, who the fuck, how the fuck). Daarnaast bestaan er nog talloze andere gebruikswijzen van het woord fuck en al zijn vervoegingen (met name fucking is nogal populair), maar die interesseren me hier minder.

In die twee varianten heeft the fuck voornamelijk een versterkende functie (het gaat nooit om echte gemeenschap). Net als zogeheten focuspartikels (uitgerekend, juist, zelfs, net) hecht het zich vóór of achter aan een zinsdeel (vóór het partikel of de bepaling, achter het vraagwoord), en versterkt het aldus niet alleen de betekenis, maar ook de intonatie van dat zinsdeel.

Het gekke is dus dat die variant die zich vóór het zinsdeel aanhecht in het Nederlands niet lijkt te bestaan. Heel sporadisch zie je wel eens zo'n al dan niet serieus bedoelde vertaling als Hou de fuck toch eens op! maar ten eerste staat de fuck dan in de vertaling meteen achter het werkwoord, terwijl de taalkundige analyse in het Engels het juist aan het partikel verbindt, en ten tweede heb ik niet de indruk dat dit echt een productieve constructie in het Nederlands is geworden.

De variant achter het zinsdeel heeft iets betere papieren. Ook hier weer vind je die letterlijke vertalingen (Wat de fuck is dat nou weer?), maar een stuk vaker, en ook met een aantal varianten (Wat de fuk, wat de fok wat de fak, wat de hel, het preutsere wat de x en het explicietere maar wat oubollig aandoende Wat de neuk).

Het lijkt erop dat die achter-variant ook in het degelijke Oud-Hollandse taaleigen geworteld is, zoals je kunt zien in oudere vormen als Wat drommel, wat hamer, wat duivel, wat bliksem. Oorspronkelijk uitroepen, maar ook wel in een vragende variant aangetroffen: Wat drommel is dat? Wat drommel doe je daar? Allemaal krachttermversterkingen van wat, net als bij What the fuck in het Engels (dat overigens ook varianten heeft in What the hell en What the devil).

Naast al die varianten met een zelfstandignaamwoordgroep (lidwoord en zelfstandig naamwoor) heb je bij die achtervariant ook gevallen met voorzetsel: Wat voor den drommel, wat voor den duivel, wat in vredesnaam, en in het Engels what in (the) hell, what in the world, what in God's name. Die laatste lijken allemaal een stuk ouder, en zouden dus best wel eens aan de basis kunnen hebben gelegen van de eerste. Misschien dat wat drommel een verkorting is van wat voor den drommel.

Hoewel de ene variant dus wel degelijk in het Nederlands aan te wijzen is, lijkt het er toch op dat die focusbepalende krachttermen in het Engels beduidend meer mogelijkheden kennen. In dit verband passen ook vormen als fan-fucking-tastic, waarbij het focusbepalende fucking zelfs midden in een woord aan een lettergreep geplakt wordt om hem extra nadruk te geven. Daar hebben wij he-le-maal geen mogelijkheden voor. Wij moeten ons behelpen met het verlengen van de lettergrepen (in schriftelijk taalgebruik met streepjes aangegeven), of herhalingen als klets-en-kletsnat of kurk-en-kurkdroog (in het Engels heb je niet bone and bone dry).

Zijn die Engelsen (of Amerikanen) dan zoveel frequentere vloekers? Ik denk het niet. Het Nederlands is ook rijk aan vloeken en krachttermen, maar dat zijn, op een enkel voorvoegsel na (kanker-, klere-, kut-) bijna allemaal "gewone" tussenwerpsels, die los van andere zinsdelen op de plaats van bijwoorden in de zin geplaatst kunnen worden. Ook soms focusbepalend (dat verdorie míj dat moet overkomen!), maar zelfs dan gemakkelijk van het focusdragende zinsdeel te scheiden (dat míj dat verdorie moet overkomen!)

Lees minder

Er worden steeds meer leeuwen gemaakt

Het aantal leeuwen op deze wereld neemt hand over hand toe. De media zijn vergeven van de leeuwen, en de gemiddelde afstand van een willekeurige Nederlander tot een levende leeuw is minder dan 10 kilometer (vroeger was dat wel 100 kilometer).

Vroeger zag je bijna nooit een leeuw. Leeuwen kwamen nauwelijks op de televisie, je moest echt in een encyclopedie zoeken om een plaatje van een leeuw te vinden. Heel af en toe kwam er een circus naar je stad, maar dat was niet eens elk jaar. Tegenwoordig hoef je op Youtube maar "lions" in te tikken om een kwart miljoen filmpjes van leeuwen te kunnen bekijken. En je hoeft Animal Planet maar een paar uur aan te zetten om een levende leeuw te zien. Nog even en de leeuwen domineren deze wereld.

Wat klopt er niet aan deze redenering?

Lees meer/ minder/ printversie

Het zwakke punt in de argumentatie is natuurlijk dat het feit dat wij meer leeuwen zien niet meteen betekent dat er ook meer leeuwen zijn. Ze zijn alleen zichtbaarder, en ze komen meer verspreid over de wereld voor (in dierentuinen) dan vroeger.

Bijna iedereen ziet die zwakte onmiddellijk. Dat is opmerkelijk, want als je leeuwen vervangt door taalfouten, kijkt iedereen er ineens heel anders tegenaan.

Dat mensen tegenwoordig steeds meer taalfouten maken, wordt maar al te gretig aangenomen, terwijl de argumentatie ongeveer hetzelfde is als hierboven geschetst: het aantal keren dat een taalfout op het internet gevonden wordt, het aantal waarnemingen, dat zien we blijkbaar allemaal als prima onderbouwing voor de stelling dat taalfouten vaker voorkomen. Toch is die conclusie erg problematisch. Om een aantal redenen.

Ten eerste lezen we veel meer dan vroeger. Geen boeken en kranten, maar allerlei informelere geschreven taal: sms, msn, allerlei internetuitingen zoals reacties op artikelen, blogs of forums. Het percentage taalfouten (spelfouten) in informelere schrijftaal (kattebelletjes, dagboeken, boodschappenbriefjes) was vroeger natuurlijk ook groter dan in uitgegeven, gecorrigeerde publicaties, maar die lazen we vroeger niet zoveel. In elk geval niet van zoveel verschillende personen.

Dat is meteen de tweede reden: er schrijven veel meer mensen dan vroeger. Tweehonderd jaar geleden was het percentage analfabeten veel hoger dan nu (tussen 1800 en 1900 daalde het percentage "echte" analfabeten van 20 naar bijna nul). Maar dat is nog niet alles. Want niet alleen schrijven er veel meer mensen, ze schrijven per persoon ook veel meer, en bovendien: ze schrijven allemaal in het publieke domein. Waar de gemiddelde taalgebruiker vroeger een beperkte privécorrespondentie onderhield, en misschien af en toe eens een intern rapportje schreef, is nu een groot deel daarvan ook meteen zichtbaar voor de hele wereld op het internet. Als je vijftig jaar geleden zou kunnen zoeken in alle kattebelletjes en boodschappenbriefjes zou je vast ook een groot aantal taalfouten tegenkomen.

En dan ten derde: taalfouten worden vaak geïllustreerd met aansprekende voorbeelden die willekeurig van het web worden geplukt. Soms wordt die illustratie kracht bijgezet door een googletelling, het aantal pagina's waarop de taalfout voorkomt. Daarbij worden over het algemeen de absolute aantallen benadrukt ("deze taalfout komt honderden malen voor"). Maar absolute aantallen zeggen niets. Als een taalfout in een boek van 250 pagina's één keer voorkomt is hij extreem zeldzaam (ongeveer 1 op de 100.000 woorden), nietwaar? Zoek je vervolgens die fout in 1000 van die boeken, dan zal hij ongeveer 1000 keer voorkomen. Het hele internet bevat ten minste een half miljard Nederlandstalige pagina's met een gemiddelde aantal woorden van meer dan 3000, dus we hebben het hier over iets in de orde van anderhalf biljoen woorden (zeg maar 15 miljoen van die boeken). Een fout die 1000 keer voorkomt treedt dus bijna nooit op.

Hiermee wil ik natuurlijk niet beweren dat er tegenwoordig minder taalfouten voorkomen dan vroeger, of juist evenveel. Ik weet het gewoon niet. Ik ben alleen niet overtuigd door de argumenten dat er tegenwoordig meer taalfouten voorkomen dan vroeger. En als dat al zo zou zijn, dan vraag ik me af wat dat betekent. Want zelfs als je zou kunnen aantonen dat de gemiddelde taalgebruiker tegenwoordig meer fouten maakt (wat volgens mij al onmogelijk is omdat je de gemiddelde taalgebruiker van vroeger niet kent, je kent alleen de zichtbare gemiddelde taalgebruiker), dan is het nog maar de vraag of dit niet toe te schrijven is aan het feit dat die gemiddelde taalgebruiker veel meer schrijft, en in andere registers.

Lees minder

Armoede

In mijn vorige logje had ik ook iets willen zeggen over het feit dat veel mensen zich ergeren aan die reclame Gewoon dóén! (op het weblog Irritaal gaat het over Ik zeg: doen! van Natasja Froger), en in mijn hoofd zat de woordspeling tussen de uitdrukking In arren moede en het woord armoede om die uitweiding aan op te hangen. Maar ja, dat zou allemaal maar afleiden van waar het mij over ging, dus dat heb ik maar achterwege gelaten. Maar ik licht het toch even toe, want het is wel grappig.

Lees meer/ minder/ printversie

Mensen die zich ergeren aan taalverschijnselen kun je best arren moede toeschrijven. Dat is dan wel een versteende uitdrukking, maar hij is afkomstig van een oud woord ar, dat oorspronkelijk "verward" betekende, maar ook wel "boos."  Moed in een verouderde betekenis staat voor "humeur" (denk aan het Engelse mood, maar wacht even: het is geen anglicisme, die woorden hebben dezelfde oorsprong), dus arren moede is simpelweg een "boos humeur".

Grappig is dat dat oude woord ar ook vormvarianten heeft in arre, erre en irre (het Duitse irre bijvoorbeeld), waardoor het ook nog verwantschap vertoont met irritant.

dus dat komt mooi uit.

Heeft dat dan ook echt te maken met het woord armoede? Wel, ja en nee: ons woord armoede is een afleiding van arm met een achtervoegsel ood, net zoals kleinood, dus dat heeft er niks mee te maken. Maar je hebt wel het woord armoedzaaier, dat waarschijnlijk wel afkomstig is van een betekenis "iemand die ruzie (arre moed) zaait".

Dus ik had die woorspeling best uit kunnen werken. Taalergeraars handelen in arren moede, en dat is dus een teken van armoede. Maar ja, dan moet je ook weer uitleggen dat je niet elke taalergernis meteen wilt veroordelen en dat je ook taalergeraars met respect bejegent, en dat je niet alle taalergeraars ook meteen armoedzaaiers wilt noemen hoewel dat etymologisch wel beter te verdedigen is, en dan heb je al gauw een apart stukje. Dat doe ik dus toch maar niet.

Neem haar serieus

Taalpost doet het zonder commentaar: af en toe een paar taalkronkels naar het voorbeeld van de Onze-Taalrubriek Ruggespraak. Die van vrijdag 8 mei 2009 bevatte onder andere Pornoster Sacha wil serieus genomen worden. Helaas zonder commentaar, maar ja, dat is humor, dat je niks hoeft uit te leggen.

De taalpuristen doen het iets uitgebreider: die wijzen erop dat de twee betekenissen afhankelijk zijn van de klemtoon. Bij klemtoon op serieus krijg je de ene betekenis, en bij klemtoon op genomen de (haha) andere.

Maar neem dan toch de grammatica serieus en zeg wat hier aan de hand is! Zeg dat serieus met klemtoon een bepaling van gesteldheid is, die uitdrukt dat pornoster Sacha wil dat men vindt dat zij serieus is. En dat klemtoon op genomen inhoudt dat serieus een bijwoordelijke bepaling is ("op serieuze wijze"), met een eigen klemtoon trouwens.

En dat je dat klemtooneffect krijgt omdat het werkwoord met zijn complementen (waarvan die bepaling van gesteldheid er een is) maar één klemtoon heeft. Dat houdt trouwens in dat het niet gaat om wel of geen klemtoon op serieus, maar om wel of geen klemtoon op genomen. Bij de eerste lezing valt de klemtoon op genomen weg (iemand serieus nemen), bij de tweede houden beide zinsdelen hun klemtoon (iemand serieus nemen).

Zo. Nou kun je tenminste onbekommerd lachen omdat je weet dat je er ook nog wat van opgestoken hebt. Anders heeft het toch iets onbevredigends.

Saaie grammaticakwesties

Altijd leuk als iemand naar je weblog verwijst. "Saaie grammaticakwesties luchtig opgeklopt" schrijft Mario de Zutter over de taalprof. Sympathiek bedoeld, ongetwijfeld, maar de formulering verraadt een diepgeworteld gevoel over de grammatica.

Blijkbaar zijn volgens Mario de grammaticakwesties die de taalprof aansnijdt, in hun diepste wezen saai, en de taalprof doet wanhopige pogingen om ze "luchtig op te kloppen" (mooie dubbele resultatieve bepaling van gesteldheid!) zodat ze nog een beetje verteerbaar worden. En dat terwijl de oogmerken van de taalprof juist andersom zijn: de inherent interessante grammaticakwesties van hun stoffige imago ontdoen om hun ware gedaante te onthullen.

Hoopgevend is dan wel weer de combinatie "saaie grammaticale kwesties". Ervan uitgaande dat dit niet dubbelop bedoeld is, staat hier dat de saaie grammaticakwesties een deelverzameling vormen van de totale verzameling grammaticakwesties. Dus blijkbaar zijn er ook niet saaie grammaticakwesties. Maar daar heeft de taalprof het dan weer niet over.

Spellingfanaat schokt voetbalwereld

In Amsterdam is opschudding ontstaan rond een incident na de wedstrijd Ajax - Heerenveen van zaterdag 31 januari. Een opgewonden supporter schold de Ajax-coach Marco van Basten uit voor pannenkoek. Van Basten, die uit zijn Italiaanse tijd echt wel wat gewend is en van termen als hondenlul en tyfushond niet meer opkijkt, reageerde zichtbaar getroffen.

De bal kwam pas echt aan het rollen na een uitzending van De wereld draait door van dinsdag 3 februari, waarin presentator Mathijs van Nieuwkerk en tafelheer Hugo Borst het incident oprakelden en de spelling van het woord ter discussie stelden.

Het vermoeden bestaat nu dat de bewuste supporter behoort tot een extreme groep van keiharde spellingfundamentalisten. Ook in de recente maatschappelijke onlusten rond de laatste spellingherzieningen bedienden de meest fanatieke tegenstanders zich vooral van het woord pannenkoek.

Het bestuur van de voetbalclub kwam onmiddellijk in spoedzitting bij elkaar, en legde de dader een levenslang stadionverbod op. De voorzitter sprak zijn bezorgdheid uit over de toenemende verruwing in het gedrag van haar supporters. "Er zijn grenzen" aldus een aangeslagen Coronel.

Taalprof gewogen en te licht bevonden

De taalprof wordt ook wel eens gerecenseerd. Niet zo heel vaak, maar het komt wel eens voor. Deze staat in Profielen, onafhankelijk magazine van de Hogeschool Rotterdam.

Nou is het algemeen bekend dat je nooit moet reageren op slechte recensies, maar als je afgezaagde schoolregels ter discussie stelt, hoef je je van deze ongeschreven wet ook niets aan te trekken.

Lees meer/ minder/ printversie

De recensent R. Jörissen is niet zo gecharmeerd van grammatica. Dat blijkt al uit de derde zin (Ikzelf zet mijn vraagtekens hierbij), waar hij/zij het nut van een grammaticablog al meteen betwijfelt. Dat belooft niet veel goeds voor de taalprof!

Voortbordurend op deze twijfel signaleert de recensent een taalverandering (een het-woord  als meisje wordt tegenwoordig steeds vaker de-woord) en roept daarbij uit: wat voor nut heeft een weblog over rigide grammaticaregeltjes dan? Ehh, die rigide grammaticaregeltjes ter discussie stellen? Ik zeg maar wat.

Om het argument nog meer kracht bij te zetten volgt een complete alinea waar geen touw aan vast te knopen is (lees hem zelf maar eens), die begint met de opmerking: Volgens de Taalprof is er slechts één juiste manier: de manier van de grammaticaboeken. Dan heb je toch echt vrijwel niets van het taalprof-weblog gelezen, zou ik denken, want bijna elk antwoord van de taalprof op een goed-foutvraag begint met de opmerking: Grammatica is niet bedoeld om goed en fout van elkaar te onderscheiden.

In een recensie moet ook een beetje humor zitten, moet de recensent gedacht hebben, en hoe kun je dat beter toepassen dan in een hilarische karakterisering: Fijn dat hij uitlegt wat een onwelvoeglijk voornaamzetsel precies doet, maar het blijft gortdroge materie van een anonieme leraar Nederlands. Zo. Eat this, taalprof!

Maar hoe komt het dan dat dit weblog zo populair is, en genomineerd wordt voor weblogawards? Dat is wel een probleem. Maar wacht: Zijn nominatie voor de BOB’s – één van vele weblog awards – heeft hij volgens mij dan ook te danken aan zijn populariteit bij grauwe grammaticafanaten. Mooie retoriek! Ach, er zijn zoveel weblog awards, het zou gek zijn als er eentje niet genomineerd werd. En bovendien: het zijn allemaal sukkels die daarvoor gezorgd hebben. Let op dat mooi allittererende grauwe grammaticafanaten, dat vast ook als pleonasme bedoeld is.

Er moet ook altijd bij hoe het gerecenseerde werk beter had kunnen zijn: Wat meer aandacht voor moderne taalkwesties (de intrede van woorden als fokkit, doekoe en ff) zou het al iets eigentijdser maken. Hè ja, laten we eens een uitgekauwd woord als doekoe gaan bespreken. Dat staat al in Van Dale, dus het is al zeker tien jaar in meerdere bronnen opgetekend. Is dat wel 2009 genoeg? Is trouwens die hele aandacht voor losse woorden uit een andere taal niet een beetje te 1931? (In 1931 werd het Genootschap Onze Taal opgericht ter bestrijding van Duitse woorden in het Nederlands.) De taalprof besteedt liever aandacht aan een grammaticaal verschijnsel zoals het gebruiken van jaartallen als naamwoordelijk deel van het gezegde. Dat is pas 2009!

Gelukkig krijgt de taalprof nog drie sterretjes. Geen idee waarom, maar het is één meer dan het Handboek voor de moderne vrouw, van Aaf Brandt Corstius en Machteld van Gelder. Daar moeten we het dan maar mee doen.

  Lees minder

Best wel genieten eigenlijk

De taalprof vergist zich ook wel eens. Vanavond viel zijn oog op een column van Rascha Peper in de NRC, getiteld Niet te genieten. De columniste, zo heette het in het intro, zou allergisch zijn voor het woord genieten. O jee, dacht de taalprof, weer een klassieke taalergernis. Dat wordt weer van dik hout zaagt men planken.

En dan stond er ook nog ergens het woord voorzetsel aan het eind. Dan moet je als columniste wel over een doldrieste roekeloosheid beschikken, als je ook nog met grammaticale termen gaat gooien. Die worden normaal gesproken alleen ingezet om de lezers weg te jagen.

Maar wat blijkt? Het valt allemaal reuze mee.

Lees meer/ minder/ printversie

Mevrouw Peper ergert zich aan sommige gebruikswijzen van het woord genieten, en daar valt natuurlijk al helemaal niets op aan te merken, maar zij blijkt ook heel goed in staat om die ergernis vanuit de grammatica te verklaren. Op Wikipedia lees ik dat zij Nederlandse taal- en letterkunde heeft gestudeerd, maar dat is natuurlijk nog geen garantie voor enige affiniteit met de grammatica. Maar zoals gezegd, het zit ook wel eens mee.

Valt er nog iets inhoudelijks te zeggen naast al deze opgeluchtheid? Jazeker, want de kwestie zelf is ook wel interessant.

Rascha Peper ergert zich aan, ik zal het maar even omschrijven als het "commerciële genieten:" mediterraan genieten, zomers genieten, het absolute genieten. Vervolgens merkt zij op dat zij natuurlijk niet tegen genieten op zichzelf is, en zij probeert haar ergernis te koppelen aan de grammaticale omgeving waarin het woord voorkomt. Ik citeer dat stukje even, want zo'n columniste kan het altijd mooi verwoorden:

"In de lift van dat theaterhotel stond ik te bedenken dat het woord misschien altijd door 'van' gevolgd moet worden. Genieten zonder van wordt ongenietbaar en krijgt de holle onnozelheid van de covers van mode- en lifestylebladen."

Dat is een interessante observatie: genieten zonder voorzetselvoorwerp is van een andere orde dan met. Of liever: met voorzetselvoorwerp is er niets mis met genieten, maar zonder wordt het uitkijken.

Toch bevredigt deze analyse niet helemaal, en de auteur vindt dat zelf ook. Dan merkt ze op:

"Nee, het zit hem ook in de voorgenomen bezigheid van het 'gaan genieten'. Genieten overkomt je en kan eigenlijk geen doel op zichzelf zijn, laat staan iets waarop je recht zou hebben, zoals tijdschriften, reisbureaus en 'wellnesscentra' suggereren."

Dat lijkt me de spijker op zijn kop. Genieten is een "ervaringswerkwoord," waarvan het onderwerp geen handelende persoon maar een ondervindende persoon is. Het overkomt je, je constateert het achteraf, en je kunt het niet actief doen.

Een gebiedende wijs van dit soort werkwoorden is nooit een aansporing om iets te doen, maar om ervoor te zorgen dat je iets (niet) overkomt: Geniet nou eens een keer, Vergeet dat niet, Amuseer je! Ook als je je voorneemt Ik ga eens lekker van die film genieten, dan neem je je voor om een situatie te bevorderen waarin je kunt constateren dat die film je aangenaam getroffen heeft.

Ik denk bij nader inzien dat dat wel of niet aanwezig zijn van het voorzetselvoorwerp weinig te maken heeft met die ergernis. Het gaat volgens mij alleen maar om het feit dat een ervaringswerkwoord in een "intentionele context" gebruikt wordt, in een context waarin gesuggereerd wordt dat je van tevoren de intentie kunt hebben om iets te ervaren.

Het eind van de column is ook heel aardig, daar merkt de auteur op dat zij zich niet ergert aan twee vrolijke jonge moeders die in het vooruitzicht van een pan zuurkool met worst en flink veel knapperige spekjes uitroepen: Wauw, man, dat wordt genieten geblazen!  Dat is volgens mij niet alleen acceptabel vanwege die lekkere spekjes, maar ook omdat hier van een intentioneel genieten helemaal geen sprake is. Hier stellen de vrouwen zich de situatie na afloop van, of tijdens de maaltijd voor, waar zij constateren dat ze zojuist genoten hebben. En daar is niets mis mee.

O ja: ik heb ook de hebbelijkheid dat ik af en toe de etymologie van zo'n woord opzoek. Genieten gaat terug op nut (jezelf iets tot nut maken), en nut is oorspronkelijk een woord voor "vee." In combinatie met die reisbureaus en wellnesscentra vind ik dat op de een of andere manier erg grappig.

Lees minder

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (slot)

Het was toen de ochtend al gloorde
Dat Sinterklaas Taalprof ruw stoorde
Hij kuchte en zei 'm:
"Hou es op met dat rijm"
"Doe volgend jaar soorten van woorden."

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (10)

Van bepalingen wil je graag weten
Wanneer ze bijwoordelijk heten
Dat is niet bij een nomen
Of bij een pronomen
Dat moet je dus niet meer vergeten

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (9)

Als ik soms in een vreemde locatie
Een gesteldheidsbepaling geplaatst zie
Dan doet mij dat deugd
En dan ben ik verheugd
Want dat is toch maar mooi predicatie

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (8)

Een voorzetsel vormt een verplichting
In een voorzetselvoorwerp-verdichting
Het hoort er wel in
Maar het heeft niet veel zin
En het gaat hier dus niet over richting

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (7)

Een voorzetsel is vaak versterkend
En soms voor een voorwerp kenmerkend
kan 'bij,' 'voor' of 'aan'
er wel of niet staan?
Dan noem je het voorwerp meewerkend

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (6)

Af ten toe -wat ik tot mijn verdriet zie-
Hebben voorwerpen geen prepositie
En die heten dan lijdend
Maar dat is misleidend
Die term is alleen maar traditie

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (5)

Voor een werkwoord -je moet er op letten-
Bestaan er vaak ijzeren wetten
Want 'ik haat' of 'ik weet'
Dat is echt niet compleet
Daar moet je een voorwerp bij zetten

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (4)

Wij mogen het niet meer verhelen
Al die koppelwerkwoorden vervelen
Ze bevatten geen clou
En ze voegen niks toe
Daarvoor zijn de naamwoordelijke delen

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (2)

Het wordt niet zo heel vaak geroepen
Een werkwoord staat meestal in groepen
En daarvan -heel modern-
Is er eentje de kern
En de rest zijn alleen maar hulptroepen

Taalprofs Sinterklaasgrammatica (1)

Als je dicht op een woord in gaat zoomen
Dan zie je structuren opdoemen
Zo bestaat het patroon
Met een tijd en persoon
En die moet je persoonsvormen noemen

Taalprof weer reteleuk

Gisteren reageerde een lezer op deze site met de opmerking: "Goh, wat zijn jullie allemaal retekundig bezig zeg." De taalprof antwoordde met iets wat als grapje bedoeld was: "De taalprof is dan ook gespecialiseerd in retekunde."

Is dit leuk, en waarom (niet)?

Lees meer/ minder/ printversie

Je kunt het flauw vinden, en hoe langer je erover praat, hoe flauwer het wordt, maar je kunt er wel iets van leren als je nadenkt over de vraag wat hier eigenlijk de grap is.

De reageerder had het over retekundig bezig zijn. Daarbij is het woord retekundig een nieuw woord, dat gevormd is uit het voorvoegsel rete- (dat "heel erg" betekent) en het bijvoeglijk naamwoord kundig. Dat woord (een bestaand woord), is weer gevormd door het achtervoegsel -ig toe te voegen aan het woord kunde.

Het voorvoegsel rete- is een recente toevoeging aan het Nederlands. Het komt vrij veel voor, er is zelfs een bekende website die retecool heet.

In het humoristisch bedoelde antwoord van de taalprof deed hij net alsof retekundig was afgeleid uit het achtervoegsel ig dat toegevoegd was aan het woord retekunde. In dat woord (dat ook niet bestaat) is niet het voorvoegsel rete- gebruikt, want dat kan alleen aan bijvoeglijke naamwoorden worden toegevoegd. Retekunde is een samenstelling van de zelfstandige naamwoorden reet en kunde (met tussenklank -e-).

Dat is technisch natuurlijk best mogelijk (van wiskunde en natuurkunde kun je ook wiskundig en natuurkundig maken), maar in dit geval waarschijnlijk niet bedoeld. Bovendien zou in de huidige spelling het woord dan gespeld moeten worden als retenkunde, omdat de tussenklank -e- als -en- wordt geschreven als het eerste lid van de samenstelling een meervoud op -en heeft.

Is dit leuk? Nou ja, het is natuurlijk een platter soort humor dan van een taalprof verwacht mag worden, maar het is tenminste een taalkundig grapje, omdat het speelt met de regels van de woordvorming. Dat is ook wat waard.

Lees minder

Stil in mei

Even tussendoor: de taaladviesdienst van Onze Taal heeft op haar weblog een oproepje om liedjes met maandnamen in de titel in te sturen. Toen ik daarover nadacht schoot het lied Stil in mij (Van Dik Hout) door mijn hoofd. Dat is natuurlijk niet goed, want het is niet Stil in mei, en de woordspeling is wel leuk, maar misschien ook te flauw om als antwoord op de oproep te plaatsen.

Maar er is wel iets interessants aan de hand.

Lees meer/ minder/ printversie

Je hoort namelijk een verschil tussen Stil in mij en Stil in mei. Probeer het maar eens uit. Vooral als je het voor jezelf in je hoofd probeert aan te voelen is het verschil duidelijk: er zit net iets meer klemtoon op in mei dan op in mij. Hoe zit dat?

Volgens mij is wat je voelt hier het verschil tussen twee soorten bijwoordelijke bepaling. In Stil in mij is in mij een bepaling bij stil, binnen de woordgroep stil in mij, en in Stil in mei is in mei een losse bijwoordelijke bepaling, buiten de woordgroep met stil. Je hoort dus de woordgroepverdeling.

De zin Het is stil in mij is dus een zin met stil in mij als naamwoordelijk deel van het gezegde, waarbinnen in mij een "interne bijwoordelijke bepaling" is, en in Het is stil in mei is stil het naamwoordelijk deel, en in mei is een aparte bijwoordelijke bepaling (van plaats tijd). Omdat zinsdelen in de intonatie in principe een aparte klemtoon hebben, hoor je bij in mei wél een aparte klemtoon en bij in mij niet. Want daar wordt de klemtoon gedragen door de hele woordgroep stil in mij, en valt hij alleen op stil.

Klemtonen kun je altijd beïnvloeden door de zin in een bepaalde context te plaatsen (bijvoorbeeld met contrast), dus het is een breekbaar en ragfijn taalgevoel. Maar het is mooi dat je dit tere gevoel in grammaticale termen kunt beschrijven. Toch goed dat we die termen hebben.

Lees minder

Taalprof raakt snaar

"Wat hoor ik? Ben jij nou weer genomineerd? Ik zie je naam weer staan op The Bobs 2008."
"Ja, ik kan er ook niks aan doen."
"Hoe kan dat nou? Ik snap daar niets van."
"Nou dank je wel."
"Kom op, je weet best wat ik bedoel."
"O?"

Lees meer/ minder/ printversie

"Je maakt een weblog over het meest saaie onderwerp op deze planeet, de grammatica, en telkens weer sleep je de een of de andere nominatie weg. Je wint natuurlijk nooit, dat stelt me wel een beetje gerust, maar wat voor lobby, netwerk of omkoping zit er achter al die nominaties?"
"Ik doe er echt niets speciaals voor."
"Hoe verklaar je dat dan?"
"Ik denk dat grammatica helemaal niet zo saai is."
"Nou ja zeg! Laat me niet lachen. Dat durf je niet hardop te roepen op een willekeurig schoolplein. Nou ben je net dat typetje van Van Kooten en De Bie, van de Partij tegen Enge Buren, dat steeds roept Ik ben niet eng!"
"Jaja, lach maar. Ik huil de hele weg naar de prijsuitreiking."
"Nee maar nou even serieus: hoe verklaar jij de populariteit van een blog dat zich beperkt tot zo'n oervervelend onderwerp?"
"Ik vind het een beetje moeilijk om over mijn eigen populariteit te praten, maar ik denk echt dat heel veel mensen geïnteresseerd zijn in het onderwerp."
"Maar waar komt dat saaie imago dan vandaan?"
"Misschien dat veel mensen de grammatica alleen maar kennen via saaie invuloefeningetjes, en dat het onderwijs beperkt blijft tot instructies om die invuloefeningetjes zonder fouten te maken. In dat geval wordt er heel wat aan het toeval overgelaten om mensen daar de lol van te laten inzien."
"Hoe moet het dan wel?"
"De grammatica is de sleutel tot je eigen taalgevoel."
"Ga je die op een tegeltje zetten?"
"Dat zou niet eens zo'n gek idee zijn. Maar serieus: de grammatica geeft je het begrippenapparaat om je eigen taaluitingen, en die van anderen, in detail te beschrijven. Op die manier kun je ontdekken wat je eigenlijk al weet."
"Maar het gaat er toch om dat je elkaar begrijpt? Communicatie, dat is waar het om draait. Niet om een, wat was het ook al weer, bepaling van gesteldheid of zo. Dat is alleen maar de vorm."
"Best, maar die vorm is wel de verpakking van je boodschap."
"Ja, nou en?"
"Die vorm biedt je het meest gestructureerde doorkijkje naar je gedachten."
"Dat snap ik niet."
"Je gevoelens en gedachten uit je door je gedrag, je houding, je gezichtsuitdrukking, én door de taal die je spreekt. Alleen die taal heeft een systematische en gestructureerde vorm. En dan ga jij me vertellen dat die oninteressant is."
"Ehhh..."
"De feiten geven je ongelijk. Mensen vinden grammaticale discussies blijkbaar helemaal niet zo oninteressant of saai."
"Misschien dat alleen juryleden die mening zijn toegedaan."
"Dat zou kunnen. En de driehonderd bezoekers die dagelijks de site bezoeken dan."
"Ja, die dan ook. Maar verder niemand."
"..."
"Zeg, kan ik nog ergens op een ander weblog stemmen, om te voorkomen dat je onverhoopt  wint?"
"Ja hoor, dat kan hier."

Lees minder

Sensationele Onthullingen!

Het moest er een keer van komen dat "de bladen" lucht zouden krijgen van de geheime identiteit van de taalprof. Het Nijmeegse universiteitsblad Vox komt deze week met het bericht dat zijn verslaggeefster het ware gezicht van de taalprof heeft ontdekt.

Helaas valt dat een beetje tegen.

Lees meer/ minder/ printversie

De echte liefhebbers van spannende onderzoeksjournalistiek zullen het Vox-artikel teleurgesteld terzijde schuiven. Wie verwacht had dat de verslaggeefster als een echte Petra R. de Vries haar connecties in de onderwereld van de internationale linguïstiek zou aanspreken om uiteindelijk, na maandenlange "stake-outs" op het internet, met een verborgen camera het geschokte publiek te tonen hoe een blowende taalprof zichzelf de zonnebril van het hoofd zou rukken, komt bedrogen uit. Ook de actiefilmaficionado's die graag woeste achtervolgingen, wilde schietpartijen en dreigende kogelbrieven uit het linguïstische circuit hadden gezien, komen in het Vox-artikel niet echt aan hun trekken.

Wat heeft de verslaggeefster dan wel voor opsporingsmethoden gehanteerd? Computerprogramma's voor auteursherkenning? Oorschelpanalyse van de bannerfoto op het weblog? Omkoping van aan lager wal geraakte taalkundigen? Heeft zij de Nijmeegse betawetenschappers zo ver gekregen dat ze na het kraken van de OV-chipkaart nu hun tanden hebben gezet in de toegangscode voor de provider webstreepjelog? Niets van dit alles. Zij schrijft eenvoudigweg: "Op het web doet hij enorm geheimzinnig over zijn identiteit, maar Vox weet wie hij is." 

Briljant, dat zij toegegeven. Er wordt nog een Nijmeegse (!) taalwetenschapper ten tonele gevoerd met een paar suggestieve quotes en dat is het dan. Geen bewijsvoering, maar alleen "We weten wie je bent, mannetje" en iemand die beweert (eigenlijk: niet ontkent) dat hij de taalprof is, dat moet de academisch geschoolde lezers van het universiteitsblaadje overtuigen.

Ik twijfel er niet aan dat het Vox-publiek dit alles glimlachend zal verwerpen, want de ongerijmdheid ligt er wel heel dik bovenop, maar voor de zekerheid leg ik het nog even uit.

Stel je krijgt als verslaggever van een huis-aan-huiskrant uit Bergen op Zoom een anoniem telefoontje van iemand die beweert dat Elvis Presley nog leeft, en onder een geheime identiteit in Nederland leeft, en toevallig ook nog eens in Bergen op Zoom. De anonieme tipgever weet ook wel een adres. Ik kan me voorstellen dat je daarop afgaat. Je komt vervolgens in een gebouw waarvan de uitgangen door een portier bewaakt worden, en waar de "bewoners" ieder een aparte kamer hebben. Natuurlijk lopen er niet overal mensen in witte jassen rond, we leven tenslotte in de 21e eeuw, maar je ziet wel als je in andere kamers binnenkijkt, overal onbegrijpelijke kreten en onsamenhangende tekeningen op witte borden aan de muren gekrabbeld. Verder zitten er opvallend veel deuren op slot.

Enfin, je klopt uiteindelijk aan een deur, en een enigszins verwilderde, verbaasd kijkende oudere heer kijkt je vragend aan. Dan zeg je natuurlijk iets als "Elvis Presley, I presume?" en de man zegt: "Ja inderdaad, ik ben Elvis Presley". Wat denk je dan als doorgewinterde onderzoeksjournalist? "Hebbes"?

Hoe kan Vox hiermee wegkomen? Waarom wordt het blad niet juridisch aangepakt door de taalprof, of door de geïnterviewde taalkundige? Dat is waarschijnlijk vooraf door de Nijmeegse rechtenfaculteit wel uitgezocht. De taalprof zelf kan natuurlijk niets beginnen omdat virtuele personen geen rechtspersonen zijn, en de geïnterviewde taalkundige is machteloos tegen het imago dat hem is aangewreven. Stel je voor dat hij nu bij hoog en bij laag zou beweren dat hij verkeerd geciteerd is en dat hij de taalprof helemaal niet is, wie zou hem geloven? Iedereen zou zeggen: "Jaja, dat kun je nou wel zeggen, maar waar rook is, is vuur." Slachtoffers van roddel zullen dit dilemma kunnen beamen. Je kunt er maar beter geen aandacht aan besteden. Hoe harder je ertegen ingaat, des te krampachtiger wordt het.

Ik zeg het nog maar eens: de taalprof is een virtuele internetpersoonlijkheid. De enige echte uitspraken van de taalprof staan hier, op het webadres taalprof.web-log.nl. Op elke andere plaats kan iedereen van alles beweren, helaas ook onder de naam taalprof. De echte taalprof discussieert wel eens mee op andere plaatsen op het internet, maar als je het zeker wilt weten kun je alleen op deze plaats de bevestiging krijgen.

Lees minder

Taalprof afgeleid

Het is misschien niet iets voor een doordeweekse dag, maar bij het laatste stukje over de bepaling van gesteldheid struikelde de taalprof over een spontane opeenvolging van drie keer het woordje als. Hij wilde schrijven: Als 'als' "zoals" betekent, is er geen sprake van een bepaling van gesteldheid, en schreef bijna: Als 'als' "als" betekent, is er geen sprake van een bepaling van gesteldheid.

Nou dacht hij altijd dat de opperlandse kampioen het woord vliegen was: Als achter vliegen vliegen vliegen, vliegen vliegen vliegen achterna. En hij wist ook wel dat met het woordje dat ook wel iets te construeren valt, omdat dat verschillende woordsoorten kan vertegenwoordigen (onderschikkend voegwoord, aanwijzend voornaamwoord, betrekkelijk voornaamwoord, en dan kun je er ook nog een zelfstandig naamwoord van maken door er aanhalingstekens omheen te zetten). Zo kun je maken: Het bestuur, dat dat dát "dat" dát "dat" kon vervangen, niet opgemerkt had..., waarbij een bijzin met voegwoord dat het  onderwerp vormt in een bijzin met betrekkelijk voornaamwoord. In een parafrase: Het bestuur, hetwelk dat dit "dat" dat "dat" kon vervangen, niet opgemerkt had...

Maar met als kan het nog sterker.

Lees meer/ minder/ printversie

Want de oorspronkelijke zin, Als als als betekent, kun je gemakkelijk uitbreiden met twee bijvoeglijke bepalingen. Net zoals je kunt zeggen 'dit' als voornaamwoord, kun je ook zeggen 'als' als voegwoord en zelfs daarin kun je voegwoord vervangen door "als" (met een -toegegeven, onwaarschijnlijke- betekenis: het woordje 'als' in de betekenis "als"). Dit procedé kun je twee keer toepassen:  Als 'als' -als "als"- 'als' -als "als"- betekent, dan is er geen sprake van een bepaling van gesteldheid. Dan zit je op 7 keer hetzelfde woord.

Dit is natuurlijk allemaal heel erg geconstrueerd, maar dat zijn die opperlandse kunststukjes altijd wel een beetje. De spontane zijn leuker, maar toch.

Lees minder

Taalprof verloochent principes

Het was eruit voordat ik er erg in had. Misschien kwam het doordat ik op het verkeerde been stond. Het was vlak na het NOS journaal, de aankondiging van het programma Knevel en Van den Brink. Wendy van Dijk beëdigt als buitengewoon ambtenaar, stond er. En ik dacht: wie beëdigt ze dan? Maar de bedoeling was natuurlijk dat Wendy van Dijk beëdigd was als buitengewoon ambtenaar. Beëdigt was een voltooid deelwoord en moest dus als beëdigd gespeld worden.

Dat was nog tot daar aan toe, zulke spelfouten komen dagelijks voor. Maar ik reageerde onmiddellijk op de site van het programma. Stom, stom. Misschien lag het aan dat tweede glas wijn bij het laatste avondmaal. Maar ik kan het niet meer ongedaan maken. En ik hoorde ook nog een haan kraaien. Nou, dan weet je het wel.

Prijs verdeelt genootschap

Nieuws van het Frits Barendgenootschap! Deze nog relatief onbekende vereniging die strijdt tegen de onnodige bepaling van gesteldheid dreigt verscheurd te worden door interne conflicten. Aanleiding vormen twee prijzen die de vereniging heeft ingesteld voor taalgebruikers die zich in positieve of negatieve zin onderscheiden door hun taalgebruik, in het bijzonder met betrekking tot de bepaling van gesteldheid.

Taalgebruikers die veel onnodige bepalingen van gesteldheid gebruiken, kunnen voortaan rekenen op het zwartkijkertje, en zij die de bepaling van gesteldheid succesvol vermijden kunnen worden genomineerd voor het goedmakertje.

Het conflict is ontstaan door de naam goedmakertje.

Lees meer/ minder/ printversie

Het bestuurslid Basta vond dat in het woord goedmakertje te zeer sprake was van een onnodige bepaling van gesteldheid en diende een motie van wantrouwen in. Toen die verworpen werd, trok hij zijn conclusies en verliet hij de vereniging. De heer Fijntjes, voorzitter van het genootschap, reageert teleurgesteld: "Beide prijzen hebben namen met een knipoog. Het woord zwartkijkertje is afgeleid van de uitdrukking zwart kijken. Hierin lijkt zwart wel een bepaling van gesteldheid, maar dat is het niet. Immers, wie zwart kijkt, ís zelf niet zwart. Zwart is daar dus een bijwoordelijke bepaling. Bij goedmakertje ligt het anders: als je iets goed maakt, dan wordt het daardoor ook goed. Het genootschap wil hiermee echter uitdrukken dat het een gematigd standpunt inneemt: als je van een constructie met bepaling van gesteldheid een zelfstandig naamwoord maakt, is daarmee de bepaling van gesteldheid voldoende geneutraliseerd. Technisch is het dan geen bepaling van gesteldheid meer, en wordt het ook niet zo benoemd."

De heer Basta ziet het anders: "Dit is nou typisch zo'n voorbeeld van een halfzachte benadering waardoor de bepaling van gesteldheid steeds verder voortwoekert in de Nederlandse taal. Dit staat haaks op de oorspronkelijke doelstellingen van het genootschap: de totale uitbanning van de bepaling van gesteldheid uit de Nederlandse grammatica." Maar waarom is dat zo belangrijk? De heer Basta: "Reken eens uit hoeveel kostbare onderwijstijd er bijvoorbeeld verloren gaat aan de bepaling van gesteldheid! En met welk doel? Wat heb je eraan als je weet wat een bepaling van gesteldheid is? Daarom zou de bepaling van gesteldheid gewoon afgeschaft moeten worden. En dat kan alleen als we haar in de taal zelf krachtig bestrijden."

Taalkundigen zijn niet zo gelukkig met de acties van het genootschap. Zo wijst Britney Zinsneijder, taalkundige aan de Universiteit van Amsterdam, erop dat de bepaling van gesteldheid juist een erg efficiënte constructie in de taal is: "Als je zegt Jan klopte neuriënd de slagroom stijf, dan zeg je drie dingen tegelijk in één zin: Jan klopte de slagroom, Jan neuriede, én de slagroom werd stijf als gevolg van het kloppen. Als we daar telkens drie afzonderlijke zinnen voor nodig zouden hebben, zou dat een ontzettende tijdverspilling opleveren. De economische gevolgen daarvan zijn niet te overzien."

De heer Basta reageert laconiek: "Die taalkundigen willen gewoon zorgen dat ze werk houden. Dat gaat helemaal nergens over. Weg met dat zinsdeel!" Hij overweegt om een radicalere beweging op te richten (werktitel: het Barbara Barend Genootschap) die de bepaling van gesteldheid met alle middelen zou moeten proberen uit te roeien. Basta: "Wij gaan de mensen zelf vragen wat zij van de bepaling van gesteldheid vinden en wat we ertegen kunnen doen. Er is veelbelovend onderzoek in China, dat taaltechnologische apparatuur heeft ontwikkeld om bepalingen van gesteldheid in spontane spraak te detecteren. Daaruit kan een biofeedbackmethode worden ontwikkeld die de taalgebruiker een stroomschok geeft bij het uitspreken van een bepaling van gesteldheid. De ergste zondaars zouden daarmee moeten worden behandeld. Dan leren ze het wel af."

Lees minder

Geachte VPRO-redactie

Gisteravond, 25 mei 2008, kwam ik bij het zappen min of meer per ongeluk terecht bij uw cursus Brabants, die niet in de gids stond aangekondigd. Hoewel het mij verheugt dat u blijkbaar de teloorgang van ons taalonderwijs een halt wilt toeroepen, denk ik dat u de kijkers meer van dienst bent als u dergelijke educatieve projecten fatsoenlijk aankondigt, zodat ik mij gewapend met notitieblokje en opname-apparatuur geconcentreerd voor de beeldbuis kan installeren.

Daarnaast moeten mij ook een paar dingen van het hart over de inhoud van dit programma.

Lees meer/ minder/ printversie

Dat u de cursus laat beginnen met een op cabareteske wijze uitgevoerd dansje met bijbehorend liedje waarin naar later blijkt de complete leerdoelen van de cursus uit de doeken worden gedaan, dat kan ik begrijpen. U wilt natuurlijk met name de jongeren aanspreken, die door een meer serieuze aankondiging wellicht afgeschrikt zouden worden. Daar hoort u mij dus niet over, evenmin als over de titel van de cursus, Heddegedagezeedgehad, jao, mindedawerklukwaor, hoedoedegeda, hoedoedegeda, hoeheddegedagedaon, die uit de gehele tekst van het liedje bestaat, en die weliswaar de lading wel dekt, maar anderzijds ook moeilijk te onthouden is, en die -mag ik daaraan toevoegen- als hij eenmaal onthouden is, de cursus zelf overbodig maakt. Dat zal allemaal in het kader van de luchtige toon zijn die op de zondagavond nu eenmaal noodzakelijk is.

Ook ben ik bereid om heen te stappen over het bezwaar dat de zinnetjes uit het cursuspakket weinig praktisch nut hebben. Ik kan als importbrabander hier in Deurne echt geen brood kopen met de vraag Heddegedagezeedgehad? en tijdens een Brabantse koffietafel kan ik misschien een half uurtje de schijn ophouden door af en toe in het midden te brengen Mindedawerklukwaor? maar op een gegeven moment zal iemand mij zelf de vraag stellen Hoedoedegeda? en dan sta ik mooi met de mond vol tanden. Maar misschien staan de meer praktische zinnetjes gepland voor de gevorderdencursus, dus daar wacht ik dan maar op.

Waar ik het eigenlijk over wil hebben is het ontbreken van elke vorm van grammatica in deze cursus. Neem nu de eerste les, bestaande uit de zin Heddegedagezeedgeha?, door uw cursusleiders gemakshalve vertaald met de Nederlandse zin Zei jij dat nou? Ik meen stellig dat uw cursisten hier sterk geholpen zouden zijn met een minimale hoeveelheid grammaticale reflectie.

Als ik uw Brabantse zin in woorden opsplits en die woorden letterlijk omzet in Nederlandse woorden, dan staat er Heb je dat gezegd gehad? Dat is een zin in de voltooide tijd, die blijkbaar in het Brabants in twee hulpwerkwoorden is uitgedrukt. Of moet ik hier het woord gezegd opvatten als een bepaling van gesteldheid, naar analogie van de Nederlandse zin Heb je dat ooit aan de praat gehad? Daar had ik wel graag wat meer uitleg over gezien (gehad).

Deze kleine grammaticale uitweiding leidt mij ook tot het angstige vermoeden dat uw vertaling, Zei jij dat nou? helemaal fout is. Ik zou denken dat Zei jij dat nou? in het Brabants moet zijn Zeidegijdanou? Dat is namelijk ook een onvoltooid verleden tijd, en het onderwerp is beklemtoond. Een correcte vertaling van Heddegedagezeedgeha? zou volgens mij moeten zijn Heb je dat gezegd? of desnoods Heb je dat echt gezegd?

Geachte redactie, ik zou u willen aanbevelen om het vervolg van uw cursus eens tegen het licht te houden samen met een Brabantse dialectoloog, zodat dergelijke blunders in de toekomst vermeden kunnen worden. Nogmaals, alle lof voor uw educatieve doelstellingen, maar onze mooie Brabantse taal wordt toch al zo bedreigd door verloedering en globalisering, als we dit cultuurgoed willen redden moeten we er zorgvuldiger mee omgaan.

met vriendelijke groet,

een bezorgde importbrabander

Lees minder

Je zou het moeten weten

"Zeg, heb jij een idee wanneer die vergadering begint?"
"Ik zou het niet weten"
"Hè, waarom zeg je dat nou?"
"Wat?"
"Ik zou het niet weten. Waarom zeg je niet gewoon Ik weet het niet?"
"Sja, ik weet het niet, wat is daar mis mee dan?"
"Het klinkt zo, zo, eh, ongeïnteresseerd"
"O?"
"Ja, vind je niet?"
"Hm. Ik heb het anders onlangs nog bij de Taaladviesdienst van Onze Taal nagevraagd"
"O, en wat zeiden die?"

Lees meer/ minder/ printversie

"Die vonden het juist heel beleefd."
"Beleefd?"
"Ja, lees het maar na in het septembernummer, in de rubriek Vraag en Antwoord."
"Nou ja zeg! Maar hoe zit dat dan?"
"Volgens hen is zullen een modaal werkwoord."
"Okee, dat snap ik. Dat staat ook hier en hier."
"Als je zegt ik zou het niet weten, bedoel je dus iets als Ook al zou ik heel erg mijn best voor je doen, dan zou ik het nog niet weten."
"Jaja, dat kan ik wel volgen. Maar waarom denk ik dan dat het ongeïnteresseerdheid uitdrukt?"
"Ik zou het niet weten."
"Kijk, nou doe je het weer! Nou ben je toch niet alleen maar beleefd?"
"De ANS noemt het een onzekerheidsmodaliteit."
"Ja, goed, maar dat verklaart deze kwestie niet. Onzeker heeft niets met ongeïnteresseerd te maken."
"Misschien heb je het gewoon mis met die interpretatie van jou."
"Ja, dat kan natuurlijk ook. Maar wacht eens!"
"Wat?"
"Modaliteit heeft altijd twee kanten"
"Twee kanten?"
"Ja, epistemisch en deontisch."
"Ho, wacht even. Dat zijn twee moeilijke woorden in één zin."
"Als je zegt het moet gebeuren, dan kun je bedoelen het is noodzakelijk dat het gebeurt."
"Ja."
"Dat is epistemisch. Maar je kunt er ook mee bevelen dat iets gebeurt. Dan leg je iemand een verplichting op."
"Jaja."
"Dat is deontisch"
"O. Maar dat is vrij eenvoudig."
"Precies. Epistemisch is, zeg maar, neutraal, zonder dat iemand iets wil, en bij deontisch is er altijd iemand die iets wil, of iemand die macht uitoefent."
"Okee. Maar nou ik zou het niet weten."
"Goed, ik zou het niet weten. Als je dat alleen als onzeker opvat, is dat de epistemische betekenis. Het heeft niets te maken met wat iemand wil."
"Okee."
"Maar combineer je die onzekerheid met wat je wil, dan zeg je met Ik zou het niet weten dus eigenlijk: het is volgens mijn wil onwaarschijnlijk dat ik het weet, met andere woorden: ik ben er niet in geïnteresseerd."
"Jaja. Ik snap het."
"Vandaar dat ik zou het niet weten als beleefd kan worden opgevat, want zekerheid is onbeleefd, dus onzekerheid is beleefder. Maar het kan ook als onbeleefd worden opgevat, omdat het kan worden begrepen als jouw ongeïnteresseerdheid om over het antwoord na te denken."
"Ik zie het. Dat is dus eigenlijk een heel verraderlijke uitdrukking."
"Dat zou ik wel denken!"

Lees minder

Ook goeiemoggel

"Goeiemoggel!"
"Wat zeg je nou?"
"Goeiemoggel! Dat ken je toch wel?"
"Nee wat is dat?"
"Dat is uit die reclame van de KPN. Man, het hele land heeft het erover!"
"O ja? Nou ik ken het niet, is dat net zoiets als Goeiesmorgens dan?"
"Ja, nee, nou, dit gaat veel verder."
"Leg eens uit"

Lees meer/ minder/ printversie

"Nou je hebt dus die reclame, van de KPN, daar is dan zo'n visboer en die z'n vis is op"
"Jaja"
"En dan sms't-ie naar de groothandel Goeiemoggel 15 kikllo inktvip."
"Inktvip?"
"Ja, hij kan niet zo goed sms'en en dan drukt-ie op verzenden voordat-ie het verbetert of zo"
"Jaja."
"Nou en die groothandel, daar praten ze dan echt zo"
"Wat?"
"Zo van Goeiemoggel, en de afdeling transploft en zo"
"Ja ik snap het. Leuk."
"En nou neemt het hele land dat zo'n beetje over. Iedereen verzint nou van die grappige verschrijvingen en spreekt ze uit, zo van ik roggel het wel effe"
"Nou leuk. Is dat alles?"
"Me dunkt!"
"Hoezo?"
"Veel mensen zeggen dat daarvan de hele taal naar de knoppen gaat. Jongeren kunnen al niet spellen, en nu gaan ze het ook nog voor de grap verkeerd doen"
"Maar dat is toch juist goed?"
"Hè?"
"Daar gaan ze toch juist beter van spellen?"
"Hoe kom je daar nou bij?"
"Nou, als je erbij wilt horen moet je dus bewust spelfouten kunnen maken"
"Ja?"
"Maar om je weten of iets een spelfout is moet je wel weten hoe het wél moet"
"Ja natuurlijk"
"Dus gaan degenen die mee willen doen meer op hun spelling letten"
"Ja zo had ik het nog niet bekeken. Maar er zijn toch ook veel mensen die zich eraan ergeren?"
"Ja dat is waar. Maar ook die raken daardoor meer alert op spelling"
"Hm"
"En bovendien toont de grap aan dat het heel onwaarschijnlijk is dat spelfouten de taal gaan beïnvloeden"
"Ehh..."
"Als je spelfouten gaat uitspreken, klinkt dat meteen heel belachelijk."
"Jaja"
"Dus ik ben er wel blij mee, met die hype"
"Hè gelukkig! Nou, goeiemoggel dan"
"Ja toot znies" Lees minder

Je ding doen

Ook weer zoiets waar veel mensen zich aan storen: je ding doen. Dat kun je in sommige kringen maar beter niet zeggen, want je wordt er onmiddellijk om uitgelachen. Je ding doen, dat is naast zoiets hebben van toch wel het meest verwerpelijke anglicisme dat er de afgelopen tien jaar ontstaan is. Wat? Nou ja, de afgelopen twintig jaar dan. Of vijftig, wat kan mij het schelen, het komt in ieder geval uit het Engels. Wat zeg je? Hûh?

Lees meer/ minder/ printversie

In juli 2007 wijdde Ewoud Sanders een aflevering van zijn rubriek Woordhoek aan het verschijnsel "translatie," de leuk bedoelde letterlijke vertaling van een Engelse uitdrukking. Het stukje droeg de titel Doe je ding. Een van de lezers merkte op dat die uitdrukking toch al zo'n 25 jaar bestaat, want hij komt ook al voor in een liedje van de popgroep Doe Maar.

De werkelijkheid is zoals vaak nog sterker. Je ding doen is helemaal geen vertaling uit het Engels, en de uitdrukking bestaat al zo lang als het Nederlands bestaat. Ook in het Engels is de uitdrukking veel en veel ouder dan je zou denken: in een etymologisch woordenboek van het Engels staat: "[the p]hrase do your thing "follow your particular predilection," though associated with hippie-speak of 1960s is attested from 1841." Dus ook in Engeland waren er in 1841 al mensen die do your thing gebruikten.

Maar hoe zit het dan met het Nederlands? Hebben wij die uitdrukking dan in de negentiende eeuw al van het Engels overgenomen? Nee hoor. Je ding doen is in het Nederlands al veel eerder opgetekend. Betje Wolff en Aagje Deken bijvoorbeeld, in 1793: "Ik doe liefst mijn dingetjens zelve". Dat was dan wel, zoals het WNT dat formuleert Zijne dingen doen, maar de betekenis was net zo algemeen als nu. En het is nog sterker.

De combinatie Zijne dingen doen komt in het Nederlands ook voor in de klucht De Theezieke Juffers uit 1701 ("als zy t'huis zyn, om haar dingen te doen"), en de vroegste vindplaats is volgens het WNT een passage uit Van Ulenspieghels leven ende schimpelijcke wercken, ende wonderlijcke avontueren, die hi hadde.Daar staat de zin "Ende die werdinne ginc daer na in haer camere om haer dingen te doen". Het jaartal? 1520.

Nu zitten we al in de Middeleeuwen, maar de koek is nog niet op. Het is verbazend gemakkelijk om met Google nog oudere vindplaatsen op te sporen. Zoek bijvoorbeeld binnen www.dbnl.org, en je vindt vrijwel meteen de fraaie passage: "So lange dede Paulus sine dinc, Dat slapende wert die jongelinc Ende viel neder ende sterf te hant." Dat gaat over de apostel Paulus die "zijn ding doet," namelijk preken voor een grote schare volgelingen. Een van die volgelingen luistert vanaf een hoog vensterraam en valt erbij in slaap. Dat komt ervan als je te lang je ding doet.

Wanneer werd dit dan geschreven? Het komt uit de Spiegel historiael. Tweede partie van Philip Utenbroeke, geschreven ergens tussen 1393 en 1402. Kan het nog sterker? Jazeker!

In de Spiegel historiael. Eerste partie, van Jacob van Maerlant, geschreven tussen 1300 en 1325, komt de verrassend levendige en frisse vraag voor: "Sech, waer daden si haer dinc?" Nou gaat het hier wel over overspel plegen, dus dat is een heel specifieke invulling van je ding doen, maar in hetzelfde werk staat ook een passage over een waterdrager: "Die waterdragere dede sine dinc, Alse hi dede ten eersten jare." Niks overspel, de man doet gewoon zijn ding.

Betekent dat nu dat de uitdrukking je ding doen rond 1300 ontstaan is? Waarschijnlijk niet. Vóór die tijd worden de bronnen erg schaars, en ze bestaan voornamelijk uit bijbelteksten en juridische documenten. De uitdrukking lijkt meer uit de dagelijkse omgangstaal, en die bleef in die tijd grotendeels onopgetekend. Nee, ik denk dat we veilig kunnen stellen: vanaf het moment dat dagelijkse omgangstaal werd opgeschreven in het Nederlands is ook de uitdrukking je ding doen te vinden.

Is dit verrassend? Niet als je nagaat wat het voor een uitdrukking is. Er wordt wel veel gescholden op je ding doen, maar als je het goed bekijkt is het een uitdrukking die van een uitzonderlijke intelligentie getuigt. Ga maar na: als je totaal geen taal- of abstractievermogen hebt, moet je alles apart aanwijzen. Wil je een appel, dan wijs je een appel aan. Wil je een peer, dan wijs je naar een peer. Wil je kersen, dan wijs je naar kersen. Als je fruit wil, dan wijs je ze in het wilde weg allemaal maar aan, één voor één. Want je kunt niet fruit in het algemeen aanwijzen. Alleen de taal levert je een overkoepelend woord: fruit. Met overkoepelende woorden laat je zien dat je de wereld begrijpt, ze bieden je een houvast om over groepen van dingen te praten.

Wat is het meest overkoepelende woord dat er in het Nederlands bestaat? Dat zijn er twee: voor zelfstandige naamwoorden is het ding, en voor werkwoorden is het doen. Alle zelfstandige naamwoorden zijn specifiekere invullingen van dingen, en alle werkwoorden zijn invullingen van doen. Dingen doen is dus het ultieme bewijs dat je snapt hoe de wereld in elkaar zit. Het is de opperste graad van intelligentie. Alleen wie beschikt over het vermogen om taal te gebruiken kan zijn ding doen.

Lees minder

Vind de taalfout

"Mediaopleiding HvA pikt taalfouten niet meer," kopt het Parool. Studenten van de opleiding Media, Communicatie en Informatie krijgen voortaan puntenaftrek voor taalfouten in hun tentamens.

Wat zijn dat voor taalfouten? Daar is de taalprof altijd wel benieuwd naar. Dat staat in de volgende zin: "Geen werkgever zal het waarderen als een student tijdens zijn stage geen d van een t kan onderscheiden en me in plaats van mij gebruikt."

Met die d en t zullen wel de bekende dt-fouten worden bedoeld in de spelling van de werkwoordvervoeging. Maar waarom zou je geen me in plaats van mij mogen gebruiken? Is dit niet een taalfout van de Parooljournalist zelf? De taalprof denkt van wel.

Lees meer/ minder/ printversie

Zeer waarschijnlijk betreft deze taalfout de klacht dat leerlingen me schrijven als bezittelijk voornaamwoord. Me huiswerk. Me in plaats van mijn dus. Niet in plaats van mij. Want dat mag bijna altijd, vaak is het zelfs beter. Alleen niet aan het begin van de zin (me kan dat niet schelen). Maar het lijkt me (mij) sterk dat iemand dat fout doet.

Lees minder

De taalkundigen hebben het gedaan

Geen gemakkelijker mikpunt van spot dan de taalkundigen. Zelfs de meest serieuze taalcolumnisten kunnen de neiging soms niet bedwingen om af te geven op de wetenschappers die zich met de taal bezighouden. Zie de meest recente aflevering van de rubriek Woordhoek van Ewoud Sanders.

Sanders hanteert een beproefd recept, dat ook veelvuldig door de ergste taalcritici wordt toegepast: humor. Zet een aantal enormiteiten op een rij, en je scoort gegarandeert punten. Feiten checken is nergens voor nodig, het gaat immers niet om de feiten maar om het effect.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik zie eigenlijk niet goed wat de boodschap is van de aflevering, maar dat moet iedereen maar eens zelf nalezen. In elk geval geeft Sanders een aantal hilarische voorbeelden van automatische vertaling (althans, we moeten maar geloven dat die door computers zijn geleverd), en hij voegt er, in een ironische omkering, de opmerking aan toe dat het wel snel afgelopen zal zijn met de menselijke vertalers, want de machines kunnen het al bijna overnemen. Nee, dit is humor van de meest fijnzinnige soort, dat voel je onmiddellijk.

Waarom neemt de taalprof dan de moeite om hier iets over te schrijven? Waarom laat hij een duidelijk niet serieus bedoeld stukje niet lopen? Tja, misschien was dat verstandiger geweest. Maar diep in zijn hart is de taalprof natuurlijk een eigenwijze schoolmeester.

Het stukje van Sanders begint zo: Al aan het eind van de jaren zestig van de vorige eeuw begonnen taalkundigen te voorspellen dat teksten spoedig automatisch vertaald zouden kunnen worden. Dat is een opmerkelijke uitspraak, niet in de laatste plaats omdat in 1966 een vernietigend rapport verscheen van de Amerikaanse regering (het roemruchte ALPAC-report), dat de vloer aanveegde met de hooggespannen verwachtingen ten aanzien van de machinale vertaling. Na 1966 was er geen wetenschapper, laat staan een taalkundige, die hier nog zijn vingers aan durfde te branden. Het heeft decennia geduurd voordat het onderzoek weer enigszins op gang kwam. Als er ooit een tijd is geweest dat er in het geheel géén verwachtingen waren ten aanzien van automatische vertaling, dan was dat aan het eind van de jaren zestig.

De verwachtingen waren hooggespannen, om precies te zijn, vanaf 1949, toen een zekere Warren Weaver een memorandum schreef getiteld "Translation", waarin voor het eerst de mogelijkheid werd geopperd om teksten te vertalen met behulp van computers. Weaver was geen taalkundige, maar een wiskundige, die aangestoken was door het succes van de cryptografie in de Tweede Wereldoorlog onder leiding van de Britse Alan Turing (ook al geen taalkundige). Hij veronderstelde dat het automatisch vertalen van Russisch naar Engels eenzelfde probleem was als het breken van een geheimschrift, iets waarvan de eerste de beste taalkundige hem meteen had kunnen vertellen dat het een gedachte is die nergens op slaat.

In ieder geval liep de hele computerwereld zowat achter Weavers idee aan. Iedereen, behalve taalkundigen zoals Yehoshua Bar-Hillel, die in 1964 het meest geciteerde artikel over machinale vertaling schreef, waarin hij het probleem van de benodigde wereldkennis al in zijn volle omvang herkende, en waarin hij vaststelde dat het onwaarschijnlijk was dat computers dit probleem principieel zouden kunnen oplossen.

Ook de eerste Nederlandse computerlinguïsten, waarvan Hugo Brandt Corstius er een was, spraken al snel hun scepsis uit. Sanders vermeldt dit wel in zijn stukje. Hij schrijft letterlijk: Nog voordat de eerste commerciële vertaalprogramma’s op de markt waren, voorspelden deskundigen als Hugo Brandt Corstius dat het een stuk moeilijker zou gaan worden dan men dacht. Let op de formulering: Hugo Brandt Corstius wordt hier "deskundige" genoemd, geen "computerlinguïst", laat staan een "taalkundige".

Wat is dat toch met die opinies over "de taalkundigen"? Hebben ze ergens iets verkeerds gezegd? Is het de spelling, waar alle taalkundigen blijkbaar medeplichtig aan zijn, die zoveel kwaad bloed heeft gezet dat ze met terugwerkende kracht ook nog eens de schuld moeten krijgen van alle slechte vertalingen geproduceerd met hedendaagse computers? De taalprof ziet het allemaal met verbazing aan.

Lees minder

Jij ook

"Prettig weekend!"
"Ja jij ook"
"Wat?"
"Jij ook een prettig weekend"
"Hoezo, jij ook?"
"Ik begrijp niet wat je bedoelt. Zeg ik iets verkeerds?"
"Je zegt jij ook"
"Nou en?"
"Is dat geen meewerkend voorwerp?"
"Huh?"
Lees meer/ minder/ printversie

"Dat jij in Jij ook, is dat niet eigenlijk een meewerkend voorwerp?"
"Hoe moet ik dat nou weten?"
"Wat bedoel je als je zegt Jij ook?"
"Jij begint volslagen onbegrijpelijk te worden, weet je dat?"
"Doe nou even mee"
"Maar wat bedoel je dan?"
"Kun je dat ook uitgebreider zeggen, jij ook?"
"Uitgebreider?"
"Ja, in een volledige zin"
"Maar dat deed ik toch net? Jij ook een prettig weekend?"
"Ja maar dat is nog steeds geen volledige zin"
"O?"
"Daar staat bijvoorbeeld geen persoonsvorm in"
"Geen persoonsvorm"
"Geen werkwoord"
"Jaja"
"Dus kun je Jij ook een prettig weekend ook aanvullen met een werkwoord?"
"Eh, ja, ik weet niet, iets als ik wens ... of zo? Bedoel je dat?"
"Dat bedoel ik, dan krijg je ik wens jij ook een prettig weekend"
"Nee dan zou ik zeggen ik wens jou ook een prettig weekend"
"Precies! Maar waarom zeg je dan ook niet Jou ook?"
"Ja hoor es, dat klinkt voor geen meter!"
"Okee, maar dan moet je het misschien met een ander werkwoord aanvullen. Ik dacht, het is misschien een lijdende vorm"
"Een wat?"
"Dat het eigenlijk is Jij wordt door mij ook een prettig weekend gewenst, en dan eerst verkort tot Jij ook een prettig weekend gewenst, dat hoor je ook wel eens, en dan ook nog dat gewenst of dat een prettig weekend weggelaten."
"Jaja, klinkt aannemelijk. Wat is daar mis mee dan?"
"Nou ja, wat mij betreft niks. Maar in de zin Ik wens jou een prettig weekend is volgens alle gangbare grammatica's jou een meewerkend voorwerp."
"En wat zou dat?"
"Als je daar een lijdende vorm van maakt, zou volgens de norm het meewerkend voorwerp geen onderwerp mogen worden."
"Jaja"
"De lijdende vorm zou dus moeten worden Een prettig weekend wordt jou gewenst en niet Jij wordt een prettig weekend gewenst."
"Nou ja, eerlijk gezegd: dat eerste klinkt ook wel wat beter"
"Ja, dat geef ik graag toe. Maar als je dan verder alles weglaat behalve jij/jou en ook, dan kan het toch alleen jij ook worden en niet jou ook."
"Ja, wat gek!"
"Dat bedoelde ik nou"
"Wel jammer"
"Hoezo jammer?"
"Nou zit ik hier het hele weekend over te piekeren. Dan is het geen prettig weekend meer."
Lees minder

Aan de borreltafel

"Die taalprof kan me nog meer vertellen."
"Man, schei uit! Ik ben al lang opgehouden met het lezen van die website. Wat had hij nou weer dan?"
"Hier, kijk, op 27 april, daar stelt iemand een eenvoudige vraag over hen en hun."
"O ja, hun hebben zeker"
"Nee, hier: Moet het zijn ik heb hen om raad gevraagd of ik heb hun om raad gevraagd?"
"Ja ja"
"Simpele vraag toch? Dat vinden jullie toch ook?"
"Ja, duidelijk."
"Ik snap niet wat het probleem is."
"Nou, en dan krijg je me toch een partij gedraai van die taalprof, hij begint echt steeds meer op een taalkundige te lijken."
"Zo!"
"Ja, dit en dat, en aan de ene kant en aan de andere kant... en de grammatica is hier niet voor bedoeld, en je kunt er zus tegenaan kijken of zo, en de een zegt dit en de ander dat, en het moet allemaal kunnen, kortom: zoek het zelf maar uit."
"Nee, dan was het vroeger anders"

Lees meer/ minder/ printversie

"Ja, vroeger!"
"Wij hadden daar helemaal niet zo'n probleem mee, met hen en hun."
"En anders werd het er wel uit geramd!"
"Precies! Wij hoefden echt niet aan te komen met Meester, hun hebben dat gedaan."
"Een klap voor je kop kon je krijgen!"
"Op zijn minst! En gewoon nablijven en strafwerk schrijven"
"Tot je het nooit meer fout deed"
"Zo is het. Kom daar vandaag de dag maar eens om."
"Man, ik snap het ook niet. Waarom moet dat tegenwoordig ook zo ingewikkeld? Vroeger waren die regeltjes toch ook gewoon simpeler?"
"Of waren wij nou zoveel slimmer?"
"Nee joh, het werd gewoon één keer goed uitgelegd en dan wist je het."
"Dat vergat je nooit meer."
"Ehh..."
"Wat?"
"Maar hoe zat dat dan ook al weer met hen en hun?"
"Wéét jij dat niet meer?"
"Ja, nee, ik weet wel dat hun geen onderwerp kan zijn. Dat kwam vroeger niet eens bij ons op om dat zo te zeggen. En dat het altijd hun vader is en niet hen vader, dat weet ik ook nog wel. Maar was het nou hun vragen en hun informeren, of hen vragen en hen informeren?"
"Maar dat was toch heel simpel?"
"O ja, hoe zat het dan ook al weer?"
"Het was hun bij meewerkend voorwerp en hen bij lijdend voorwerp."
"O ja, nou weet ik het weer. Ja ik snap niet wat daar moeilijk aan is. Jullie nog wat drinken?"
"Doe mij nog maar een borreltje"
"Ja mij ook."
"Dus, ehh, ja ja, meewerkend voorwerp, ja dat spreekt vanzelf. Maar er was toch ook iets met voorzetsels?"
"Voorzetsels?"
"Ja, dat als je zei aan hun vragen, dan was het weer hen."
"O ja. Maar dat is logisch!"
"Dat snapte je meteen. Na een voorzetsel is het hen, dat ziet iedereen."
"Dan heb je ook geen meewerkend voorwerp maar een voorzetselvoorwerp."
"Ja precies! Hoor hem, voorzetselvoorwerp, die was ik bijna kwijt. Ja dat was het. Wat zat het vroeger toch eenvoudig in elkaar."
"Maar aan hen iets vragen, dan is aan hen toch nog steeds meewerkend voorwerp?"
"Nee toch?"
"Nee dat dacht ik niet"
"Jawel, jawel, hij heeft gelijk, want dat voorzetsel kun je weglaten."
"O ja, als je het voorzetsel kunt weglaten is het meewerkend voorwerp."
"Ja, zie je wel! Proost!"
"Proost. Maarrehh..."
"Wat nou weer?"
"Maar als je in aan hen iets vragen het voorzetsel weglaat moet het toch weer hun iets vragen worden?"
"Hè?"
"Hun iets vragen?"
"Ja, maar dan is het meewerkend voorwerp!"
"O ja."
"Maar dat was aan hen toch ook?"
"Ja, maar dan staat er een voorzetsel bij en dan is het so wie so hen."
"Jaja, het is gewoon even opletten."
"En dat kunnen ze tegenwoordig niet meer."
"Daarom vinden ze alles maar goed."
"Enne..."
"Wat?"
"Wat moet het dan zijn bij iemand vragen om iets? Hun of hen?"
"Nou, ga maar na"
"Hoezo ga maar na?"
"Nou, is het meewerkend voorwerp?"
"Hoe moet ik dat weten?"
"Kun je er aan bij zetten?"
"Ik weet het eigenlijk niet. Aan iemand om iets vragen, dat klinkt niet helemaal lekker."
"Ik vind dat prima."
"Hmm. Ik weet het niet. Je had toch nog een andere truc?"
"Kun je het in de lijdende vorm zetten en wordt het dan onderwerp? Dan is het lijdend voorwerp."
"Wij worden om iets gevraagd?"
"Ja, dat zeggen ze tegenwoordig wel, maar dat is eigenlijk fout."
"Waarom?"
"Omdat het eigenlijk moet zijn Ons wordt om iets gevraagd."
"Waarom moet dat?"
"Omdat ons meewerkend voorwerp is."
"Maar waarom is ons daar dan meewerkend voorwerp?"
"Ik weet het ik weet het!"
"Waarom dan?"
"Omdat je ook zegt hun om iets vragen en niet hen om iets vragen!"
"Ja natuurlijk, dat was het!"
"Ja, zie je wel, als je dat één keer goed geleerd hebt, dan vergeet je het nooit meer."
"Precies! Leo, schenk mij nog eens in! En doe hun ook nog wat."
"Wat zeg je nou?"

Lees minder

Ondertussen op het marktplein

"Ja, nou gaat het toch echt de verkeerde kant op met dat weblog van jou!"
"Hè?"
"Man man man, wat een zielig gepietepeuter op de vierkante millimeter, zeg!"
"Wat bedoel je?"
"Eerst horen we weken haast niks, en dan ineens drie van die logs over het hulpwerkwoord waar de honden geen brood van lusten!"
"Hoezo dat dan?"
"Zie je dat nou zelf niet, dat je met één of twee lezers in discussie gaat, en dat je bij de tweede regel iedereen al kwijt bent?"
"Ehh..."
"En dan: waar gáát dit in hemelsnaam over? Wie zit hier nou op te wachten?"
"Ehh..."
"Vind jij nou serieus dat iedereen dit moet kunnen volgen?"
"Nou..."
"Dat iedereen op dit niveau moet kunnen meeneuzelen over wanneer iets nou wel of niet een hulpwerkwoord is? Get a life, zou ik zeggen. Het is maar een goede raad, denk daar maar eens over na."
Lees meer/ minder/ printversie

"Wat had ik hier dan wel over moeten vertellen?"
"Nou, gewoon, hoe het zit!"
"Hoe het zit"
"Ja. Ik moet zeggen, je begon niet slecht, met een overzichtje van alle hulpwerkwoorden, dat vond ik nog wel handig. Uitprinten, op de binnenkant van je hand schrijven, best handig voor proefwerken in de zinsontleding, kijk, dáár heb je wat aan!"
"Ja ja"
"Dan vraag ik me nog af: waarom zoveel?  Waarom überhaupt die hulpwerkwoorden, kan dat niet eenvoudiger, of desnoods één soort en dan allemaal gewoon hulpwerkwoord noemen. Want, let's face it: je kúnt er natuurlijk verder helemaal niets mee, met die kennis. Daar ga je niet beter van schrijven of zo."
"Nee"
"Dus wat nou precies het punt is ontgaat me, maar als het dan toch moet, zou ik zeggen: leg het zo uit dat mensen gewoon die rijtjes van buiten kunnen leren (wat is er eigenlijk mis met een ezelsbruggetje?), en dan wordt het al een stuk zinniger."
"Ik vind dat jij maar een rare opmerking hebt over wat zinnig is"
"O? Look who's talking!"
"Jij vindt het zinnig om kennis te hebben waar je niks aan hebt"
"Ik? Nou nog mooier! Van mij hoeft het helemaal niet, al die hulpwerkwoorden!"
"Maar jij wil wel rijtjes van buiten leren om een proefwerk te kunnen halen"
"Ja desnoods. Dat is dan misschien niet zinnig, misschien is dat het verkeerde woord, maar het is wel praktisch."
"Jij vindt het niet zinnig om te weten hoe taal in elkaar zit?"
"Nou ja, misschien op zich wel, maar ik zie niet in wat dat gefröbel met die hulpwerkwoorden daarmee te maken heeft."
"Voor jou zijn alle werkwoorden hetzelfde"
"Ja, bijvoorbeeld. Weet ik veel."
"Dat is eigenlijk nog niet eens een slecht uitgangspunt, weet je dat?"
"Aha, zie je nou wel! Je begint het door te krijgen."
"Je moet wel erg goede redenen hebben om sommige werkwoorden als hulpwerkwoord te bestempelen."
"Precies! Ik zou zeggen: welke zijn dat dan?"
"Nou, dáár gaan die logs juist over!"
"Ja maar wacht even: jij gaat ervan uit dat er hulpwerkwoorden bestaan en dan zit je alleen maar wat aan de marge te prutsen, wat verder niemand kan volgen."
"Toch probeer ik het uitgangspunt zo eenvoudig mogelijk te krijgen."
"En wat is dat uitgangspunt dan?"
"Dat hulpwerkwoorden alleen maar meehelpen om de zin te vormen. Zelfstandige werkwoorden en hulpwerkwoorden bepalen welke voorwerpen er in de zin staan: of er een lijdend voorwerp is, of er een meewerkend voorwerp is, of een voorzetselvoorwerp en zo ja, met welk voorzetsel. Het hulpwerkwoord doet dat allemaal niet. Dat laat al die voorwerpen intact, wisselt er soms eentje om met het onderwerp, of zet er hoogstens een lijdend voorwerp bij, zoals doen en laten, maar daar houdt het dan ook mee op."
"En wat zegt dat over hoe de taal in elkaar zit?"
"Omdat hulpwerkwoorden toegevoegd zijn, worden ze in sommige talen niet eens als werkwoord uitgedrukt, maar bijvoorbeeld als achtervoegsels bij het werkwoord, of bepalingen. Talen kunnnen kiezen of ze die toevoegingen in de woordvorming, of in een extra hulpwerkwoord uitdrukken. Dat is een interessante eigenschap van taal."
"Hm. Ja goed, dat kan allemaal wel zo wezen, maar ik had dat graag wat helderder gezien. Nu is er toch een hoop discussie, het lijkt wel of je het allemaal niet zo goed weet."
"Maar er ís ook discussie! Taalkundigen zijn het er soms niet over eens of iets nou een hulpwerkwoord is. Want hulpwerkwoorden kunnen ook ontstaan uit gewone werkwoorden. Dat proces kan soms zelfs nog gaande zijn, en dat betekent dat je sommige gevallen misschien wel op twee manieren kunt opvatten. Is dat erg? Ik dacht het niet. Dat is wat taal is. Taal is niet statisch, maar dynamisch. Er zit ontwikkeling in. Maar dat betekent ook dat de beschrijving daarin mee moet gaan. Taal is een moving target."
"O. Nou, ik ga lekker in de zon zitten, kijken naar alle moving targets die voorbijkomen, dat lijkt me een stuk relaxter."
"Kijk, hulpwerkwoord gaan, hoor je wel?"
"Ja hou nou maar op."
Lees minder

Grap met benen

Aha! Misschien stromen dan nu eindelijk de syntactische grappen binnen! Een lezer suggereert een grap van Toon Hermans: Komt een vrouw bij de dokter en zegt: "Dokter, ik kan mijn benen niet uit elkaar houden". Zegt die dokter: "Mevrouw, dan moet u ze nummeren."

Is dit een syntactische grap? Jazeker!

Lees meer/ minder/ printversie

Veel grappen zijn gebaseerd op een dubbelzinnigheid. Vaak betreft het een woordbetekenis, maar soms zit er ook een aardigheidje in dat je alleen met een goede ontleding kunt begrijpen. Wat is hier aan de hand?

De verleiding is groot om de dubbelzinnigheid van je benen uit elkaar houden af te doen met het verschil tussen "letterlijk" en "figuurlijk". De betekenis "gespreid houden" is dan de letterlijke betekenis, en de betekenis "onderscheiden" is figuurlijk. Dat er ook nog een verschil in de ontleding is, blijft daardoor een beetje op de achtergrond.

Hoe is dan die ontleding van die "letterlijke betekenis" van je benen uit elkaar houden? Dat kun je goed zien als je uit elkaar probeert te vervangen door andere woordgroepen: je benen gespreid houden, je benen wijd houden, dat zijn typische constructies met een lijdend voorwerp en een bepaling van gesteldheid!

Er is een zogeheten "predicatief verband" tussen je benen en uit elkaar (of gespreid, of wijd). Je benen zijn uit elkaar, zijn gespreid, zijn wijd. De constructie je benen uit elkaar houden is in deze betekenis dus een invulling van het schema iets zo houden.

De constructie je benen uit elkaar houden in de andere betekenis heeft natuurlijk oorspronkelijk dezelfde structuur. Als je de elementen van een verzameling op verschillende plaatsen neerlegt ("uit elkaar"), dan is dat ook een manier om die elementen te onderscheiden. Toch is van die oude structuur in de hedendaagse constructie niet veel meer te merken. Als je twee dingen uit elkaar kunt houden, betekent dat niet dat ze "uit elkaar zijn". Taalkundig gezegd: er bestaat geen predicatief verband meer tussen je benen en uit elkaar.

Dat betekent dat uit elkaar houden in de "figuurlijke betekenis" meer een werkwoordelijke uitdrukking is, met alleen een lijdend voorwerp je benen. De dubbelzinnigheid is dus terug te voeren op een verschil in de ontleding, eerder dan alleen maar het verschil tussen "letterlijk" en "figuurlijk".

De grap is natuurlijk niet alleen de dubbelzinnigheid. Net als bij de grap met de klompvoet die Smit heette gaat het erom dat je als luisteraar aanvankelijk de ene betekenis kiest. Vrouwen, zo luidt het vooroordeel, spreken met dokters voornamelijk over taboeonderwerpen. In dit verband is het predicatieve verband tussen uit elkaar en benen natuurlijk uitermate suggestief. Hierdoor wordt een zekere mate van spanning opgebouwd, die in de tijd van Toon Hermans nog sterker moet zijn geweest.

Het antwoord van de dokter brengt de luisteraar in verwarring, tot deze zich realiseert dat uit elkaar houden ook iets anders kan betekenen. Waarschijnlijk is het komische effect ook nog gelegen in het feit dat ook die betekenis een absurde situatie oplevert, waardoor je weer terugkaatst naar de eerste betekenis. Lachen is dan de enige uitweg.

Lees minder

Grap met baard

Weer eens een syntactische grap gespot! Wie kan zich nog de musical Mary Poppins herinneren? Onlangs (was het niet afgelopen zomer?) in de herhaling op de televisie geweest, met Julie Andrews en Dick van Dyke.

De kinderen Banks gaan met Mary en Dick op bezoek bij Uncle Arthur, die een mop vertelt waar iedereen van tegen het plafond komt te zweven. Hij gaat zo: "Speaking of names, I know a man with a wooden leg named Smith." "Really?  What's the name of his other leg?" Ja, zo flauw maken ze ze niet meer. Maar deze komt zelfs voor in een universitair tentamen van de Groningse linguïst Jan-Wouter Zwart. Kun je nagaan.

Lees meer/ minder/ printversie

Je moet wel even oppassen met de vertaling. Ik meen dat ik het vroeger in het Nederlands gelezen heb als Ik ken een man met een houten been, genaamd Smit, maar dat is natuurlijk wel een stroeve vertaling. Zo zeg je dat niet in het Nederlands, een man, genaamd Smit.

Het probleem is natuurlijk dat je niet kunt vertalen Ik ken een man met een houten been, die Smit heet, want dan is de grap weg. Het betrekkelijk voornaamwoord die verraadt het antecedent man. Maak je er dat van Ik ken een man met een houten been, dat Smit heet, dan kan de bijzin niet meer bij man begrepen worden.

Je kunt het oplossen door in plaats van man een het-woord te kiezen: Ik ken een mannetje met een houten been, dat Smit heet. Of je maakt van houten been een de-woord: Ik ken een man met een klompvoet, die Smit heet.

Wat is hier eigenlijk taalkundig aan de hand? Ja, die bijzin is een bijvoeglijke bepaling bij man of klompvoet, dat is duidelijk, maar waarom kun je eigenlijk niet zeggen Ik ken een man die Smit heet met een klompvoet? Waarom is de dubbelzinnige variant beter dan de ondubbelzinnige?

De bijvoeglijke bijzin die Smit heet moet begrepen worden als een zogeheten "uitbreidende" bepaling. De bepaling voegt iets toe nadat de man geïntroduceerd is in het gesprek. Je introduceert een man (met een klompvoet), en vervolgens zeg je van die man dat hij Smit heet. De bijzin kun je voorzien van allerlei bepalingen die aangeven dat het hier extra informatie betreft: ik ken een man met een klompvoet, die trouwens Smit heet, die ook nog Smit heet, die tussen twee haakjes Smit heet. Zou je er met alle geweld een beperkende bepaling van willen maken, dan zou je iets moeten zeggen als Ik ken alléén een man met een klompvoet die Smit heet. Met klemtonen op alleen en Smit, en zonder komma-intonatie. Maar dit is niet de natuurlijke lezing. Bovendien verdwijnt in die lezing de grap.

De bijvoeglijke bepaling met een klompvoet is juist een "beperkende bepaling". Die moet begrepen worden tegelijk met de introductie van de man. Het gaat niet over een man, die ook nog eens een klompvoet heeft, nee, het gaat over een "klompvoetman". Zelfstandig naamwoord en bepaling identificeren tegelijk de man om wie het gaat. Bij deze bepaling is het vrijwel onmogelijk om diezelfde toevoegingen te zetten als bij de uitbreidende bepaling: Ik ken een man met trouwens een klompvoet, met tussen twee haakjes een klompvoet, met ook nog eens een klompvoet, die Smit heet.

De bijzin is dus uitbreidend en de woordgroep met een klompvoet is beperkend. Dat dwingt de gegeven volgorde af. Beperkende bepalingen staan altijd dichter bij het zelfstandig naamwoord dan uitbreidende. Dat komt omdat uitbreidende bepalingen eigenlijk niet alleen bij het zelfstandig naamwoord horen, maar bij de combinatie van het zelfstandig naamwoord met zijn beperkende bepalingen. De bijzin die Smit heet hoort eigenlijk niet bij man, maar bij man met een klompvoet.

Maar waarom is dit eigenlijk een grap? Niet omdat de kijker het meteen verkeerd begrijpt natuurlijk. Want dergelijke gevallen komen talloze keren voor. In bijna alle gevallen waarin je twee bijvoeglijke bepalingen na een zelfstandig naamwoord hebt staan, bevat die eerste bepaling wel een zelfstandig naamwoord. Toch zal niemand een grap met een baard die iedereen kent spontaan verkeerd begrijpen. En ook het omgekeerde geval, bijvoorbeeld een grap met een clou die niemand verwacht, zorgt vrijwel nooit voor merkbare dubbelzinnigheid.

Nee, de grap is niet de dubbelzinnigheid zelf. De grap is dat iemand de luisteraar wijst op een interpretatie waar hij zelf niet in eerste instantie aan gedacht heeft, waardoor die verkeerde (en absurde) betekenis zich onweerstaanbaar blijft opdringen. De grap is het frustreren van de luisteraar. Je lacht om jezelf.

Lees minder

Grammatica Nostra

Het boek schijnt de Italiaanse literaire wereld al op zijn kop gezet te hebben: Il codice Provenzano ("de Provenzano Code") van Salvo Palazzolo en Michele Prestipino, waarin de auteurs de talloze kleine briefjes beschrijven (de pizzini) waarmee mafiabaas Bernardo Provenzano (Binnu u Tratturi, "Bennie de Tractor") vanuit zijn onooglijke hoofdkwartier een machtige organisatie van gewetenloze criminelen leidde.

De briefjes waren gesteld in een geheimschrift, dat op het eerste gezicht nogal eenvoudig aandeed (ooit behandeld door Language Log), maar  nu blijkt dat er veel meer achter zit. Het kan niet anders, of ook de Italiaanse linguisten hebben vuile handen. En hoe zit het in Nederland?

Lees meer/ minder/ printversie

De taalprof heeft geen idee of de Engelse of Nederlandse vertaling nog vóór de boekenweek in de winkels ligt, maar misschien is 1 april nog net haalbaar. In elk geval gaat hij die vertaling eens ernstig bestuderen, zoveel is zeker. Maar op basis van de informatie die nu in de media begint door te sijpelen rijst al een onheilspellend beeld op (beluister bijvoorbeeld de radio-uitzending van de Ochtenden van maandag 12 maart, wel even tot het eind doorspoelen).

De pizzini zijn gesteld in een eenvoudige cryptische code, en lijken geschreven op zeven verschillende typmachines. Er zijn maar twee machines teruggevonden, maar het moeten er zeven zijn geweest. Waarom is dit belangrijk? Wel, FBI-cryptologen veronderstellen dat de letters van verschillende typmachines ook verschillende betekenis hebben. Maar dat is nog niet alles.

Naast allerlei verwijzingen naar bijbelcitaten bevatten de briefjes ook talloze "spelling- en grammaticafouten". Ook die fouten hebben een speciale betekenis, zo stelt de FBI. Wat zijn dat voor fouten? De persberichten spreken over "hoofdletters en leestekens", maar dat moet het topje van de ijsberg zijn. Waarschijnlijk betreft het ook foutieve beknopte bijzinnen, en gezien het belang dat de Mafia aan familiebanden hecht, zullen ook de tante Betjes en tante Doortjes veelvuldig deel uitmaken van de code.

Wat precies de betekenis van al die fouten is, daarover tast de FBI nog geheel in het duister. Maar het is zeker dat de vele fouten niet toe te schrijven zijn aan het feit dat Bennie de Tractor maar twee jaar lagere school heeft gehad. Immers, in de briefjes die door hoger opgeleiden aan de Mafiabaas waren gericht, stonden soortgelijke fouten. En in een onderschept telefoongesprek van een van hen merkt deze op dat "hij toch zeker wel correct Italiaans kon schrijven", en dat dit allemaal betekenis zou hebben.

Het is natuurlijk een geniale zet van de Mafia. Als de taalsituatie in Italië ook maar enigszins vergelijkbaar is met die in Nederland is het glashelder wat daar gebeurd is. De criminelen proberen al jaren om een onkraakbaar geheimschrift te maken, maar stuiten steeds op de verfijnde ontcijfertechnieken van de misdaadbestrijders. Tot ze zich realiseerden dat de oplossing kinderlijk eenvoudig was.

Mensen worden steeds beter opgeleid in allerlei ingewikkelde vaardigheden, maar één vaardigheid vertoont juist een tegengestelde ontwikkeling: de grammaticale analyse. Hoe maak je dus een onbreekbare code? Baseer je code op grammaticale fouten, want bijna niemand is in staat om die op te sporen. De Achilleshiel van het moderne onderwijs.

Daartoe moeten natuurlijk eerst de Italiaanse linguïsten onder controle gebracht te worden, om twee redenen: zij zijn de enigen die de code kunnen breken, omdat zij als enigen in staat zijn om de grammaticale fouten in de code op te sporen. De FBI verwacht hier nog jaren voor nodig te hebben. En bovendien: om een code te baseren op grammaticale fouten moet je natuurlijk zelf een perfecte beheersing over de grammatica hebben, anders maak je misschien per ongeluk fouten, met alle gevolgen van dien: verkeerd gesynchroniseerde afspraken, onbedoelde liquidaties, enfin, het moet nauw luisteren.

De taalprof heeft redenen om te veronderstellen dat dit wel eens een grote zaak kan gaan worden. Zeer waarschijnlijk zijn alle linguïsten in Italië zodanig gemanipuleerd dat ze de grammaticale verwarring in de hele taalgemeenschap in de hand aan het werken zijn. Tegenstrijdige adviezen, afbraak van het grammatica-onderwijs, het moet natuurlijk allemaal heel subtiel gebeuren want anders is de argwaan van justitie zo gewekt.

Het alarmerende is dat deze veronderstelde situatie akelig veel lijkt op de toestand in het Nederlandse taalgebied. Wat de taalprof het Grammaticale Onbenul noemt, is misschien wel in werkelijkheid het gevolg van een omvangrijke en subtiel uitgevoerde coup van de onderwereld om de taalgemeenschap in zijn greep te krijgen. Het is maar goed dat de identiteit van de taalprof een groot geheim is, want alleen zo kan hij het tij misschien nog keren. Als het al niet te laat is.

Lees minder

Is de Taalprof een Britse jongere?

Het Grammaticale Onbenul is overal. Op de Amerikaanse site Language Log voeren taalkundigen al jaren een wanhopige strijd tegen taalkundige mythen en misvattingen in de media. Zo besteedden ze het afgelopen jaar een paar keer aandacht aan de uitspraak dat Britse jongeren tegenwoordig een zo kleine woordenschat zouden hebben, dat ze maar 20 woorden gebruiken voor 30% van alles wat ze zeggen. In Nederland deed Quest Magazine die uitspraak deze maand nog eens dunnetjes over.

Lees meer/ minder/ printversie

Lekkere uitspraak, mediatechnisch gezien, dat natuurlijk wel. Voorbeeldje erbij van het typetje Vicky Pollard uit Little Britain ("yeah but no but yeah but no"), en het punt is gescoord. Britse jongeren worden taalkundig neergezet als gedegenereerde brabbelaars die alleen maar stopwoordjes herhalen en de woordenschat van een getrainde chimpansee hebben.

Toch blijkt dit allemaal niet uit die cijfers, zo lieten de taalkundigen op Language Log zien. Het is namelijk bij alle teksten het geval dat de 20 meest frequente woorden ongeveer 30% van alle woorden uitmaken. De meest frequente woorden komen namelijk heel erg vaak voor. En gek genoeg gebruik je maar 100 woorden voor de helft van wat je zegt of schrijft, hoeveel dat ook is.

Ik heb het gecontroleerd, met de teksten van mijn eigen website. Die kan ik downloaden in één groot bestand, van ongeveer een kwart miljoen woorden. Ruwe woordtelling erop, en de aantallen van de 20 meest frequente woorden bij elkaar opgeteld. Waar kwam dat op uit? Op ongeveer 87.500. Dat is 35% van het totaal. De Taalprof schrijft dus 35% van al zijn teksten met maar 20 woorden.

Het is natuurlijk een telling van niks. Er zit flink wat vervuiling in, omdat er in het bestand ook codes staan, waarvan alleen de meest frequente even met de hand zijn weggestreept. En de telling betreft alleen woordvormen. Als je bijvoorbeeld is, zijn, was, ben, bent zou samennemen tot één woord zijn, dan zouden in elk geval twee woordvormen uit de top-20 op elkaar worden geklapt en ruimte maken voor een ander woord. Dat betekent dat het percentage dan nog hoger komt te liggen! Toch geeft zelfs die knullige telling een indruk van de orde van grootte van de getallen.

Maar wat zégt dat nou eigenlijk? Dat de taalprof weinig woorden kent? Weinig woorden gebruikt? Welnee. Bedenk eens het volgende. Als je eenvoudige zinnen gebruikt, beperk je die zinnen tot veel verschillende inhoudswoorden: zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden, werkwoorden. Maak je je zinnen ingewikkelder, dan komen daar voorzetsels, hulpwerkwoorden, lidwoorden en voornaamwoorden bij: de zogeheten functiewoorden. Maar daar zijn er veel minder van! Dat betekent dat die weinige functiewoorden allemaal heel erg vaak gaan voorkomen. Het gevolg is dat je per saldo minder woorden voor meer tekst gaat gebruiken. Als je dat in een percentage uitdrukt zoals voor die Britse jongeren berekend, dan zal dat percentage hoger worden naarmate je ingewikkelder zinnen maakt.

Statistiek is een mooie wetenschap. Meten is weten. Maar als je geen flauw benul hebt wat je getallen betekenen, kun je net zo goed niet tellen. Een beetje grammaticaal benul had de redactie van Quest Magazine behoed voor deze uitglijder.

Lees minder

Voor de zoveelste keer

"Ik snap jou niet"
"Wat?"
"Ik snap jou niet"
"Hoezo?"
"Nou heb je in de media ineens zo de wind mee, en je maakt er op geen enkele manier gebruik van?"
"Ik begrijp niet wat je bedoelt"
"Je leest toch wel kranten?"
"Wat stond daarin dan?"
"Dat het in snel tempo bergafwaarts gaat met onze Nederlandse taal!"
"Dat heb ik gemist. Waar stond dat dan?"
Lees meer/ minder/ printversie

"Maar daar heb je toch wel over gehoord? Dat al onze studenten zo belabberd spellen!"
"O, dat!"
"En dat ze de hele grammatica en spelling niet meer beheersen!"
"Jaja, dat heb ik wel gelezen ja"
"En zelfs de pabodocenten bakken er niks van. Man, dan doet mijn grootmoeder het nog beter! En die schrijft nog over visch koopen!"
"Ja OK, ik zie het voor me. Maar daar heb ik toch wel iets over geschreven?"
"Nou ja, zeg! Een of ander lulverhaal ja, en de volgende dag had je het weer over het meewerkend voorwerp. Nota bene! Of daar iemand op zit te wachten!"
"Waar zit jij op te wachten dan?"
"Nou, dat je de mensen eens gaat uitleggen hoe het zit!"
"Uitleggen?"
"Ja man! Geef eens een paar simpele regeltjes, dat mensen geen fouten meer maken. Daar gaat het toch om?"
"Hoezo, daar gaat het om?"
"Dat is toch het hele nut van die grammatica van jou?"
"Het nut?"
"Dat we er met zijn allen beter van gaan schrijven en spreken?"
"Ik zie dat anders helemaal niet zitten."
"Maar waarom dan niet?"
"Grammatica is niet bedoeld om beter van te leren schrijven en spreken."
"Ja, dat zeg jij steeds. Maar je hebt toch grammatica nodig om beter te kunnen spellen?"
"Nee, je hebt grammatica nodig om te kunnen praten over taal."
"Daar ga je weer met je academische houding! Man, kom toch eens uit die ivoren toren en luister wat de mensen willen! Simpele regels, dat willen we!"
"Simpele regels zijn voor simpele denkers."
"Wat? Is dat iets van een WC-tegeltje of zo?"
"Het gaat er in het onderwijs toch niet om de leerlingen te leren hoe ze het moeten vermijden om na te denken?"
"Hûh?"
"Als jij een ezelsbruggetje leert, leer je hoe je niet hoeft na te denken. En jij had het net over uitleggen hoe het zit. Daar heeft een ezelsbruggetje niets mee te maken."
"Hoezo?"
"Simpele regeltjes pas je blind toe, zonder je af te vragen waarom je dat doet. Je bent alleen geïnteresseerd in de uitkomst"
"Ja, maar wacht eens even, nou heb ik je!"
"O?"
"Je wilt toch ook niet na hoeven denken over spelling? Je zou toch eerder na moeten denken over wat je schrijft, over de inhoud, en niet over hoe je het spelt?"
"Ik zeg ook niet dat je daar niet over na zou moeten denken."
"Maar nadenken over spelling gaat ten koste van het nadenken over de tekst. Aha! Krijg daar maar eens een speld tussen!"
"Je hebt mij anders niet horen zeggen dat je moet nadenken over spelling."
"O nee? Ik krijg van jou anders geen simpele regeltjes."
"Maar daar ben ik ook helemaal niet voor! Daar is de grammatica niet voor! Dat maak jij ervan, dat grammatica alleen maar nuttig is om goed te spellen. Mag ik het nog eens heel duidelijk proberen te zeggen: grammatica is het enige middel om te kunnen praten over taal. Daar zijn alle taalwetenschappers, alle talendocenten, kortom, iedereen die wat te vertellen heeft over taal, het wel over eens. Zo gauw je aan het praten bent over taal, het duurt geen tien woorden of er zit een grammaticale term bij. Als je dus mee wilt praten over taal, heb je daarvoor allereerst grammaticale vaardigheden nodig. Dan moet je leren wat een voltooid deelwoord is, of een persoonsvorm, en ja, ook wat een meewerkend voorwerp is. En voor mijn part dat soms helemaal niet zo duidelijk is wat wat is. Dáár heb je grammatica voor nodig!"
"Dus je hebt er niks aan voor de spelling volgens jou?"
"[zucht] Als jij graag correct wil spellen moet je de spellingregels leren, en de woordenlijsten voor een deel van buiten leren. Omdat sommige spellingregels over de taal gaan, maken die ook gebruik van grammaticale termen. Nou kun je twee dingen doen: je zegt, ik wil dat allemaal niet weten en ik ga me er niet in verdiepen, en dan leer je een paar ezelsbruggetjes die je zonder na te denken kunt toepassen en je doet het zonder dat je weet waarom in de meeste gevallen goed. Dat heeft met grammatica allemaal niets te maken. Maar je kunt ook zeggen: ik wil weten hoe het zit, en waar het op gebaseerd is, en ik wil snappen waarom je het soms zus en soms zo moet doen. Dan word je misschien wel een minder goede speller, maar je wordt wel een bewustere speller."
"Hm. Ik vraag me af of de mensen dat willen."
"Mag ik er dan nog één ding aan toevoegen?"
"En dat is?"
"Als je grammatica alleen maar ten behoeve van de spelling leert, is er geen bal aan. Dan vind je het eerder vervelend als ergens een onduidelijk gevalletje optreedt. Dan mopper je over elk onregelmatigheidje in de taal. Dan lach je de grammatica uit omdat niet iedere zin een duidelijke ontleding heeft. Terwijl de fun van de taal niet in de grauwe regelmaat zit, maar in de afwijkingen. In de gekke constructies, in de aparte overblijfsels uit oudere taalstadia, in de deuken en uitstulpingen die er in de taal ontstaan bij contact met een andere taal."
"Jaja. Leve de variatie, zeg je dus. En weg met de spellingregels."
"Dat laatste heb je mij niet horen zeggen."
Lees minder

Aan de directeur van de school

Geachte [naam verwijderd],

het inspectierapport van de visitatiecommissie voor het aquatisch onderwijs geeft mij aanleiding tot enige bezorgdheid ten aanzien van de inhoud van de lessen aan uw instelling. In het bijzonder gaat het om de Aquatic Survival Course, die door een team van bevoegde badmeesters en -juffrouwen wordt gegeven. Ik stel vast dat de inhoud van deze cursus op gespannen voet staat met de leerdoelen.

Kerndoel van de Aquatic Survival Course is dat de leerlingen de vaardigheid verwerven om snel en efficiënt uit het water te komen. De lessen zijn echter voor een belangrijk deel gevuld met het aanleren van vaardigheden als de verschillende typen zwemslagen (schoolslag, borstcrawl, watertrappelen), die niet voldoende gericht zijn op de leerdoelen. Daarnaast bevatten de meeste lessen zelfs oefeningen waarbij leerlingen in het water leren springen, hetgeen nota bene tegengesteld is aan het doel van de cursus.

Lees meer/ minder/ printversie

Uw argumentatie dat leerlingen door al die vaardigheden een vaag soort "zelfbewustheid in het water" ontwikkelen, die hen tevens in staat zou stellen om beter de kant te bereiken, wordt niet door wetenschappelijk onderzoek ondersteund. Integendeel, onderzoek toont steeds weer aan dat er een negatief statistisch verband is tussen de beheersing van al deze vaardigheden en de snelheid waarmee de leerlingen uit het water komen. Zo blijkt uit een groot opgezet Zweeds onderzoek dat meer aandacht voor deze vaardigheden ertoe leidt dat leerlingen de neiging hebben om zich veel langer in het water op te houden dan strikt noodzakelijk is. En u weet dat daarbij het verdrinkingsgevaar globaal gezien evenredig toeneemt. Uiteindelijk verdrinkt iedereen die te lang in het water blijft.

De overdreven aandacht voor de verschillende zwemslagen, die naar het oordeel van de commissie een gevolg is van de persoonlijke liefhebberijen van een klein aantal docenten, verhindert ook dat aandacht wordt besteed aan zaken die meer aansluiten op de belevingswereld van de leerlingen, en die zich in de onmiddellijke omgeving van het water bevinden: de rijkdom van de natuur op de wateroever, het uitzicht over de watervlakte, en het ruisen van de verschillende soorten bergbeekjes. Al deze zaken blijven onderbelicht, terwijl gebleken is dat leerlingen het vaak heel leuk vinden om zelf dingen te ontdekken en met de vreemdste dingen komen aanzetten als ze zelf op onderzoek mogen uitgaan.

Ik wil u dan ook graag aanbevelen om in uw Aquatic Survival Course meer aandacht te besteden aan het samen ontdekken van de rijkdom rond het water, en de zwemslaginstructie tot het minimaal noodzakelijke te beperken. Tevens geef ik u in overweging om het in het water springen helemaal te schrappen, omdat dat het bereiken van de leerdoelen nodeloos compliceert en bovendien niet aansluit op de belevingswereld van de leerlingen.

Over een jaar zal de commissie uw instelling opnieuw visiteren, en zien of er een realistisch verbetertraject is ingezet. Mocht dit niet het geval zijn, dan zal ik bezien welke maatregelen er van overheidswege genomen kunnen worden om de kwaliteit van uw instelling te verbeteren. Ik vertrouw er echter op dat het zover niet zal hoeven komen.

met vriendelijke groet,

de inspecteur voor Aquatisch Onderwijs,

[naam onleesbaar]

Lees minder

Geheime notulen

Nederland is een echt verenigingsland. Er bestaan talloze grotere en kleinere verenigingen, clubs, actiegroepen, belangengroeperingen, genootschappen, en gezelschappen op allerlei gebied. Een relatief onbekende club is het Frits Barend Genootschap, dat zich ten doel stelt om onnodige bepalingen van gesteldheid te bestrijden.

De taalprof wist de hand te leggen op de geheime notulen van een van de vergaderingen van deze actiegroep. Die notulen bestaan uit twee verfrommelde A4-tjes, met daarop in potlood geschreven Nog uitwerken! Alhoewel het dus niet de officiële notulen betreft meen ik, in het kader van mijn charme-offensief voor de bepaling van gesteldheid, mijn lezers dit document niet te mogen onthouden.

Lees meer/ minder/ printversie

Aanwezig zijn de heer Fijntjes, de heer Opdekast, de heer De Zwaan en mevrouw De Zwaan-Bromvlieg.  Voorzitter is de heer Basta.

De voorzitter opent de vergadering en heet alle aanwezigen van harte welkom. Hij wordt echter meteen onderbroken door de heer Fijntjes, die opmerkt dat op de vorige vergadering is afgesproken deze welkomstformule te wijzigen in De voorzitter verwelkomt alle aanwezigen, aangezien anders welkom een onnodige bepaling van gesteldheid is. Immers, de aanwezigen zijn welkom door deze wens. De heer Basta brengt daartegenin dat hij nog steeds van mening is dat je uitdrukkingen niet moet gaan zitten ontleden want dan is het eind zoek, maar de heer Fijntjes merkt op dat afspraak afspraak is. Dit zal in de uiteindelijke notulen hersteld worden.

Mevrouw De Zwaan-Bromvlieg licht het eerste agendapunt toe: de oprichting van een standbeeld voor Frits Barend, wiens naam vaak ten onrechte voor een bepaling van gesteldheid wordt aangezien. De heer De Zwaan valt haar enthousiast bij, maar hij haast zich daarbij op te merken dat hij dit alleen op enthousiaste wijze doet en dat hij dus een bijwoordelijke bepaling van wijze gebruikt en niet een bepaling van gesteldheid. De vergadering vraagt zich af of de heer De Zwaan dan niet enthousiast is. Aangezien de heer Zwaan hierop bevestigend moet antwoorden, lijkt het erop dat hij hier toch een bepaling van gesteldheid gebruikt heeft. De Zwaan merkt echter op dat bevestigend antwoorden ook een bepaling van gesteldheid bevat omdat je tegelijkertijd bevestigt en antwoordt.

De heer Fijntjes signaleert dat hier op een pijnlijke manier duidelijk wordt hoezeer de bepaling van gesteldheid zich heeft binnengewurmd in de Nederlandse taal, en hoe de dagelijkse omgangstaal al van binnenuit geïnfecteerd is met de "bepaling van gesteldheidsziekte", zoals hij dat altijd noemt.

De vergadering dreigt nu in chaos te verzanden, maar de voorzitter grijpt in en stelt voor in de notulen enthousiast te schrappen, aangezien bijval al voldoende is, en bevestigend moet antwoorden te vervangen door moet bevestigen. Dit voorstel wordt met algemene stemmen aanvaard.

Het volgende agendapunt is dat de vergaderingen van het genootschap vaak stroef verlopen. Dat wil zeggen, de vergadering is niet stroef, alleen het verloop is stroef, waardoor hier de bepaling van gesteldheid stroef uitdrukkelijk wordt vermeden.

De heer Basta stelt naar aanleiding hiervan voor om de statuten van het genootschap uit te breiden naar de bestrijding van onnodige zinsontleding in het algemeen. Dat zinloze ontleden leidt allemaal nergens toe, en het zorgt alleen maar voor verwarring en onrust. Bovendien zijn we dan ook meteen van de bepaling van gesteldheid af. Zo slaan we twee vliegen in één klap.

De heer Fijntjes merkt echter op dat in dat geval het genootschap zelf zijn hele bestaansrecht verliest. Immers, zonder ontleding kun je de bepaling van gesteldheid niet eens herkennen of benoemen, laat staan bestrijden. Dat zou betekenen dat er geen onnodige bepalingen van gesteldheid meer zouden bestaan. Dat kan nu ook weer niet de bedoeling zijn! Er wordt afgesproken dat de heer De Zwaan en mevrouw De Zwaan-Bromvlieg in een kleine commissie de gevolgen van dit radicale voorstel in kaart zullen brengen.

De heer Opdekast, die zich de hele vergadering heeft ingehouden, wijst erop dat hij de vorige vergadering belast is met het opstellen van een lijst met onnodige bepalingen van gesteldheid, met bruikbare alternatieven. Met deze lijst in de hand kunnen onnodige bepalingen van gesteldheid eenvoudig worden opgespoord en aan de kaak worden gesteld. Hij stelt voor om deze lijst in de media meer bekendheid te geven. Mevrouw De Zwaan-Bromvlieg voegt hieraan toe dat het te overwegen valt om een prijs in te stellen voor een bekende Nederlander die weinig tot geen onnodige bepalingen van gesteldheid in zijn of haar taalgebruik bezigt.

Afgesproken wordt om de lijst in de toekomst uit te breiden, er meer bekendheid aan te geven, en na te denken over ludieke acties om mensen te wijzen op onnodige bepalingen van gesteldheid.

Er wordt geen gebruik gemaakt van de rondvraag, aangezien de leden eerst de lijst van Opdekast goed willen bestuderen om geen onnodige bepalingen van gesteldheid aan de notulen toe te voegen, en de voorzitter sluit de vergadering.

Lees minder

Op de RTL-redactie

"Jan!"
"Ja wat is er?"
"Wat was dat kofschip ook al weer?"
"Wat?"
"Het kofschip!"
"Ehh, dat was toch iets met taal? Spelling, grammatica. Waarom moet je dat weten?"
"Nou ik schrijf een stukje over nieuwe ezelsbruggetjes en een of andere mafkees heeft in plaats van dat kofschip het woord xtc-koffieshop bedacht."
"Jaja"
"Ik dacht, dat vinden de jongeren leuk, als ik dat voorbeeld geef. Maar ik weet niet meer precies waar dat over ging, dat kofschip. Dat was toch iets met spelling? dt, weet ik veel."
"Was het ook niet een fokschaap?"
"Ja dat kan ook. Maar waar diende dat voor?"
"Was het niet iets met sterke werkwoorden of zo?"
"O ja, dat is goed genoeg, dat schrijf ik gewoon op. Bedankt!"

AKDmi's uh d=xi

"Zie je nou wat ervan komt?"
"Wat?"
"Ja, ik zie je wel een beetje sip voor je uit kijken, maar dat komt er nou van!"
"Hè?"
"Al dat moeilijke gedoe van de afgelopen dagen."
"Moeilijke gedoe?"
"Al die academische discussie, man, hou toch eens op met die onzin!"
"Ja maar..."
"Nou was je zo lekker bezig"
"Ja maar..."
"Nou had je net een beetje de lachers op je hand met wat leuke grapjes en een beetje eenvoudige uitleg van eenvoudige grammatica"
"Ja maar..."
Lees meer/ minder

"En dan gooi je dat in drie dagen tijd weer allemaal overboord met die structuralistische ontleedspelletjes"
"Structuralistische ontleedspelletjes?"
"Stokpaardje rijden voor gevorderden, dat is het!"
"Stokpaardje rijden?"
"Man schei toch uit! Je teistert gewoon iedereen met die zinloze haarkloverijen. Dat gaat toch helemaal nergens over?"
"Ehh..."
"Al die academische flauwekul. Hou toch op."
"Jij doet net of academisch iets negatiefs is."
"Dat is het toch ook?"
"Daar zal de Academie blij mee zijn dan"
"De wát?"
"De Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen."
"Ik wist niet dat die bestond, joh. Kun je nagaan!"
"Ik zal Frits van Oostrom eens een mailtje sturen."
"Doe dat, en doe hem de groeten. Hij schrijft leuke boeken, maar academisch is echt negatief hoor. Hier, kijk, Van Dale zegt het ook: niet praktisch, alleen van theoretisch belang."
"Dus dat is negatief."
"Ja man! Dan heb je er in de praktijk toch weinig aan?"
"Ik zou denken dat in ieder geval in een deel van het onderwijs een theoretisch belang positief is. Bijvoorbeeld in het VWO, waar leerlingen worden voorbereid op het wetenschappelijk onderwijs. Daar kun je echt niet alleen bij praktische belangen blijven steken."
"Ja goed, maar kom op zeg! Over taal en taalgebruik valt anders veel interessants te observeren en te analyseren. Interessantere zaken dan de vragen waar jij je lezers mee teistert. Teisteren, dat is het woord, ja."
"Wat dan?"
"Huh?"
"Wat is er dan allemaal voor interessants te observeren en te analyseren over taal en taalgebruik?"
"Nou ja zeg! Van alles!"
"Noem eens iets."
"Ehh, nou ja, wat je allemaal kunt dóén met taal! Hoe mensen met elkaar kunnen communiceren! Hoe taal gebruikt wordt om gevoelens over te brengen, hoe het echt wérkt. Hoe mensen elkaar overtuigen met tekst, of hoe je een goeie sollicitatiebrief schrijft. Hoe mooi het allemaal in elkaar zit!"
"Ik vind anders dat het grammaticaal mooi in elkaar zit."
"Hoor je nou zelf wat je zegt? Het is bijna gênant. Je kunt er al een paar dagen niet uitkomen wat de ontleding is van Ik ben aan het koken. Nou, zit mooi in elkaar die grammatica van jou."
"Ik vind het anders een fascinerende inkijk in de taalanalyse."
"Maar luister nou toch eens! Maak het nou niet zo moeilijk. Hou je nou bij de simpele dingetjes, vertel wat leuks, over nieuwe woorden of zo, dat vindt iederéén leuk. Dán krijg je pas tevreden lezers."
"Maar ik wíl helemaal geen tevreden lezers! Ik wil lezers die geïnteresseerd raken in de grammatica."
"Dat lukt je dan aardig, vind je niet?"
"Ik wil lezers die geïnteresseerd raken in niet-triviale ontleedkwesties!"
"Nou veel succes dan!"
"Toch bedankt voor je goede raad, ik ga 'm zeker nog op de een of andere manier gebruiken."
"Jaja. Ik geloof er niks van."
"Let anders maar eens op."
Lees minder

Zo hebben wij dat niet geleerd!

"Hallo?"
"Hallo?"
"Spreek ik met de taalprof?"
"Ja, daar spreekt u mee."
"Goedemiddag, u spreekt met Den Hertog, ik wou het eens even met u hebben over dat artikeltje, dat, ehh, dat weblogje, of hoe noemt u dat tegenwoordig, over die bepaling van gesteldheid."
"Aha. Wat wilt u daarover opmerken dan?"
"Ik heb vijfenveertig jaar in het onderwijs gezeten, en ik heb die woordgroep zonder make-up nog nooit een bepaling van gesteldheid genoemd. Ik heb mijn leerlingen altijd geleerd dat dit een bijwoordelijke bepaling is."
"Een bijwoordelijke bepaling."
"Inderdaad! Een bijwoordelijke bepaling van omstandigheid, om precies te zijn, maar zo precies wordt dat de jeugd van tegenwoordig niet meer uitgelegd, helaas!"
"Jaja. Ik snap het. Maar hoe komt u daarbij, om dit een bijwoordelijke bepaling van omstandigheid te noemen?"
"Dat heb ik geleerd van mijn oudoom, die dat in 1892 in een heel bekende schoolgrammatica heeft opgeschreven. Elke grammaticamethode van de afgelopen honderd jaar baseert zich op die grammatica. Dus u zit hier echt fout, hoor!"
Lees meer/ minder

"U baseert zich dus op de grammatica van Den Hertog. Maar waar baseert Den Hertog zich dan op?"
"Nou ja, dat weet ik niet, maar die grammatica staat helemaal op het internet, leest u het maar na: op pagina 116 noemt hij de bijwoordelijke bepalingen van omstandigheid met leege handen, met een behuild gezicht en zonder mijne toestemming. Het lijkt mij duidelijk dat met make-up hier prima tussen zou passen."
"Ja, dat lijkt mij ook duidelijk."
"En dan nog wat: ook de modernere Algemene Nederlandse Spraakkunst (de ANS) heeft het over de zogeheden absolute met-constructie zoals met een borrel op. Daar zegt de ANS van: De absolute met-constructie is een soort bijwoordelijke bepaling die wordt ingeleid door het voorzetsel met. Zou u niet zeggen dat zonder make-up de tegenhanger is van met make-up, en dat dat hetzelfde is als met make-up op?"
"Dat denk ik wel ja."
"Maar dan zou u toch moeten concluderen dat ook de ANS zonder make-up zou benoemen als een bijwoordelijke bepaling!"
"Daar heeft het inderdaad alle schijn van."
"Zo is het. Ik zou dus zeggen: rectificeert u dit even, taalprof?"
"Maar ik heb daar toch zo mijn bedenkingen bij."
"Zozo, wel wel! De taalprof corrigeert honderdvijftien jaar Nederlandse grammatica! Waar haalt u dan wel uw wijsheid vandaan?"
"Nou, in de eerste plaats uit de werken die u net zelf hebt geciteerd."
"O?"
"De taalprof kent natuurlijk zowel de ANS als de grammatica van Den Hertog bijna uit zijn hoofd."
"Jaja. Vindt u het erg als ik dat niet geloof?"
"Geen probleem. Maar de taalprof kijkt wel verder dan zijn neus lang is. En om maar eens met de ANS te beginnen: als je het hoofdstuk over de bepaling van gesteldheid leest, dan zie je daar voorbeeldzinnen staan van het type Met de handen in haar schoot zat ze somber voor zich uit te staren."
"Hm!"
"Dat vindt de ANS toch echt een bepaling van gesteldheid. En wat nog leuker is: daar staat de opmerking bij dat het hier gaat om de absolute met-constructie, met nota bene een verwijzing naar de bladzijde waar staat De absolute met-constructie is een soort bijwoordelijke bepaling! Legt u me dan maar eens uit wat de ANS echt vindt."
"Maar is dat dan niet gewoon een vergissing van de ANS?"
"Dat denk ik ook. Maar welk van de twee opmerkingen is de vergissing?"
"Nou, dat lijkt me duidelijk!"
"O?"
"De ANS baseert zich op mijn oudoom, Den Hertog. Dus wat Den Hertog zegt is bepalend."
"Maar Den Hertog wist het ook niet zo zeker als u nu doet voorkomen."
"O nee? Hoe komt u daarbij?"
"Vlak onder de voorbeelden die u net signaleerde maakt hij de volgende opmerking: Hier valt op te merken, dat een deel der hierna te behandelen bepalingen van gesteldheid, nl. die, welke de gesteldheid van het onderwerp gedurende de werking te kennen geven, eigenlijk niets anders zijn dan omstandigheidsbepalingen, secondaire gezegden, maar uitgedrukt door een adjectief of deelwoord."
"Kunt u dat even in begrijpelijk Nederlands vertalen?"
"Den Hertog merkt hier op dat alle bepalingen van gesteldheid die iets van het onderwerp zeggen beschouwd kunnen worden als omstandigheidsbepalingen. Blijkbaar kijkt hij dan alleen naar de woordsoort om te beslissen of het bepaling van gesteldheid is of bijwoordelijke bepaling."
"Hoe dan?"
"Als het een bijvoeglijk naamwoord is (Hij kwam dronken binnen) of een voltooid deelwoord (hij kwam beneveld binnen), of een tegenwoordig deelwoord (hij kwam lallend binnen), dan noemt hij het bepaling van gesteldheid, en als het iets anders is (Hij kwam in de lorum binnen, Hij kwam in alle staten binnen) dan is het ineens bijwoordelijke bepaling van omstandigheid."
"En wat is daar mis mee dan?"
"Ik zou eerder zeggen: wat is daar goed aan? Waarom zou je dat doen? Als je zo'n onderscheid maakt, doe je geen recht aan wat de bepaling van gesteldheid werkelijk is."
"Wat is de bepaling van gesteldheid dan werkelijk?"
"Een predicaat! Wat Den Hertog een secondair gezegde noemt. Kijk bijvoorbeeld eens naar de naamwoordelijke gezegdes. Het naamwoordelijk deel kan een bijvoeglijk naamwoord zijn (Hij was dronken), een voltooid deelwoord (Hij was beneveld), maar ook een woordgroep als in de lorum of in alle staten. Dat zijn dus mogelijke predicaten. Alle predicaten kunnen ook bepaling van gesteldheid zijn. Waarom die laatste twee dan ineens niet?"
"Tja..."
"Of omgekeerd: bijwoordelijke bepalingen zijn nooit predicaten bij zelfstandige naamwoorden of bij voornaamwoorden. Waarom deze dan ineens wel?"
"Hm."
"Nee, ik denk dat Den Hertog hier fout zat. Hij zag blijkbaar wel wat er aan de hand was, dat de bepaling van gesteldheid en zijn bijwoordelijke bepaling van omstandigheid in veel gevallen sterk op elkaar leken, maar om een of andere onnaspeurlijke reden heeft hij maar een deel van de gevallen als bepaling van gesteldheid willen benoemen."
"Hm. Ja, ik moet toegeven dat die beslissing bij Den Hertog niet erg overtuigend overkomt."
"Blijkbaar heeft de ANS die overweging ook gemaakt, en in het nadeel van Den Hertog beslist. Maar in de paragraaf over de absolute met-constructie is die ongelukkige opmerking blijven staan dat het een bijwoordelijke bepaling is."
"Ik zeg het met tegenzin, taalprof, maar ik moet u gelijk geven. Er is nog wel één probleem."
"En wat is dat?"
"Ik heb in die vijfenveertig jaar duizenden leerlingen iets anders geleerd. En ongetwijfeld hebben veel van mijn collega's dat ook gedaan. Al die oud-leerlingen van mij zullen nu denken: ja, maar dat hebben wij vroeger anders geleerd. Dat zullen ze ongetwijfeld massaal tegen u gaan opmerken. Daar zult u nog een harde dobber aan hebben."
"Ja dat vrees ik ook. Weet u wat? Mag ik dit telefoongesprek dan als log toevoegen?"
"Als log?"
"Mag ik het toevoegen op de site?"
"O dat bedoelt u! Ja, natuurlijk. Geen probleem!"
"Wel, meneer Den Hertog, hartelijk dank dan!"
"Geen dank, taalprof! Goedemiddag!"
"Goedemiddag!"
Lees minder

Taalprof draait zich onder spelfout uit

Het moest er eens van komen (en het is zelfs al eerder gebeurd). De taalprof betrapt op een spelfout. "Natuurlijk, de Taalprof zal er niet van wakker liggen", schrijven de taalpuristen erbij, "want de spelling zal hem worst wezen." En de rest van de log laat ik maar ongeciteerd, zo bescheiden ben ik dan ook wel weer.

Waar gaat het om? Ik schreef recruten, en het moet zijn rekruten. Ja dat klopt. Ik heb het natuurlijk nagezocht, maar er is niets tegen in te brengen. Zelfs de Witte Spelling laat de taalprof hier in de steek. Recruten schrijf je met een k. En het is nog erger.

Lees meer/ minder

Het is niet alleen rekruten, het is ook nog rekruteren. Ik weet zeker dat ik dat mijn hele leven nog nooit zo gespeld heb, maar ja, je let even niet op en ineens heeft iemand van die c een k gemaakt.

Ik weet niet helemaal zeker waar de taalpuristen mij nu van beschuldigen: een spelfout of een anglicisme. De titel van hun logje suggereert dat mijn spelling recruten iets te maken heeft met recruiten en recruiter, twee leenwoorden uit het Engels waarvan de spelling nog niet is aangepast aan de Nederlandse gewoonte. Die suggestie moet ik echter afwijzen: net zoals ik zeker weet dat ik recruten nooit met een k heb gespeld, weet ik ook zeker dat ik nog nooit het woord recruiten gebruikt heb.

Maar goed: wat te doen? Ik kan natuurlijk de spelfout stilzwijgend verbeteren, maar dat is een beetje laf, en eerlijk gezegd vind ik het ook geen gezicht. Aan de andere kant moet ik natuurlijk wel het goede voorbeeld geven. Weet je wat? Ik doe het zo:

De woorden recruut en recruteren zijn indertijd ontleend aan het Frans, waar ze met een c gespeld zijn. Nu zijn die woorden aangepast aan de Nederlandse spelling, maar wat let mij opm die woorden opnieuw te ontlenen aan het Frans? Dan maak ik mij wel schuldig aan een gallicisme, maar de puristen hebben tegenwoordig toch meer aandacht voor de anglicismen dan voor de germanismen en gallicismen.

Ik ontleen dus de woorden recruut en recruteren opnieuw aan het Frans, en dan hoor je ze ook te spellen met een c, om aan te geven dat het een nieuwe ontlening betreft.

Dus, geachte taalpuristen: kapittel mij niet over een spelfout, maar beticht mij van een gallicisme. Dat zal ik ruiterlijk erkennen, en argumenteren dat ik dat doe in het kader van de bescherming van het uitstervende gallicisme, en als compensatie voor die verderfelijke Engelse invloed. Daar kun je toch moeilijk iets op tegen hebben.

Lees minder

Sprookjes van Chomsky: een koninklijk huwelijk

Er was eens een prinses die Eten heette. Wat een rare naam, zul je denken, maar in Woordenland bestaat de taal alleen uit woorden die tegelijkertijd de namen van de inwoners zijn. Jouw naam is ook wel een woord, maar jouw taal kent ook nog heel veel andere woorden dan alleen de namen van jou en je vriendjes en vriendinnetjes.

Lees meer/ minder

Deze prinses heette dus Eten. Prinsessen, dat weet je wel, die hoeven hun eigen haren niet te kammen, en niet eens zichzelf aan te kleden, daar hebben ze hun personeel voor. Kameniersters werden ze genoemd. Eten had er verschillende: Kom, Ga, Wil, dat soort namen hadden ze. En dan had je ook nog Heb, waar Eten helemaal van in de stress schoot. Als Heb haar aangekleed had, zag Eten er heel anders uit. Dan noemde iedereen haar Gegeten. De mensen wisten wel dat ze eigenlijk Eten heette, maar met Heb erbij leek het allemaal net wat meer af.

Eten groeide natuurlijk op, zoals alle prinsesjes, in een beschermde omgeving. Ze vond het leuk om met andere kinderen te spelen. Met Vaak bijvoorbeeld, of met Lekker, daar speelde ze mee op de binnenplaats van het paleis. Want niet alle kinderen mochten bij Eten in haar torentje komen spelen. Dat was alleen toegestaan voor kinderen met koninklijk bloed. Kinderen zoals de gezellige Broodje met zijn knechtje Een, die soms zijn broertje Hamburger meenam. Of de zusjes Pannenkoeken, daar had ze ook wel wat mee. Dat waren haar boezemvrienden en -vriendinnen. Die mochten samen met Eten in het hoogste kamertje van de prinsessentoren van het paleis spelen.

Een van haar vriendjes, daar had ze een bijzondere band mee. Dat was Mij. Die kwam ook wel eens spelen, maar dat vond iedereen wel een beetje gek. Eigenlijk probeerden de koning en de koningin Mij een beetje te koppelen aan hun dochter. Dan lieten ze de kinderen samen dansen in de officiële balzaal. Dat was een mooi gezicht: Eten, samen met bijvoorbeeld de zusjes Pannekoeken, en tegenover haar Mij, die bij deze officiële gelegenheden altijd Ik genoemd werd.

Natuurlijk werd er altijd voor gezorgd dat er een dansleraar aanwezig was, meneer Doe, die tussen de kinderen in kwam staan. Dan was het allemaal net echt: Ik, Doe, Pannenkoeken en Eten.

Toen de kinderen wat ouder werden was meneer Doe niet altijd meer nodig. De ouders vertrouwden op een van de kameniersters om een oogje in het zeil te houden: juffrouw Kan, Wil, en zelfs Heb, nam soms wel eens de plaats in van meneer Doe.

Op een dag had Eten er genoeg van. Ze stapte naar haar ouders toe en brieste: "Nu is het genoeg! Altijd maar die dansleraar of kamenierster tussen ons in! Wij willen ook wel eens zonder al dat toezicht dansen!" Dat vonden de koning en koningin verrassend genoeg een goed idee. Wel drukten zij haar dochter op het hart om dan steeds zelf de plaats van meneer Doe in te nemen.

En zo gebeurde het. Er was een grote bruiloft. Eten kreeg een mooie bruidsjurk aan en werd door iedereen met Eet aangesproken. Ze dansten tot diep in de nacht: Ik, Eet, Pannenkoeken, of Ik, Eet, Een, Broodje, Hamburger, het was een dolle boel. En zelfs de kameniersters, en de gewone kindertjes Lekker en Vaak mochten wel eens meedoen. Het hoogtepunt van de avond was toen Ik, Heb, Vaak, Lekker, Pannenkoeken, en Gegeten tegelijkertijd de dansvloer betraden. Daar wordt nu nog over nagepraat.

En of zij nog lang en gelukkig leefden? Dat is in Woordenland een heel ander verhaal!

Lees minder

Sprookjes van Chomsky: de opmaat

De afgelopen maanden hebben er al twee lezers aan de taalprof de vraag gesteld om een "morfologisch sprookje" te verzinnen. Blijkbaar loopt er ergens een leraar of lerares Nederlands rond die deze opdracht verzint.

Ik moet eerlijk bekennen dat ik er aanvankelijk niet veel mee aankon. Een morfologisch sprookje? Wat zou je je daarbij voor moeten stellen? Woorden die elkaar tegenkomen en samen, als een ander woord avonturen beleven? Het sprookje van de pannenkoek die zich verslikte in een extra n? Hee, dat is eigenlijk best een leuke invalshoek! Weet je wat? Dat ga ik eens lekker na-apen!

Lees meer/ minder

Ik hoop niet dat ik hiermee meer docenten voor de voeten loop, en ik zal ook geen morfologische sprookjes gaan schrijven, maar een syntactisch sprookje lijkt me wel wat. En eigenlijk is dat idee helemaal niet zo nieuw: de beroemde taalgeleerde Jac van Ginneken paste het al toe in zijn Roman van een Kleuter uit 1917 (onlangs nog op het internet gezet door de Leidse hoogleraar Gerard Kempen). Van Ginneken schreef weliswaar geen sprookjes, maar hij verzon wel een verhaaltje (met plaatjes!) om de grammatica aanschouwelijk te maken.

Ik heb geen flauw idee of een sprookje de grammatica wel gemakkelijker maakt, maar daar gaat het dan ook helemaal niet om. Die verhaaltjes van Van Ginneken zijn bij nalezing eigenlijk ook totaal onbegrijpelijk als illustratie van de taaltheorie. Maar ik wil wel eens zien hoe lang je een vergelijking kunt volhouden. Dus ik begin gewoon. Kan mij het schelen.

Lees minder

De flipperkast van Marco Borsato

Uit onderzoek naar hersenactiviteit tijdens taalverwerking is bekend dat er een speciaal plekje in je brein geactiveerd wordt als je iets geks hoort. Onderzoekers lieten proefpersonen luisteren naar woordgroepen als het gewone Patat met ... mayonaise en het gekke Patat met ... hond, en wat bleek? Bij dat gekke zinnetje ontstond er ineens activiteit in een heel ander deel van je hoofd.

Volgens mij weet Marco Borsato dit.

Lees meer/ minder

Hij maakt hier namelijk handig gebruik van in zijn hit Rood. Ik denk dat de tekst van het refrein die plekjes in je brein voortdurend prikkelt. Waarom denk ik dat? Dat kun je makkelijk zien als je die tekst probeert te ontleden. Even doen?

Het refrein begint met de regel Vandaag is rood. Dat klinkt als een hele zin, en je zou dat best een beetje dichterlijk kunnen opvatten: gisteren was grijs, morgen is misschien weer groen en geel, maar vandaag is rood. Je begrijpt dan Vandaag als onderwerp, en rood als naamwoordelijk deel van het gezegde. De volgorde van de zinsdelen is OK, de betekenis een beetje gek. Kleine prikkeling.

Dan gaat het echter verder met de kleur van je lippen. Hier slaat je taalsysteem waarschijnlijk even op tilt, want wat moet je met die toevoeging? Is dat een toevoeging bij dat rood? "Vandaag is rood, je weet wel, de kleur van je lippen?" Vandaag is, met andere woorden, de kleur van je lippen? Het zou kunnen, maar waarschijnlijker is natuurlijk de ontleding met rood als onderwerp en de kleur van je lippen als naamwoordelijk deel van het gezegde. Net als in een oude song van Donovan, Yellow is the color of my true love's hair. Het woord Vandaag is bij nader inzien maar een bijwoordelijke bepaling, die alleen de tijd aangeeft. Je brein komt dus terug op zijn eerdere aanname.

Dit voltrekt zich allemaal in iets meer dan een halve seconde, want je taalbrein houdt van opschieten, en ook Marco wordt voortgestuwd door de melodielijn. Maar ik vermoed dat je hersenen nu al op verschillende punten geprikkeld zijn.

Misschien denk je nog: kan dat niet andersom? Dat rood naamwoordelijk deel van het gezegde is en de kleur van je lippen onderwerp? In negen van de tien gevallen is rood in dit soort zinnen geen onderwerp maar juist naamwoordelijk deel. Je lippen zijn toch rood? Ja, dat is wel zo, maar rood zijn zou dan moeten betekenen een rode kleur hebben, en je lippen hebben wel een rode kleur, maar de kleur van je lippen heeft natuurlijk zelf geen rode kleur. Vind je dit te ingewikkeld? Het is dan maar te hopen dat je hersenen daar niet aan denken.

Marco is ondertussen alweer een regel verder, met weer dat gekke Vandaag is rood. Nu zul je wel vermoeden dat er nog wat komt, maar waarschijnlijk hou je toch nog de mogelijkheid open dat het hier in dit geval wél bij blijft. Maar nee: hij zingt Vandaag is rood wat rood hoort te zijn.

Nu denk je waarschijnlijk: rood is weer onderwerp, en wat rood hoort te zijn weer naamwoordelijk deel van het gezegde. Maar wacht eens even: nu kan het wel omgekeerd! "Vandaag is datgene rood wat rood hóórt te zijn". Je taalbrein zal dat prettiger vinden, want "rood zijn" is een veel voorkomend, en dus waarschijnlijker naamwoordelijk gezegde. Maar al met al stond je in de laatste zin maar liefst twee keer op je verkeerde grammaticale been.

Zo gaat het dus maar door in dit refrein. Je brein voelt aan als een flipperkast waar de ontleding heen en weer gaat. Eerst denk je dit, dan is het weer, maar misschien bij nader inzien zus, en dan toch maar weer zo. Je realiseert het je niet, maar ik zou wel eens een MRI-scan willen zien van iemand die dit lied hoort. Dat zou vast een mooie lichtshow opleveren.

Wat is het effect van dit alles? Prikkeling kan, zoals je weet, twee kanten op gaan: het kan je irriteren of je vindt het prettig. Blijkbaar vinden de meeste mensen het prettig. Dat is niet zo verwonderlijk. Wie wil er nou niet gekieteld worden door Marco Borsato?

Lees minder

Helemaal ernaast

Onder de titel Taal: helemaal geweldig schrijft Lucas Gasthuis deze week een column in de Elsevier. De titel verraadt al waar het stukje over gaat: het bijwoord helemaal. Wat is daarmee aan de hand dan? Wel, het is tegenwoordig populair, omdat het -volgens de columnist- past in onze "emo-cultuur" om hevig te overdrijven. Lekkere quote: "het einde van de overtreffende trappen is nog lang niet in zicht". En, o ja, het is "bijna altijd overbodig". Ook dat nog.

Hoe moet je beginnen om volslagen wartaal te bekritiseren?

Lees meer/ minder

Want heel erg veel klopt er niet in dit stukje. Hoe langer ik ernaar kijk, hoe meer ik tot de conclusie kom dat het aan alle kanten fout is. Laat ik als taalprof dan maar beginnen met een van de twee grammaticale termen die in het stukje staan. Voorzover ik me herinner dan, want ik las de column in een kiosk en ik vond het zonde om alleen daarvoor een heel tijdschrift aan te schaffen. Er zou sprake zijn van "overtreffende trappen". Hoezo overtreffende trappen?

Voor degene die het niet weet: overtreffende trap is een grammaticale term, een technische term, in het Nederlands voor een bijvoeglijk naamwoord met de uitgang -st(e): grootste, beste, oudste. Daarvan is hier natuurlijk geen sprake. Helemaal geweldig is helemaal geen overtreffende trap. Het versterkende bijwoord (tweede grammaticale term, die overigens wel goed gebruikt wordt) helemaal doet wat die term al zegt: het versterkt het woord geweldig.

Waarom mag dat niet, een woord als geweldig versterken? Waarom moet daarover geschamperd worden? Ik begrijp dat niet. Is het niet meer belangrijk om te laten weten hoe je over dingen denkt, wat je gevoelens zijn? De columnist geeft de indruk een uitwas aan de kaak te stellen, maar in feite pleit hij voor verschraling. En daarbij: mogen andere versterkende bijwoorden dan ook niet meer? Die bestaan anders al eeuwen!

Maar is het dan niet overdreven om geweldig te versterken? Dat is toch al zelf een woord dat sterke gevoelens uitdrukt? Is dat dan niet toch een teken van een "hyper-emotionele cultuur" dat we onze sterkste woorden ook nog eens gaan versterken? Je kunt het wel met veel zekerheid beweren, maar ik geloof daar niets van.

Als je maar een heel klein beetje van taalgeschiedenis weet, dan weet je dat sterke woorden na verloop van tijd een beetje "slijten". Vreselijk is na een halve eeuw lang niet meer zo vreselijk, geweldig is niet meer zo geweldig, en zelfs optimaal wordt op den duur niet meer zo optimaal als het letterlijk was.

Dat kun je erg vinden, maar zo gaat het al eeuwen en het zou gek zijn als het ineens anders ging. Hevige woorden vervlakken. Maar gelukkig, de taal heeft versterkende bijwoorden tot haar beschikking, zoals zeer, erg, helemaal, totaal, uiterst, en nog een paar, waarvan er altijd wel eentje in de mode is. Ook al zoiets waar een beetje taalkundige een geeuw niet bij kan onderdrukken.

Met behulp van versterkende bijwoorden kun je die vervlakte bijvoeglijke naamwoorden  weer wat opkrikken tot het oorspronkelijke niveau. Volgens mij is er dan ook absoluut (hee, dat is er ook een!) geen sprake van overdrijving, er wordt geen hogere graad bereikt dan de oorspronkelijke betekenis.

Maar hoe zit het dan met helemaal gratis, dat de columnist na "oppervlakkige bestudering van de Volkskrant op een willekeurige maandagmorgen" had gevonden? Gratis is toch gratis? Dat versterkende bijwoord helemaal is toch overbodig dan? Ook dat lijkt me onzin.

Waarom zou een taalgebruiker een overbodig woordje toevoegen bij een woord als gratis? Wat heeft dat voor functie? Als je gratis als een absoluut begrip ziet, kan iets inderdaad niet meer gratis zijn dan gratis. De conclusie moet dan ook zijn: blijkbaar ziet de taalgebruiker gratis niet meer als een absoluut begrip.

Dat zouden ze bij de Elsevier toch moeten snappen, zou je zo denken. De doelgroep van de Elsevier ligt dacht ik in het bedrijfsleven, waar gratis vaak betekent dat je weliswaar voor een bepaald product niets hoeft te betalen, maar wel vast zit aan iets anders, zoals een ander product, of een contract waarmee je jezelf verplicht om iedere maand automatisch tientallen euro's voor een abonnement over te schrijven of je ziel verkoopt aan de duivel, ik zeg maar wat. In die context lijkt me helemaal gratis bedoeld om aan te geven dat er ook echt (maar dan ook echt) helemaal niets aan vast zit. En ik wil best aannemen dat dat vaak een reclameleugen is, maar dat is gratis ook al. Het punt is dat helemaal gratis wel degelijk op een nuttige manier verschilt van gratis.

Ook al is de hele column taalkundige bagger, dit soort stukjes zijn enorm populair. Waarom? Geen idee. Vinden we het leuk om mensen uit te lachen om hun taalgebruik? Voelen we ons "betrapt" doordat we het idee hebben dat de columnist ons "een spiegel voorhoudt" als hij ons gebruik van het woordje helemaal (want iedereen gebruikt dat woordje) uitlegt als aanstellerij? Juichen we het toe dat iemand de "oververhitting" van onze maatschappij "een halt toeroept"? Ik weet het niet. Maar wat ik wel weet is: als we allemaal wat meer wisten van grammatica, dan konden we ook lachen om deze onzin.

Lees minder

Niet buiten buiten roken kunnen

Het deksel is van de beerput: op nltaal.blog.nl staat een oproep tot het insturen van zinsbouwgrapjes, zoals ikzelf al behandel in deze log. Nu is er vast geen houden meer aan, en komt de langgekoesterde droom van Liesbeth Koenen uit: een behoorlijke verzameling van grammaticaal interessante grappen.

Taalblogger Ben Schattenberg geeft alvast een voorzet met het grappig bedoelde opschrift Als u niet buiten roken kunt, kunt u buiten roken. Goed gevonden, maar wat is er grammaticaal nou zo aardig? Is het alleen maar het dubbelzinnige woordje buiten, of zit er meer achter?

Lees meer/ minder

De meeste woorden hebben meer dan één betekenis. Toch is de dubbelzinnigheid van buiten bijzonder, omdat de twee betekenissen ook grammaticaal verschillen. Als je buiten opvat in de betekenis "in de buitenlucht", dan is het een bijwoord, en anders is het een voorzetsel. Een voorzetsel? Jazeker!

Voorzetsels kun je combineren met een woordgroep met een zelfstandig naamwoord: in de tuin, over de brug, aan het werk. Maar roken is toch een werkwoord? Ja, dat is wel zo, maar je kunt het ook, zoals dat heet, zelfstandig gebruiken (zeg maar als "het roken"). In plaats van Ik kan niet buiten roken (in de betekenis dat je verslaafd bent aan roken), kun je ook zeggen: Ik kan niet buiten sigaretten. Dat is dezelfde constructie.

Heb je het over buiten roken in de betekenis "in de buitenlucht roken", dan is buiten een bijwoord, net zoals bijvoorbeeld hier. Het gedeelte ...kunt u buiten roken zit hetzelfde in elkaar als ...kunt u hier roken.

Het is bijna ondoenlijk om deze grap te vertellen, want in een normale uitspraak verdwijnt de dubbelzinnigheid. In de lezing van buiten als voorzetsel vervalt de klemtoon daarop, en krijgt roken extra nadruk. In de andere lezing worden beide woorden benadrukt (al krijgt misschien juist roken minder accent). Als je zegt: Kunt u niet buiten ROKEN, dan kunt u BUITEN roken, dan valt de hele grap niemand meer op.

Waarom wérkt dit grapje, al is het dan alleen schriftelijk? Waarschijnlijk omdat je in de verbinding buiten roken geneigd bent om buiten als een bijwoord op te vatten (roken doe je, zeker tegenwoordig, meestal buiten). In ieder geval zul je de neiging hebben om beide voorkomens van buiten roken hetzelfde op te vatten. Dus buiten beide keren als bijwoord, of buiten beide keren als voorzetsel. Dat levert in alle gevallen een tegenstrijdigheid op, waardoor je je eigen interpretatie moet gaan herstellen. Dat geeft een milde stress, en lachen lucht dan op.

Lees minder

"Schuimbekkende frik dist ouwe meuk op"

Ik kan het niet verzinnen, maar Hofland zegt het zelf, in de NRC van vrijdag 4 augustus 2006. Onder de titel Ouwe meuk schrijft hij een column waarin hij "voor het eerst en het laatst in deze eeuw" een lijstje geeft van "zich verbreidende wantoestanden". Hofland is natuurlijk een doorgewinterd retoricus, dus hij begint zijn betoog met de veronderstelling dat iedereen hem wel voor een "schuimbekkende frik" zal verslijten, aldus naar middeleeuwse gewoonte de sympathie van de lezers oproepend.

Die column is trouwens wel een schoolvoorbeeld van hoe je vakkundig een rijtje taalergernissen moet opdienen zonder dat je daarbij in een grammaticale discussie terecht komt. Want het is allemaal van een schokkende grammaticale ongeletterdheid.

Lees meer/ minder

Hoe doe je dat, taalergernissen uiten? Nou, om te beginnen moet je spreken over "wantoestanden" en die vervolgens toeschrijven aan beroepsgroepen waar iedereen zich toch al aan ergert (zoals nieuwslezers, altijd goed), en liefst ook nog aan bekende personen waar genoeg mensen een hekel aan hebben om je punt te maken (Balkenende ligt momenteel voor de hand). Dan heb je nog niets gezegd, maar je zit al goed want wie het met je oneens is staat bij voorbaat al aan de kant van de losers.

Pijnlijk is natuurlijk als je echte taalergernissen moet beschrijven. Als je grammaticale woordenschat niet verder gaat dan het woord lettergrepen, gebruik dat dan in vredesnaam maar een paar keer, dan lijkt het allemaal nog wat. En voor de rest verzin je gewoon een nieuw woord, zoals geslachtsvervreemding dat nog in geen enkel woordenboek staat, dus daar kan niemand je op pakken.

Voor de rest moet je bedenken dat één sterk voorbeeld krachtiger is dan welk verstandig woord dan ook, dus concentreer je op de voorbeelden. Een goede techniek is het bijeenbrengen van een paar voorbeelden in een kort fragment, zoals Jaaaa, dan krijg ik zoiets van dà-hàg, bekijk het maar. Zeg maar. Toch?. Dat niemand al deze voorbeelden in één zin zal proppen, en dat dit voorbeeld dus nooit voorkomt, is helemaal niet erg. De zeggingskracht van het voorbeeld is voldoende.

Het mogen ook gerust verkeerde voorbeelden zijn, als het maar hilarisch is. Zeg bijvoorbeeld dat Balkenende koninklijk huis uitspreekt als kookhuis. Dat hij dat niet doet is van geen belang. Dat hij de klemtoon niet legt op kook, zoals jouw schrijfwijze suggereert (dan is het een samenstelling, om de grammaticale woordenschat maar even te verdubbelen), maar op huis, waardoor onmiddellijk duidelijk is dat kook een gereduceerde vorm van een bijvoeglijk naamwoord is (weer 50% erbij), dat kun je beter onuitgesproken laten, want dat doet maar afbreuk aan het voorbeeld.

Zorg vooral dat je woorden als overbodig en vaag door je betoog heen strooit, want die doen het altijd goed. En vergeet niet de oorzaak van dit alles te noemen. Het onderwijs, dat is vast een makkelijk doelwit. Die leraren werken wel allemaal hard, maar ze krijgen het vandaag de dag toch al van iedereen zo hard te verduren, daar kan één zo'n ongefundeerde beschuldiging makkelijk nog bij. Daar liggen ze niet wakker van, en anders deden ze dat toch al. "Reclamejongens", ook een mooie beroepsgroep om op af te geven. Waarom niet meteen iedereen erbij gehaald die zich in de media een beetje profileert?

Vermijd absoluut om enige onderbouwing aan je beweringen mee te geven. Dat zet mensen maar aan het denken, en dát kan toch niet de bedoeling zijn!
Lees minder

Lees ook een meer serieuze bespreking van Hoflands column.

Naaien en nieten

In mijn vorige log besprak ik een mop van Max Tailleur. Uit deze bespreking zou gemakkelijk de indruk kunnen ontstaan dat de Taalprof zijn neus ophaalt voor ordinaire woordgrapjes. Niets is echter minder waar! Hij zoekt echter wel altijd naar de grammaticale inhoud. Alleen maar een dubbelzinnigheidje is hem een beetje te makkelijk. Zinsbouw, dat is zijn favoriete terrein, maar ook van klank en betekenis is hij niet vies.

Zinsbouwgrapjes, zijn die zo zeldzaam als Liesbeth Koenen beweert? Zijn dat soms alleen grapjes voor hoger opgeleiden, die, verteld met een sigaar in de ene hand en een glas whisky in de andere, slechts een beschaafde glimlach veroorzaken? Daar lijkt het niet op.

Lees meer/ minder

Het volgende grapje ken ik van André van Duin. Ik heb het op een LP staan, waar ik nog wel eens naar luister. Het komt voor in een sketch met Frans van Dusschoten. Van Duin speelt de domme sollicitant die een raadseltje opgeeft. Dat luidt: "Wat is het verschil tussen een naaimachine en een nietmachine?" En het antwoord is "Een naaimachine naait en een nietmachine niet".

Je moet hem horen, denk ik, en Van Duin melkt hem helemaal uit, maar zelfs in deze beknopte vorm zit er al iets leuks in. Maar waarom eigenlijk? Wat is er leuk aan die grap?

Je kunt natuurlijk zeggen (dat was ook mijn eerste gedachte): het is de dubbelzinnigheid van het woordje niet, dat voor de grap zorgt. Niet kan een ontkennend bijwoord zijn, maar ook de persoonsvorm van het werkwoord nieten. Tja. Gaap, is dat leuk?

Toch is het niet zo simpel. Want de grap is leuk omdat je als luisteraar op het verkeerde been wordt gezet. Maar hoe komt dat? Je zou denken, niet als bijwoord komt veel vaker voor dan niet als werkwoord, dus dat zal het wel zijn, maar er zijn twee problemen met die veronderstelling.

Ten eerste: in normale zinnen hebben we helemaal geen moeite met niet als werkwoord. In een zin als Niet jij die blaadjes even aan elkaar komt er niemand op het idee om niet als bijwoord te beschouwen. Dat past niet in de zinsbouw (!). In het mopje staat het woordje niet toevallig (?) op een plaats waar zowel de persoonsvorm als het bijwoord gelezen kunnen worden.

Ten tweede: stel dat je het woordje niet als bijwoord begrijpt, waarom is dat dan leuk? Is dat niet een doodnormale zin? Het antwoord moet zijn: blijkbaar zit er iets in die zin waardoor dat een vreemde lezing wordt. Wat is dat?

Ik denk dat het zo zit: de zin Een naaimachine naait en een nietmachine niet spreek je uit met zogeheten contrastklemtonen op naaimachine en naait, tegenover nietmachine en niet. Daardoor moet het woorddeel naai- gaan contrasteren met het woorddeel niet-, en de persoonsvorm naait met het laatste woord niet. Daarvoor zou je niet als een persoonsvorm moeten lezen. Dat kan ook wel, maar daar denk je in eerste instantie niet aan.

In eerste instantie denk je aan niet als een bijwoord. Maar dan contrasteert het bijwoord met een persoonsvorm. Ook dat kan wel, maar het heeft iets geks. Neem een ander ontkennend bijwoord, dat is uitermate vreemd in deze zin: Een naaimachine naait en een nietmachine nooit. Of: Een naaimachine naait en een nietmachine nauwelijks. Blijkbaar heeft zo'n bijwoord voor contrastwerking een soortgelijk bijwoord in de eerste zin nodig.

Waarom kan dat bij het bijwoord niet dan wel? Omdat je elke gewone zin als een bevestigende mededeling kunt lezen. Het is de bevestiging van de zin Een naaimachine naait die je kunt contrasteren met het woordje niet. Je leest hem dan eigenlijk als Een naaimachine naait wel en een nietmachine naait niet. Voor een normaal contrast zou je wel eigenlijk moeten laten staan, maar omdat het vanzelfsprekend is kan het wegblijven.

Je verwacht dus aanvankelijk een persoonsvorm, je krijgt een bijwoord, dat contrasteert niet lekker, en dan denk je ineens, hee, het kan ook een persoonsvorm zijn, maar dan wordt het een triviale mededeling (want bijvoorbeeld Een naaimachine naait en een boenmachine boent is helemaal niet grappig), dus denk je onwillekeurig: ik ga toch weer even terug naar die lezing met niet als bijwoord, en zo kaats je eventjes heen en weer tussen die twee lezingen. Dát is de grap. Al zijn er misschien ook mensen die bij het woord naaimachine al beginnen te gnuiven.
Lees minder

Amsterdamse humor

De taalkundige Liesbeth Koenen heeft ooit een taalrubriek in de NRC gehad. Daarin riep zij de lezers een keer op tot het insturen van "taalkundige moppen", moppen met een taalkundige draai erin. De mop die ik gisteren besprak is er zo een. Maar er zijn er ongetwijfeld meer.

Veel moppen zijn gebaseerd op dubbelzinnige woordjes. Dat is grammaticaal niet zo vreselijk interessant ("dat kan m'n kleine broertje ook", zeg ik dan meestal). Nee, het zijn de moppen gebaseerd op een dubbelzinnige ontleding waar mijn grammaticale middenrif op reageert. Of moppen die over taalverwerking in het algemeen gaan. Zo'n mop is de volgende. Ik meen dat hij van Max Tailleur is, volgens mij heb ik hem ooit op de radio gehoord.

Lees meer/ minder

Een Amsterdamse havenarbeider staat aan de kade als er een groot schip binnenvaart. Hij roept naar een matroos die boven op het schip staat: "Hee, gooi effe 'n laaintje dan ken ik ut vastmake!" De matroos gebaart dat hij hem niet verstaat. De Amsterdammer roept het nog eens, maar nu wat harder: "Gooi effe 'n laaintje dan ken ik ut vastmake!"

De matroos begrijpt het kennelijk niet en de Amsterdammer verandert van tactiek. Hij roept "Speak English?" (zwaar Amsterdams accent natuurlijk, het mopje biedt alle kansen tot smakelijk vertellen). Geen sjoege. "Deutsch?" Onbegrip. "Francais?". Ook niets. "Espagnol?" Nu begint de matroos driftig te knikken "Si! Si! Espagnol!" En de Amsterdammer: "Nou, gooi dan effe 'n laaintje dan ken ik ut vastmake!!"

Moppen moet je niet uitleggen, maar waarom is dit leuk? Omdat wij weten hoe taal in elkaar zit. En omdat de Amsterdammer iets doet wat niet helemaal dom is.

Als je iemand aanspreekt die je niet verstaat, moet je natuurlijk eerst uitzoeken welke taal hij of zij spreekt ("dat is logisch", om even in de Amsterdamse zegswijzen te blijven). De Amsterdammer beschouwt dit echter als het afstemmen van een radiozender. Heb je eenmaal de goede frequentie gevonden, dan kun je praten zoals je gewend bent.

Wat hij over het hoofd ziet is dat taal niet alleen een kwestie van de goede golflengte is, maar ook van de goede code. Je moet niet alleen afgestemd zijn op je gesprekspartner, maar ook dezelfde code gebruiken.

Voor ons is dat vanzelfsprekend, omdat wij weten hoe taal werkt. Het mopje maakt daar gebruik van, door een volkomen normale tactiek (afstemmen) te laten uitmonden in een onlogisch gevolg (oude code handhaven). En iedereen maar denken dat taalkundigen geen gevoel voor humor hebben.
Lees minder

Misverstand

"Bep, kom eens gauw!"
"Wat is er? Ik zit net aan de computer!"
"De afvalbak zit vol met beesten!"
"Beesten?"
"Het krioelt van de maden! Op dat vlees van de barbecue gisteren!"
Lees meer/ minder

"Had dat dan ook niet erin gedaan!"
"Wat moet ik doen? Ze komen al uit de bak gekropen!"
"Ik kijk wel effe op het internet."
"Wat?"
"Ik kijk wel effe op Google!"
"Snel dan! Ik hou ze er niet meer in!"
"Even zien, ehh, ik doe maden en afvalbak, dat zal wel goed zijn. Eh, enter, en ja hoor: bijna 300 hits."
"Henk!"
"Wat?"
"Ik heb 300 hits, welke zal ik nemen?"
"Weet ik niet, doe maar wat, als je maar opschiet! Doe maar een betrouwbare!"
"Een betrouwbare, ... ehhh... , hier, wat is dat? Taalprof, dat zal wel wat zijn. Okee, Henk, ik heb er een!"
"Wat zegt die?"
"Wacht, ik lees even! Ehh... maden in de zin, ...blablabla..., bijwoordelijke bepalingen, wat is dat nou weer, aha, Lees verder, dat doe ik. Momentje nog!"
"Ik hou het deksel wel dicht, maar schiet op!"
"Hier, daar heb ik wat: schone zinnen, dat moet ik hebben. Ja, eigenlijk een schone afvalbak maar dat zal wel hetzelfde zijn. Eh, Henk!"
"Ja?"
"Je moet de bijwoordelijke bepalingen er ook uit laten!"
"Wat?"
"De bijwoordelijke bepalingen! Wacht, ik lees nog effe verder."
"Ik ga wel op dat deksel zitten om het dicht te drukken, want ik houd het niet meer!"
"Pas op, dadelijk krijg je nog betekenisverschuivingen!"
"Wat? Zeg luister eens, probeer eens een andere site! Hier heb ik niks aan, dat heeft geen enkel praktisch nut!"
"Okee, ik doe wel Oma weet raad! Ik lees dit later nog wel eens door"
Lees minder

Wij zijn schoften (de baas ook)

De titel van deze log is een heel oud mopje, uit de tijd dat het woord schoften een gebruikelijker vorm was van het werkwoord schaften (dat, ik zeg het er maar even bij, "eten" of "lunchen" betekent). De grap is dat bouwvakkers die waren gaan eten de mededeling Wij zijn schoften op een bord hadden geschreven, en dat een of andere grapjas eronder had gezet (de baas ook).

Het grapje is natuurlijk moeilijk te vertalen. Misschien is Wij zijn ouwehoeren wel een mogelijkheid, maar het is onwaarschijnlijk dat je dat op een bord zet*. Dat is jammer, want zo gaat een mooi voorbeeld verloren van het aspectuele hulpwerkwoord zijn.

Lees meer/ minder

Het mopje drijft niet alleen op de dubbelzinnigheid van het woord schoften (zelfstandig naamwoord in het meervoud, of werkwoord), maar ook op de twee vormen van het werkwoord zijn: in wij zijn grote schoften is het koppelwerkwoord, en in wij zijn even schoften is het hulpwerkwoord van aspect.

Hulpwerkwoorden van aspect (zie ook deze log) voegen zogeheten aspectuele informatie toe aan de zin. Niet over de voltooiing van een toestand of een gebeurtenis (dat doet het hulpwerkwoord van tijd), maar over het begin ervan (het gaat regenen, hij komt logeren) of over de duur (het blijft regenen). Het aspectuele hulpwerkwoord zijn doet dat eigenlijk allebei. Zeg je ik ben fitnessen, dan druk je uit dat je ergens weggegaan bent voor een activiteit waar je nu mee bezig bent. Je kunt in plaats van fitnessen niet zo makkelijk een werkwoord invullen dat een onbedoelde of korte activiteit uitdrukt (ik ben op de grond vallen, ik ben iemand ontmoeten). Bij korte activiteiten krijg je een soort van herhalingsbetekenis: ik ben springen gaat dan zoiets betekenen als dat je  bijvoorbeeld een atleet bent die op regelmatige basis moet oefenen en daarbij een aantal sprongen maakt.

Al deze betekeniseffecten wijzen erop dat het aspectuele hulpwerkwoord zijn een begin en een duur aan de zin toevoegt. Je zou nu kunnen denken dat in ik ben fitnessen een ander hulpwerkwoord, gaan, is weggelaten: ik ben gaan fitnessen. Dan zou ben een hulpwerkwoord van tijd zijn. Maar dat wordt ontzenuwd door de test die ik hier al eens beschreven heb: zet er zondag bij. In Ik ben zondag gaan fitnessen heb je het hoogstwaarschijnlijk alleen over afgelopen zondag (dat is voltooide tijd), maar in Ik ben zondag fitnessen kun je het alleen over aanstaande zondag, of zondag in het algemeen hebben (tegenwoordige tijd). In die laatste zin kan zijn dus geen hulpwerkwoord van tijd zijn.

In een reactie op deze log was een lezer het niet eens met mijn analyse van ik ben al geweest. Ik merkte op dat geweest hier een hulpwerkwoord van aspect was (en ben hulpwerkwoord van tijd), maar deze lezer vroeg zich af waarom het niet een zelfstandig werkwoord was in de betekenis "zich bevinden".

Je kunt natuurlijk zeggen dat ik heb me daar al bevonden een rare zin is om de betekenis van ik ben al geweest uit te drukken, en ook het weglaten van daar is een probleem dat je in die analyse moet oplossen, maar is die aspectuele betekenis van geweest niet op een betere manier aan te tonen? Ik denk het wel.

Het beginaspect van een gebeurtenis of toestand kun je aantonen met kleine bijwoordelijke bepalingen als meteen of onmiddellijk. Zijn in de betekenis "zich bevinden" kun je niet goed combineren met deze bepalingen, zeker niet als het ook nog eens een voltooide tijd is: ik ben natuurlijk meteen in het park geweest is een hele rare zin, waar je de indruk hebt dat het eigenlijk iets moet zijn als ik ben natuurlijk meteen naar het park gegaan. Maar in onze voorbeeldzin, ik ben natuurlijk meteen geweest is er niets aan de hand, dat klinkt prima. Hoe kan dat, als geweest hier "zich bevinden" moet betekenen?

De oplossing is simpel: in ik ben natuurlijk meteen geweest is geweest geen zelfstandig werkwoord, maar het hulpwerkwoord van aspect. Daar hoort eerder een richtingsbepaling bij dan een plaatsbepaling.
Lees minder

*Deze zou ook nog kunnen: het personeel van een dierenwinkel zet een bord in de etalage met de tekst Wij zijn eten, en zet dat vlak bij die doorzichtige bak met die schattige konijntjes. Iemand schrijft erbij: Prettige Kerstdagen. Maar misschien kan niet iedereen daarmee lachen.

Lekker zwemmen

"Ik snap jou niet"
"Huh?"
"Waarom moet dat allemaal zo moeilijk?"
"Moeilijk?"
"Die weblogsite van jou. Allemaal zo uitleggerig."
"Hoezo uitleggerig?"
"Man, waarom geef je niet gewoon een paar eenvoudige regeltjes om te leren ontleden? Dat willen de mensen toch?"
"Ja sorry hoor, daar kan ik niet aan beginnen."
"Waarom niet?"
"Jij bent nou net iemand die zegt: 'Ik wil niet leren zwemmen, ik wil alleen leren hoe ik uit het water kom.'"
"Wat is daar mis mee dan?"
Lees meer/ minder

"Nou, zwemmen is gewoon de beste manier om uit het water te komen."
"..."
"Dan kun je wel zeggen, ik wil niet leren zwemmen, maar dan snap je toch niet echt hoe het werkt."
"Ja, nou, ik vind het toch een beetje een kromme vergelijking."
"Hoezo?"
"Zwemmen is gewoon leuk. Als jij dat vergelijkt met ontleden doe je net of dat ook leuk is. Maar dat vinden de meeste mensen stomvervelend."
"Zwemmen is leuk?"
"Ja, kom op! Doe nou niet net of zwemmen niets aan is."
"Als jij anders hartje winter, bij regen en kou in het water valt met dikke kleren aan, dan vind jij zwemmen helemaal niet zo leuk."
"Nee, dan niet. Maar 's zomers, lekker in de zon, heerlijk verkoelend, man. Dat kun je toch niet ontkennen."
"Wat ik bedoel is dat zwemmen ook niet altijd leuk hoeft te zijn, maar alleen als de omstandigheden goed zijn."
"Jaja"
"Als je zin hebt om te zwemmen."
"Goed. Maar ik heb nooit zin in ontleden."
"Blijkbaar zijn de omstandigheden dan niet goed. Want ik vind het soms wél leuk."
"Nou, dat is ook een beetje makkelijk, vind je zelf ook niet?"
"Hoe bedoel je dat?"
"Wat zijn dat dan voor mysterieuze omstandigheden die goed moeten zijn?"
"Wanneer krijg jij ergens zin in?"
"Poe, dat is ook een rare vraag! Ik weet niet, innerlijke behoefte of zo?"
"Dat kan. Volgens mij krijg je ergens zin in als je denkt dat je er beter van wordt. Je denkt dat je je lekkerder gaat voelen, of dat je rijker wordt."
"Okee"
"Geestelijk rijker, ook wel."
"Mmm, dat is al minder. Maar vooruit."
"Dus gaat het erom waarom jij denkt dat je je door ontleden niet lekkerder gaat voelen."
"Nou ja, ontleden dat kán ik helemaal niet. Dat lukt me nooit, dat is me te moeilijk, daar raak ik alleen maar gefrustreerd van!"
"Jaja. Vreemd."
"Hoezo vreemd?"
"Dan zou je toch eigenlijk gemotiveerd moeten zijn om het te léren."
"Nee hoor, ik geef het op."
"Kun jij aan mij uitleggen waarom zwemmen leuk is?"
"Jazeker! Lekker bewegen, spelen, in het koele water, dat lijkt me duidelijk."
"Ja dat kun je wel zéggen, maar ben je het met me eens dat ik dat pas kan snappen als ik kan zwemmen?"
"Ja je moet het wel eerst leren ja."
"Kan dat niet makkelijker dan?"
"Nee, je moet wel eerst goed oefenen natuurlijk."
"O maar dat lukt me nooit! Ik geef het gewoon op."
"Ja hoor es, leren zwemmen is niet echt gemakkelijk. Dat ís nou eenmaal zo."
"Jaja. Interessant."
Lees minder

Ontleedgevecht in Disco OKEE

Als Taalprof heb je het niet gemakkelijk. Je moet voortdurend op je hoede zijn voor betweters die niets liever doen dan je onderuit halen. Dat is de prijs die je betaalt voor de roem. Het is een hard bestaan, maar iemand moet het doen.

Het was zo'n zwoele, broeierige avond, waarop het maar niet wilde afkoelen.
Lees meer/ minder

Ik liep langs een disco die OKEE heette. Daar moest ergens een woordspeling in zitten, maar het was te warm om erover na te denken. Ik stapte naar binnen. De zaak bleek bijna leeg. Links en rechts verspreid stonden wat onduidelijke mensen in een verveeld gesprek gewikkeld.

Ik liep naar de bar en bestelde een whisky. Single malt, 18 jaar oud, geen drank voor watjes. Terwijl ik tegen de tapkast leunde, sloot de geur van turf zich als een octopus om mijn lichaam. Het was heet, dat was het.

Ik stond er nog geen vijf minuten, toen ik het achter mijn rug langzaam nog warmer voelde worden. Mensenwarmte. Was ik de eerste wet van de taalprofs vergeten? Nooit met je rug naar de taalgemeenschap staan. Nu was het te laat. Ik nam een voorzichtige slok van mijn whisky. Ik kon nu iemands adem in mijn nek voelen. Het was geen hijgen, maar een nauwelijks beheerst snuiven, als een stier die op het punt staat in woede uit te barsten. Ik verroerde mij niet.

"Zeg, ben jij niet.." klonk het met een donkere stem achter me. Bijna stroperig, maar de stem aarzelde even.
"Ben jij niet... die grammaticaprofessor?"
"Misschien wel, misschien niet."

Het was nu zaak om kalm te blijven. Ik zweeg. Plotseling vuurde de stem als een pistoolschot een vraag op me af.
"Hoe spel je sms'je?"
"Laat me met rust!"
"Wel of geen tussen-n in paardenbloem?"
Ik draaide me om en keek hem recht in het gezicht.

"Weet je wat jij met die tussen-n kan doen?"
Zijn ogen knepen zich samen tot een dun spleetje. Zijn kaakspieren spanden zich onder zijn met stoppels bedekte wangen. Hij knikte langzaam en sprak met schorre stem:
"Je bent goed, taalprof, heel goed."

De eerste slag was voor mij. Maar de confrontatie was nog niet voorbij. Ik besloot niet te zeggen wat ik met die tussen-n in gedachten had. Een goed verstaander heeft maar een half woord nodig.

De man met de stoppelbaard bleef mij strak aankijken. Zijn vrienden, die zich om hem heen verzameld hadden, werden enigszins onrustig, maar hun aanwezigheid vergrootte de dreigende sfeer die om ons heen hing. Ik nam weer een slok van mijn whisky, die nu brandde in mijn slokdarm. Maar de stem van de stoppelbaard klonk schor, toen hij zei:
"Ze zeggen, dat jij de snelste ontleder van het Westen bent."
"Ze zeggen zoveel."
"Laat dan eens wat zien, ontleedprof."
"Ik ben geen circusaap."

Koortsachtig probeerde ik in te schatten waar dit gesprek naartoe ging. Woordsoorten, zinsdelen, het kon werkelijk alle kanten op gaan. Ik voelde dat ik weer op achterstand raakte. Tijd winnen. Ik besloot het initiatief te nemen.
"Heb je een grammaticaprobleem dan?"
"Waarom denk je dat ik problemen heb?"
"Daag je me uit?"
"Durf je dat aan, taalprof?"

Ik kon er niet meer onderuit. Het was weer eens zover: een ontleedduel. Elke jonge taalgebruiker droomde ervan een ontleedheld in een rechtstreeks duel te verslaan. Wisten zij veel welk bestaan hen dan wachtte. Er waren niet veel ontleedhelden meer over in Nederland.

Ik stond op en sloeg mijn whisky in één keer achterover. Zonde van een goede whisky.
"Woorden of zinsdelen?"
"Redekundig!"

Een kenner. Ook dat nog. Ik zuchtte en liep langzaam naar buiten. De stoppelbaard en de hele meute erachteraan. De buitenlucht viel als een natte warme deken over ons heen.

We stelden ons op in het midden van de straat, de toeschouwers in een cirkel op eerbiedige gehoorsafstand.

Het werd doodstil. De stoppelbaard en ik schatten elkaar uitgebreid in. Beiden wisten we dat één verkeerd woord dodelijk kon zijn. Opletten, dat was het parool. Wie zou de stilte verbreken? De spanning was te snijden. Ik voelde een druppel zweet in mijn nek ontstaan. Hij etste traag een streep over mijn ruggengraat. Geen taalfouten nu. Ik wachtte zwijgend af. Meestal kon de ander zijn bek niet houden. De stoppelbaard beet met zijn ondertanden op zijn bovenlip. Hij stond op het punt te breken.
"Naamwoordelijk of werkwoordelijk?"

Ook deze slag was voor mij. Maar nog steeds kon elke vergissing fataal zijn. Was het een valstrik?
"Ga je gang"
"Werkwoordelijk of naamwoordelijk? Je bent verslagen?"

Ik haalde opgelucht adem, maar zonder dat iemand het zag. Bekend terrein. Bliksemsnel pareerde ik:
"Wanneer?"

Hij leek even van zijn stuk gebracht. Hij liet het niet  merken, maar er parelde zweet op zijn voorhoofd. En zijn stem klonk iets hoger.
"Net."

Bluf. Pure bluf.
"Net is geen tijdstip. Bedoel je een paar seconden geleden?"
"Ja."

Hap. Ik had beet. Ik kon hem nog even laten spartelen, maar ook meteen binnenhalen. Ik aarzelde. Misschien iets te lang. Hij leek weer moed te krijgen.

"Nou?" sprak hij hijgend, "Weet je het niet... grammaticaprof?"

Ik besloot het kort te maken.
"Jawel." zei ik "Werkwoordelijk."

Hij verstarde. Zijn ogen gingen snel heen en weer, alsof hij nog een uitweg zocht. Razendsnel woog hij zijn kansen af. Toen brak zijn gezicht open in een grijns van witte tanden.
"Heel goed, taalprof, jij wint! Je bent okee. Laat me je nog een whisky aanbieden."

Ik liep naar hem toe en gaf hem een hand. Hij legde een arm om mijn schouder en samen liepen we weer naar binnen, de hele taalgemeenschap achter ons aan.

"Hoe had je het zo snel door?"
"Simpel, je probeerde me erin te luizen door de tijd weg te laten. Zonder een tijdsbepaling is een constructie met zijn en een voltooid deelwoord bijna altijd dubbelzinnig. Met een tijdstip is het werkwoordelijk, en met een tijdsduur is het naamwoordelijk."

Hij knikte langzaam.
"Ik had het kunnen weten, het was te makkelijk voor jou. En dat net, dat zag je ook meteen."
"Kom zeg! De oudste truc ter wereld."

Hij lachte rauw. Een van zijn vrienden vatte moed en bemoeide zich ermee.
"Ik snap het niet. Leg eens uit."

Ik aarzelde, maar de schoolmeester in me kreeg de overhand.
"De tijdsbepaling net kan een tijdstip of een tijdsduur aanduiden."

Ik zag dat hij het niet begreep. Ik ging verder:
"Met een werkwoordelijk gezegde in de verleden of voltooide tijd, zoals ik belde net of ik heb net gebeld is het een tijdstip, ongeveer gelijk aan een paar seconden geleden. Maar bij een naamwoordelijk gezegde in de tegenwoordige tijd, zoals ik ben net ziek, is het een tijdsduur."

Hij keek me glazig aan.
"Daarom vroeg ik een paar seconden geleden? Dat kan alleen maar een tijdstip zijn. Je kunt immers niet zeggen ik ben een paar seconden geleden ziek maar wel ik belde een paar seconden geleden of ik heb een paar seconden geleden gebeld. Toen hij ja zei had ik hem te grazen."

Ik zag dat hij het snapte. Ook de anderen keken me vol bewondering aan. Ik zag de gretigheid in hun ogen. Moest ik het ze uit hun hoofd praten? Ik haalde mijn schouders op en bracht mijn nieuwe glas whisky naar de lippen. Eens, op een andere plaats, op een andere tijd, zou het ze lukken. Dan zouden ze een andere, oude, vermoeide ontleedheld onderuit halen. En dan zou de ellende voor hen beginnen. Altijd opletten, nooit met je rug naar de taalgemeenschap gaan staan. Altijd weer nieuwe jonge honden die ervan dromen om jou te grazen te nemen. Het is een hard bestaan. Maar iemand moet het doen.
Lees minder