Taalprof

Laat de taalprof je de grammatica leren laten uitleggen

Nog geen uur geleden: de televisie stond aan (Tussen kunst en kitsch) en de taalprof was verzonken in diepzinnige gedachten. Iemand had het over een schilder die ergens naar toe was gegaan, om hem lasagne te leren laten maken. Hè? dacht de taalprof, te leren laten maken? Moet dat niet zijn te laten leren maken?

Ja, dat is een extreem complex verhaal. Daar moet je echt even voor gaan zitten. Ik zet er vijf breintjes boven, dat is de eerste keer. Maar het is te leuk om te laten liggen.

Lees meer/ minder/ printversie

Bij nader inzien zou het allebei kunnen. Het zou kunnen dat de spreker wilde uitdrukken dat de schilder ergens naar toe ging om te leren hoe hij lasagne moest laten maken (om lasagne te leren laten maken). Waarschijnlijker is het echter dat de schilder op reis werd gestuurd om hem te laten leren hoe hij zelf lasagne moest maken (om hem lasagne te laten leren maken). Toch klinken beide formuleringen wel een beetje gek. Hoe komt dat?

Ten eerste zijn beide constructies, die met leren én die met laten, heel erg lastig. Als je iemand iets leert maken, dan heb je een constructie waarbij iemand het meewerkend voorwerp is bij leren (je leert iets aan iemand), en iets het lijdend voorwerp van maken (iets maken). Als je die twee afhankelijkheden met een lijntje zou tekenen, dan zie je dat die lijntjes elkaar kruisen: er is sprake van "gekruiste afhankelijkheden". Bij laten zie je hetzelfde. Als je iemand iets laat maken, dan is iemand lijdend voorwerp bij laten en iets lijdend voorwerp bij maken. Is laten dan geen hulpwerkwoord? Jawel, maar het speciale van laten is juist dat extra lijdend voorwerp met die gekruiste afhankelijkheid.

Ons brein houdt niet van gekruiste afhankelijkheden. Ze zijn zeldzaam in de talen van de wereld, het Nederlands is hier tamelijk uniek. Ze zijn ook lastig te begrijpen, zeker als je ze gaat combineren. Twee gekruiste afhankelijkheden gaat misschien nog net, maar drie wordt al teveel: je kunt nog net begrijpen wat het betekent als je zegt dat je de hond de krant uit de bus laat leren halen, maar als je daar nog een afhankelijkheid aan toevoegt, bijvoorbeeld met het werkwoord zien, en zegt dat je broer jouw hond de krant uit de bus ziet laten leren halen, dan moet vrijwel iedere Nederlander passen. Daar stort je werkgeheugen radeloos in elkaar.

In onze voorbeeldzin, de schilder die op reis ging om hem lasagne te laten leren maken, is sprake van twee gecombineerde gekruiste afhankelijkheden. Dat is al razend moeilijk. Geen wonder dat je die twee werkwoorden gemakkelijk verwisselt. Maar er is nog iets anders dat het vreemd maakt.

Het werkwoord laten is een werkwoord met een zogeheten "causatieve betekenis": er zit een oorzaak in. Als jij iets maakt ben je zelf de maker, maar als jij iets laat maken ben je de veroorzaker ervan dat iemand anders de maker is.

Maar leren hééft al een oorzakelijke betekenis, zij het van een iets andere orde! Kijk maar naar het verschil tussen iets maken en iets leren maken. In beide gevallen is dezelfde persoon de maker, maar bij iets leren maken is er daarnaast ook nog eens een oorzaak bijgekomen. Als jij iets leert maken, dan is er een bepaalde oorzaak (dat kan een leraar zijn, maar ook je ervaring) die ertoe leidt dat jij iets maakt.

Dat betekent dat je bij iemand iets laten leren maken niet alleen een gekruiste afhankelijkheid, maar ook nog eens een dubbele oorzaak hebt: er is een oorzaak, die ertoe leidt dat er een andere oorzaak is die ertoe leidt dat iemand iets maakt. Als je zegt dat jij mij iets laat leren maken, dan ben jij de oorzaak ervan dat ik iets leer maken, met andere woorden, dat er voor mij een oorzaak is dat ik iets maak. Die tweede oorzaak ben jij niet zelf, want anders had je eenvoudigweg kunnen zeggen dat jij mij iets leert maken.

Had dit niet eenvoudiger gezegd kunnen worden? Jazeker wel. Zonder gekruiste afhankelijkheid wordt het al een stuk beter, bijvoorbeeld om hem te laten leren hoe hij lasagne moest maken. Nu is de gekruiste afhankelijkheid eruit, omdat de relatie tussen lasagne en maken niet gekruist wordt door een ander lijntje. Maar je kunt ook die dubbele oorzaak nog uit de constructie halen: om ervoor te zorgen dat hij lasagne leerde maken. Nu zit de ene oorzaak in de zin met ervoor te zorgen, en de andere oorzaak zit in een heel andere bijzin. Dat kan ons brein prima aan.

Lees minder

Ja dat mogen ze

De taalprof kreeg van zijn studenten een elektronische verjaardagskaart. Aangezien hij ze opleidt om allerlei interessante taalverschijnselen in het wild te ontdekken, zal de keuze voor deze kaart niet geheel toevallig zijn geweest.

Het ging om een e-card van de website kaartenhuis.nl met een animatie van een knallende champagnekurk en een taart met kaarsjes, alles onder de opzwepende tonen van het nummer Congratulations van Cliff Richard. Die kaarsjes (het waren er gelukkig maar vier) kon je virtueel “uitblazen” door ze aan te klikken, en dan verscheen de tekst Moge al je wensen uitkomen. Denk daar maar eens over na, moeten de studenten gedacht hebben.

Lees meer/ minder/ printversie

Waarom staat daar moge en niet mogen? Dat is een interessante vraag. Het onderwerp van de zin is al je wensen, dus er had eigenlijk mogen moeten staan. Het betreft dan wel een zogeheten aanvoegende wijs (conjunctivus), of meer bepaald de wensende variant daarvan (optativus), maar dat doet er niets aan af dat er wel degelijk een meervoudige werkwoordsvorm vereist is.

Nou komen getalsproblemen wel vaker voor, maar meestal als onderwerp en persoonsvorm een eindje van elkaar staan. Hier staat het onderwerp vlak na de persoonsvorm.

Het probleem is natuurlijk, dat de aanvoegende wijs, met zijn aparte werkwoordsvorm moge in het enkelvoud, in het huidige Nederlands uitzonderlijk is. Het gebruik is beperkt tot een paar vaste formules met een klein aantal variaties daarop. Er zijn maar een paar werkwoorden die geregeld in de aanvoegende wijs gebruikt worden (zij, ware, moge, late, leve, neme, bedenke, koste, betere, verzuime, beware, dan heb je ze wel ongeveer gehad). Die uitzonderlijke vormen zijn nog wel herkenbaar, maar alleen in het enkelvoud. In het meervoud zijn ze niet meer te onderscheiden van de normale vormen (zijn, waren, mogen, laten, leven, nemen, bedenken, kosten, beteren, verzuimen, bewaren). Dat een zin als De goden bewaren me! optatief is, kun je alleen opmaken uit de betekenis die deze uiting in een context krijgt.

Sommige optatiefvormen komen alleen maar in vaste formules voor. De vorm leve bijvoorbeeld is vrijwel uitsluitend beperkt tot een formule waarbij Leve in eerste zinspositie staat, eventueel voorafgegaan door Lang, en onmiddellijk gevolgd door het onderwerp: (Lang) leve de koningin!

Ook in zo'n formule zou een meervoudig onderwerp ook een meervoudig werkwoord vereisen.  (Lang) leven de beide jarigen! Maar dan kun je zoals gezegd niet meer aan de vorm van het werkwoord zien dat het een optatief is.Waarschijnlijk om deze reden zie je vaak Lang leve de beide jarigen! De uitzonderlijke vorm leve maakt meteen duidelijk wat de bedoeling is, en dat wordt blijkbaar belangrijker gevonden dan de overeenkomst in getal tussen onderwerp en persoonsvorm. Misschien dat zelfs die hele vorm leve niet meer echt als een persoonsvorm gevoeld wordt. Misschien fungeert hij in zo'n formule alleen als een soort aanloopje, net als Hoera voor...

Iets soortgelijks zou er aan de hand kunnen zijn in Moge al je wensen uitkomen. Dat moge krijgt dan de betekenis van een stukje formule, iets als Ik wens dat..., en het wordt nauwelijks meer als een werkwoord gevoeld. Maar misschien speelt er bij mogen ook nog iets anders mee.

Het hulpwerkwoord van modaliteit mogen heeft een betekenis die varieert van "toegestaan zijn" (zoals in Jullie mogen nu binnenkomen) tot "wenselijk zijn" (zoals in Je mag je wel eens scheren). De eerste betekenis wordt ook wel "oneigenlijk modaal" genoemd, en de tweede "eigenlijk modaal". Waarom? Omdat de tweede betekenis ook uit te drukken is met het werkwoord mogen in een hoofdzin: het mag wel eens (gebeuren) dat je je scheert. "Echte" modaliteit is altijd "buiten de zin" te plaatsen. Een modaal bijwoord als waarschijnlijk (het gaat waarschijnlijk regenen) kun je op dezelfde manier buiten de zin plaatsen: het is waarschijnlijk dat het gaat regenen.

Als het optatieve mogen een voorbeeld is van "eigenlijke modaliteit", dan zou Mogen al je wensen uitkomen herformuleerbaar moeten zijn tot Het moge (gebeuren) dat al je wensen uitkomen. In die herformulering is de getalsovereenkomst tussen mogen en al je wensen verdwenen.

Het zou dus best kunnen dat de eigenlijk modale betekenis van het optatieve mogen het voor de taalgebruiker gemakkelijker maakt om de getalsovereenkomst met het onderwerp te ontkoppelen.

Van mij mag er best nog een rode streep door, maar bij Lang leve de beide jarigen! heb ik dat gevoel veel minder. Dat vind ik al bijna beter dan Lang leven de jarigen! Misschien is het een kwestie van tijd.

Lees minder

Nieuwe Taalvariant ontdekt door Taalprof

De taalprof kijkt ook wel eens naar een voetbalwedstrijd, maar hij luistert dan vooral naar het commentaar. Zo ook gisteravond, de oefenwedstrijd Nederland - Oekraïne. Ergens in de eerste helft zei de commentator: Bal laten lopen door Mandzjoek... Hee, dacht de taalprof, wat gek!

Hoezo gek? Is daar wat mis mee dan?

Lees meer/ minder/ printversie

Bal laten lopen door Mandzjoek..., ja daar is iets mee. Ga maar eens na hoe je dat zou zeggen als Mandzjoek de bal niet had laten lopen maar weggetrapt ("weggerost"), of ingegooid, of als de bal door Engelaar was gepasst naar Huntelaar en hij was precies goed aangekomen. Dan had de commentator vast niet gezegd Bal wegtrappen door Mandzjoek, Bal ingooien door Mandzjoek, Bal aankomen bij Huntelaar. Nee, dan had hij gezegd Bal weggetrapt door Mandzjoek, Bal ingegooid door Mandzjoek, Bal aangekomen bij Huntelaar. Hij had een voltooid deelwoord gebruikt, niet het hele werkwoord.

De constructie waar het hier om gaat is een zogeheten "ellips": een talige constructie waarin losse zinsdelen bij elkaar zijn gezet, zonder dat er sprake is van een volledige zin. Daar is op zichzelf niets mis mee, dat is een heel gewone spreektaalvorm. Waar je in schrijftaal moeite doet om netjes allemaal zinnen te maken die voorzien zijn van een onderwerp en een persoonsvorm, kun je in spreektaal zo'n beetje je gang gaan. Je doet maar wat.

Toch doe je blijkbaar niet zomaar wat. Want Bal aankomen bij Huntelaar, dat zal geen commentator over zijn lippen krijgen. En Bal wegtrappen door Mandzjoek kan misschien wel, maar het is niet een uiting waarmee je zegt dat Mandzjoek net de bal heeft weggetrapt. Het is niet de gebruikelijke vorm in een voetbalcommentaar.

Nou is het de taalprof er natuurlijk niet om te doen om de commentator van dienst op een foutje te betrappen. Dat zou wel erg flauw zijn en bovendien, de taalprof heeft wel wat beters te doen. Het gaat hem dan ook niet om de vraag of Bal laten lopen door Mandzjoek fout is, maar om de vraag waarom je het bijna niet hoort.

Want dat is wel een feit: Je hóórt bijna niet dat er iets aan de hand is met Bal laten lopen door Mandzjoek. Terwijl alle andere werkwoorden in deze constructie in de vorm van een voltooid deelwoord verschijnen, staan laten en lopen doodleuk in de infinitief. Hoe kan dat?

Het lijkt een beetje op de normale voltooide tijd met hulpwerkwoorden. Je zegt Ik zing en Ik heb gezongen, maar bij Ik wil zingen hoort de voltooide tijd Ik heb willen zingen. Het hulpwerkwoord kan niet de vorm aannemen van een voltooid deelwoord als het in een groepje met een ander werkwoord staat. "IPP", noemt de doorgewinterde taalkundige dat, "Infinitivus Pro Participio," het hele werkwoord in plaats van het voltooid deelwoord.

Hulpwerkwoorden vertonen IPP. Dat lijkt hier inderdaad aan de hand: in Bal laten lopen door Mandzjoek zou je een voltooid deelwoord verwachten, maar laten is een hulpwerkwoord, en door IPP wordt dat een infinitief.

Maar wacht eens even! Is het nou toch goed? Is er dus toch niets mis met Bal laten lopen door Mandzjoek? Jawel, want er is nog iets anders aan de hand.

Bal weggetrapt door Mandzjoek is namelijk niet zomaar een voltooide tijd (zoals wel het geval is met Bal aangekomen bij Huntelaar). Als je probeert hier een volledige zin van te maken zie je het. Dan wordt het: De bal wordt weggetrapt door Mandzjoek, of desnoods De bal is weggetrapt door Mandzjoek. Als je dat gaat ontleden, zie je dat De bal onderwerp is, en dat er dus sprake is van een lijdende vorm, een passiefconstructie. Bal laten lopen door Mandzjoek is dus ook lijdende vorm. Nou en?

Als je weet dat Bal laten lopen door Mandzjoek een lijdende vorm is, hoe zou je deze ellips dan moeten aanvullen tot een volledige zin? De bal wordt laten lopen door Mandzjoek? De bal is laten lopen door Mandzjoek? Hee, maar dat kan helemaal niet! Precies, dat is wat er opvallend is aan Bal laten lopen door Mandzjoek.

Nou zullen er best lezers zijn die verzuchten: "Maar zeg dan toch gewoon dat het fóút is!" maar ik doe toch nog een poging om te laten zien dat het werkelijk interessant is. Want als dat dan zo duidelijk niet kan, De bal wordt laten lopen door Mandzjoek, waarom komt het dan wél voor? Want taalkundigen zijn deze constructie al bijna 10 jaar op het spoor, hij wordt al een aantal jaren in toenemende mate waargenomen.

Waarschijnlijk komt dat omdat er geen alternatieven zijn. Je hebt gewoon geen keuze. Als je zegt Ik toon iets, dan kun je daar probleemloos van maken Door mij wordt iets getoond. Als je tonen vervangt door laten zien, dat vrijwel hetzelfde betekent, dan wil je graag Ik laat iets zien vervangen door een lijdende vorm, Door mij wordt iets laten zien.

Waarschijnlijk werkt het zo: je hebt een bepaalde woordkeus in je hoofd, en je weet dat je een lijdende vorm wilt maken. Dan begin je gewoon aan de zin, zonder dat je hem al helemaal in je hoofd hebt. Halverwege kom je er pas achter dat die constructie niet kan, en wat doe je dan? Opnieuw beginnen en woordkeus veranderen is een grote inspanning, dus je maakt de zin maar af, tegen je taalgevoel in. Dan maar zo. Het leven is te kort.

Zo'n constructie biedt je dus een interessant inkijkje in hoe de taal in je hoofd gevormd wordt. Je zou misschien denken dat we pas beginnen te praten als we weten wat we gaan zeggen, maar dat is dus maar gedeeltelijk het geval.

Lees minder

Wat is een hulpwerkwoord van aspect?

Niemand die Nederlands spreekt vindt het gek dat je een verleden tijd in de werkwoordsvorm uitdrukt. De zin Het regent kun je in één klap in de verleden tijd zetten door het werkwoord te veranderen: Het regende. Daar is helemaal geen extra woord voor nodig. Je kunt er natuurlijk wel gisteren bij zetten, of net, maar dat hoeft niet. Alleen al door te zeggen Het regende in plaats van het regent heb je uitgedrukt dat de regen in het verleden plaatsvond.

Eigenlijk is dat maar gek. De meeste betekenissen zijn uitgedrukt in aparte woorden. Zoals aspectuele betekenissen. Aspectu-wat?

Lees meer/ minder/ printversie

Als je een gebeurtenis aan een tijd wilt koppelen, kan dat op twee manieren: je kunt iets zeggen over een tijdstip dat met die gebeurtenis samenvalt (bijvoorbeeld gisteren), of je kunt iets zeggen over het begin, het einde of de duur van een gebeurtenis. In de taalkunde heet het eerste (koppelen aan tijdstip) ook wel "tempus," en het tweede (begin, duur, einde) heet "aspect".

Tempus zit in het Nederlands in de vorm van het werkwoord. Aspect niet. Aspect druk je uit met extra woorden. Van het regent maak je het regende, en dan zeg je iets over een tijdstip dat aan de regen gekoppeld is. Als je iets wilt zeggen over het begin, het einde of de duur van de regen, dan heb je daar extra woorden voor nodig: het regende van drie tot vier uur, of het begint te regenen.

Aspect kun je in het Nederlands ook met een hulpwerkwoord uitdrukken. Als je zegt het gaat regenen, dan zeg je iets over het begin van de regen. Het gaat regenen is hetzelfde als het regent, met als extra betekenis: het begint. Zet er maar eens een tijdstip bij (het gaat om drie uur regenen), en je ziet dat nu precies het begin van de regen gekoppeld is aan het tijdstip om drie uur. Dit is anders dan bij het regent om drie uur, waarmee je alleen zegt dat het om drie uur aan het regenen is. Dan kan het best al eerder begonnen zijn.

Er zijn twee aspectuele betekenissen die je in het Nederlands met een hulpwerkwoord kunt uitdrukken: begin en duur. De zin Ik koop een tijdschrift is neutraal. Met het hulpwerkwoord gaan wordt het Ik ga een tijdschrift kopen. Het verschil is alleen aspectueel ("begin"). In plaats van gaan kun je hier ook komen gebruiken: Ik kom een tijdschrift kopen. En zelfs zijn is mogelijk: Ik ben een tijdschrift kopen. Nu is het verschil in betekenis wel wat anders: je zegt nu dat het kopen van een tijdschrift een gebeurtenis is die op dit moment bezig is.  Je rekt de gebeurtenis als het ware uit met de heenreis en terugreis naar de winkel erbij. Maar ook dat is allemaal aspectueel. Het gaat nu meer om de duur van de gebeurtenis.

Een speciaal geval vormen de zogeheten "werkwoorden van lichaamshouding." Dat zijn zitten, liggen, staan, hangen en lopen. Die werkwoorden zeggen allemaal iets over je lichaamshouding (je kunt ze ook bij voorwerpen gebruiken), maar als je ze bij een ander werkwoord plaatst, hebben ze voornamelijk een aspectuele betekenis. Kijk maar: neem de zin Ik fluit een liedje. Daar kun je van maken Ik zit een liedje te fluiten, ik lig een liedje te fluiten, ik sta een liedje te fluiten, ik loop een liedje te fluiten, en misschien ook wel ik hang een liedje te fluiten (al moet je hier een beetje je fantasie bij gebruiken). In al die gevallen zeg je iets over de duur van die gebeurtenis: je fluit een liedje, en dat duurt een tijdje.

Je kunt zo'n hulpwerkwoord van lichaamshouding niet toevoegen bij werkwoorden die een plotselinge, korte gebeurtenis uitdrukken: De bom staat te ontploffen bijvoorbeeld, dat klinkt heel erg gek. Dat komt omdat het hulpwerkwoord zegt dat het wat langer duurt, terwijl ontploffen helemaal niet lang kán duren. Of ik loop me de hele tijd te stoten. Dat kun je wel zeggen, maar omdat stoten een plotselinge gebeurtenis is, en loop probeert die gebeurtenis "uit te rekken", krijg je nu een soort herhalingseffect. Ik loop me de hele tijd te stoten betekent dat je je telkens weer opnieuw stoot.

Waarom drukt het Nederlands tempus uit in de vorm van het werkwoord, en aspect in een hulpwerkwoord? Geen idee. Dat is blijkbaar zo ontstaan. Er zijn ook talen die aspect in de werkwoordvorm uitdrukken. Of talen die de tempus in een hulpwerkwoord hebben. Of talen waarbij aspect alleen in een bepaling kan zitten. Talen hebben die keuze.

Is dit allemaal belangrijk om te weten? Hmm. In ieder geval wel als je over taal en betekenis wilt kunnen meepraten. Want dit zijn de termen waarin dat gebeurt. Maar het is ook wel een belangrijk inzicht. In de taal drukken we uit hoe wij de wereld zien. Tempus en aspect zijn de middelen waarmee wij gebeurtenissen kunnen koppelen aan de tijd. Gebeurtenissen hebben een begin, een duur en een einde, en ze kunnen samenvallen met tijdstippen. Als we geen middelen hadden om dat uit te drukken, zouden we nooit iets kunnen zeggen over onze herinneringen of onze toekomstverwachtingen. Dan hadden we het alleen maar over dingen die hier en nu gebeurden: "Hee, het regent! Hee, het regent niet. Hee, en nu weer wel!" Dan zaten in ieder geval Erwin Kroll en Marjon de Hond zonder werk.

Lees minder

Ondertussen op het marktplein

"Ja, nou gaat het toch echt de verkeerde kant op met dat weblog van jou!"
"Hè?"
"Man man man, wat een zielig gepietepeuter op de vierkante millimeter, zeg!"
"Wat bedoel je?"
"Eerst horen we weken haast niks, en dan ineens drie van die logs over het hulpwerkwoord waar de honden geen brood van lusten!"
"Hoezo dat dan?"
"Zie je dat nou zelf niet, dat je met één of twee lezers in discussie gaat, en dat je bij de tweede regel iedereen al kwijt bent?"
"Ehh..."
"En dan: waar gáát dit in hemelsnaam over? Wie zit hier nou op te wachten?"
"Ehh..."
"Vind jij nou serieus dat iedereen dit moet kunnen volgen?"
"Nou..."
"Dat iedereen op dit niveau moet kunnen meeneuzelen over wanneer iets nou wel of niet een hulpwerkwoord is? Get a life, zou ik zeggen. Het is maar een goede raad, denk daar maar eens over na."
Lees meer/ minder/ printversie

"Wat had ik hier dan wel over moeten vertellen?"
"Nou, gewoon, hoe het zit!"
"Hoe het zit"
"Ja. Ik moet zeggen, je begon niet slecht, met een overzichtje van alle hulpwerkwoorden, dat vond ik nog wel handig. Uitprinten, op de binnenkant van je hand schrijven, best handig voor proefwerken in de zinsontleding, kijk, dáár heb je wat aan!"
"Ja ja"
"Dan vraag ik me nog af: waarom zoveel?  Waarom überhaupt die hulpwerkwoorden, kan dat niet eenvoudiger, of desnoods één soort en dan allemaal gewoon hulpwerkwoord noemen. Want, let's face it: je kúnt er natuurlijk verder helemaal niets mee, met die kennis. Daar ga je niet beter van schrijven of zo."
"Nee"
"Dus wat nou precies het punt is ontgaat me, maar als het dan toch moet, zou ik zeggen: leg het zo uit dat mensen gewoon die rijtjes van buiten kunnen leren (wat is er eigenlijk mis met een ezelsbruggetje?), en dan wordt het al een stuk zinniger."
"Ik vind dat jij maar een rare opmerking hebt over wat zinnig is"
"O? Look who's talking!"
"Jij vindt het zinnig om kennis te hebben waar je niks aan hebt"
"Ik? Nou nog mooier! Van mij hoeft het helemaal niet, al die hulpwerkwoorden!"
"Maar jij wil wel rijtjes van buiten leren om een proefwerk te kunnen halen"
"Ja desnoods. Dat is dan misschien niet zinnig, misschien is dat het verkeerde woord, maar het is wel praktisch."
"Jij vindt het niet zinnig om te weten hoe taal in elkaar zit?"
"Nou ja, misschien op zich wel, maar ik zie niet in wat dat gefröbel met die hulpwerkwoorden daarmee te maken heeft."
"Voor jou zijn alle werkwoorden hetzelfde"
"Ja, bijvoorbeeld. Weet ik veel."
"Dat is eigenlijk nog niet eens een slecht uitgangspunt, weet je dat?"
"Aha, zie je nou wel! Je begint het door te krijgen."
"Je moet wel erg goede redenen hebben om sommige werkwoorden als hulpwerkwoord te bestempelen."
"Precies! Ik zou zeggen: welke zijn dat dan?"
"Nou, dáár gaan die logs juist over!"
"Ja maar wacht even: jij gaat ervan uit dat er hulpwerkwoorden bestaan en dan zit je alleen maar wat aan de marge te prutsen, wat verder niemand kan volgen."
"Toch probeer ik het uitgangspunt zo eenvoudig mogelijk te krijgen."
"En wat is dat uitgangspunt dan?"
"Dat hulpwerkwoorden alleen maar meehelpen om de zin te vormen. Zelfstandige werkwoorden en hulpwerkwoorden bepalen welke voorwerpen er in de zin staan: of er een lijdend voorwerp is, of er een meewerkend voorwerp is, of een voorzetselvoorwerp en zo ja, met welk voorzetsel. Het hulpwerkwoord doet dat allemaal niet. Dat laat al die voorwerpen intact, wisselt er soms eentje om met het onderwerp, of zet er hoogstens een lijdend voorwerp bij, zoals doen en laten, maar daar houdt het dan ook mee op."
"En wat zegt dat over hoe de taal in elkaar zit?"
"Omdat hulpwerkwoorden toegevoegd zijn, worden ze in sommige talen niet eens als werkwoord uitgedrukt, maar bijvoorbeeld als achtervoegsels bij het werkwoord, of bepalingen. Talen kunnnen kiezen of ze die toevoegingen in de woordvorming, of in een extra hulpwerkwoord uitdrukken. Dat is een interessante eigenschap van taal."
"Hm. Ja goed, dat kan allemaal wel zo wezen, maar ik had dat graag wat helderder gezien. Nu is er toch een hoop discussie, het lijkt wel of je het allemaal niet zo goed weet."
"Maar er ís ook discussie! Taalkundigen zijn het er soms niet over eens of iets nou een hulpwerkwoord is. Want hulpwerkwoorden kunnen ook ontstaan uit gewone werkwoorden. Dat proces kan soms zelfs nog gaande zijn, en dat betekent dat je sommige gevallen misschien wel op twee manieren kunt opvatten. Is dat erg? Ik dacht het niet. Dat is wat taal is. Taal is niet statisch, maar dynamisch. Er zit ontwikkeling in. Maar dat betekent ook dat de beschrijving daarin mee moet gaan. Taal is een moving target."
"O. Nou, ik ga lekker in de zon zitten, kijken naar alle moving targets die voorbijkomen, dat lijkt me een stuk relaxter."
"Kijk, hulpwerkwoord gaan, hoor je wel?"
"Ja hou nou maar op."
Lees minder

Hulpwerkwoorden: een kleine toevoeging

Wat maakt een hulpwerkwoord tot een hulpwerkwoord? Waarom is zie in ik zie haar dansen geen hulpwerkwoord, en laten in ik laat haar dansen weer wel? Waarom lijken de taalkundigen het hierover niet eens te zijn, en zeggen sommige professoren dat er steeds meer hulpwerkwoorden bij komen in het Nederlands? Kunnen we nu niet eens eens en voor altijd een lijstje samenstellen van alle hulpwerkwoorden in de taal en daar voor tien jaar met onze tengels van afblijven?

Ja, daar vraag je zowat!

Lees meer/ minder/ printversie

Op taalkoeien woedde de afgelopen dagen een kleine discussie over hulpwerkwoorden. Die zouden vaak weglaatbaar zijn, en daarom maar "een kleine rol spelen" in de taal. Een van de deelnemers aan die discussie vertelde daarop dat taalprofessor Joop van der Horst in zijn colleges net in zijn colleges had verteld dat er steeds meer hulpwerkwoorden bijkomen in het Nederlands, en dat je daaraan wel kon zien dat het een belangrijke woordsoort was. Maar hoe zit dat dan? Hoe kunnen er hulpwerkwoorden bijkomen?

Laten we vooropstellen dat de taalprof natuurlijk groot gelijk heeft als hij het hulpwerkwoord definieert als een "toegevoegd werkwoord". In elk geval in de traditionele zinsontleding werkt het letterlijk zo. Als je een zin hebt als ik wil wel een koekje hebben, dan is wil toegevoegd in het gezegde wil hebben, en dus is wil een hulpwerkwoord. Laat je hebben weg (ja, je kunt ook wel eens een zelfstandig werkwoord weglaten!), dan is wil niet meer toegevoegd, want het is het enig overgebleven werkwoord in de zin, en dus benoem je het niet meer als hulpwerkwoord.

Op dezelfde manier werkt het bij Hij bleek moe te zijn. Laat je het koppelwerkwoord te zijn weg, dan wordt het hulpwerkwoord bleek ineens het koppelwerkwoord. Precies hetzelfde bij wij willen naar huis (gaan) en De auto is eindelijk gerepareerd (geworden) en Kan die krant weg (gedaan worden)?. Vuistregel bij de traditionele zinsontleding: je benoemt wat er staat.

Voor een modern taalkundige is dat allemaal maar haarkloverij. Die zegt: een zin als Ik wil wel een koekje is gewoon de zin Ik wil wel een koekje hebben, en het woord hebben staat in die tweede zin net zo goed als in die eerste, alleen daar hoor je het niet. Weggelaten woorden zijn in de moderne taalkunde onzichtbare woorden. Dat betekent dat wil in Ik wil wel een koekje net zo goed "toegevoegd" is als in Ik wil wel een koekje hebben.

Maar wat houdt dat dan precies in, "toegevoegd"? Dat is nog niet zo gemakkelijk te definiëren. Heel eenvoudig gezegd: als je het gevoel hebt dat er sprake is van een groepje werkwoorden waarbij er eentje de centrale betekenis vormt en de andere daar maar iets kleins aan toevoegen, dan is dat ene werkwoord zelfstandig of koppelwerkwoord, en de andere zijn hulpwerkwoorden: zouden willen kunnen blijven dansen, hebben laten dansen, schijnen te moeten gaan dansen, had kunnen worden gedanst: steeds heb je het werkwoord dansen met toevoegingen: noodzakelijkheid, wenselijkheid, waarschijnlijkheid, mogelijkheid, voltooide tijd, beginaspect, duuraspect, causaliteit, enzovoorts.

In al die gevallen heb je ook een soort "groepsvorming": het werkwoord en zijn hulpwerkwoorden staan graag op een kluitje bij elkaar (alleen de persoonsvorm staat op een aparte plaats in de zin). Zo'n groepje verzet zich een beetje tegen inmenging van andere zinsdelen (zo zijn groepjes). We zeggen liever ik zou graag de tango willen kunnen blijven dansen, en liever niet ik zou graag willen kunnen de tango blijven dansen. In dit opzicht heb je wel veel regionale verschillen: in het Belgisch-Nederlands is ik zou graag willen kunnen blijven de tango dansen geen ongebruikelijke zin.

Groepsvorming hoort dus wel een beetje bij hulpwerkwoorden, maar het is niet de beslissende eigenschap. Ook werkwoorden als proberen, menen en leren vertonen groepsvorming: Ik zou graag de tango willen proberen te leren dansen, of Hij heeft nooit de tango menen te kunnen dansen.

Een andere eigenschap die hulpwerkwoorden vertonen is dat ze in een groepje niet de vorm van een voltooid deelwoord aannemen: de voltooide tijd van ik wil dansen is niet ik heb gewild dansen, maar ik heb willen dansen. Dat heet het "IPP-effect", van de Latijnse term "Infinitivus Pro Participio", het hele werkwoord in plaats van het deelwoord.

Maar ook het IPP-effect is niet beslissend. Het hulpwerkwoord worden vertoont helemaal geen IPP-effect. Je zegt niet De tango is veel worden gedanst maar liever De tango is veel gedanst geworden, en nog liever laat je geworden dan helemaal weg (misschien juist daarom). En anderzijds zijn er ook zelfstandige werkwoorden die het IPP-effect vertonen: het al eerder genoemde proberen (ik heb de tango proberen te dansen), maar ook menen, zien, horen enzovoorts.

Van al die werkwoorden zou je kunnen zeggen dat ze "op weg zijn naar de status van hulpwerkwoord", maar ze zijn er nog niet. Om een echt hulpwerkwoord te worden, moet je aan alle criteria voldoen: betekenisarm, groepsvorming, en IPP-effect (of weglaten). Pas dan ben je echt "toegevoegd".

Lees minder

Hoe het hulpwerkwoord helpt

Wat is een hulpwerkwoord? Het antwoord op deze simpele vraag is op het internet nog niet eens zo makkelijk te vinden. Sommige bronnen laten het bij de vaststelling dat het hulpwerkwoord niet zelfstandig voorkomt, andere beperken zich tot het opsommen van drie soorten (het hulpwerkwoord van tijd, van lijdende vorm en van modaliteit), en noemen de andere hulpwerkwoorden overige, zonder precies te zeggen welke dat dan zijn.

Iedereen heeft wel zo'n beetje gelijk, maar echt helder vind ik het allemaal niet. Kan dat nou niet scherper? Ik denk het wel.

Lees meer/ minder/ printversie

Wat is een hulpwerkwoord? Een hulpwerkwoord is een toegevoegd werkwoord. Het is een werkwoord dat in een gezegde is toegevoegd om een bepaald betekenisaspect uit te drukken. Heb je de zin Het regent, en je wil daaraan toevoegen dat dat afgelopen is, dan voeg je het werkwoord hebben toe. Om dan een goede zin te krijgen moet je van dat hulpwerkwoord hebben de persoonsvorm maken en het werkwoord regent moet veranderd worden in een voltooid deelwoord, maar dan heb je ook precies wat je wilt: het heeft geregend. Ook al lijkt dat een totaal andere zin, toch heb je de indruk dat het verschil tussen het regent en het heeft geregend eigenlijk alleen maar is dat het werkwoord hebben is toegevoegd.

Soms moet je nog meer doen om een goede zin te krijgen als je een hulpwerkwoord toevoegt. Stel je hebt de zin Ik kus jou. Voeg je daar het hulpwerkwoord worden aan toe, dan moet het worden: jij wordt door mij gekust. Dat verschilt nogal! Waarom zou je worden dan toch een hulpwerkwoord willen noemen? Omdat het enige verschil tussen ik kus jou en jij wordt door mij gekust een verschil in "perspectief" is: de twee zinnen  beschrijven allebei een kus, waarbij ik de kusser ben en jij de gekuste.

Welke hulpwerkwoorden heb je dan allemaal? Traditioneel worden er zes soorten onderscheiden: het hulpwerkwoord van tijd (hebben of zijn), dat voltooide tijd uitdrukt, het hulpwerkwoord van aspect, dat een begin uitdrukt (gaan of komen), of een zekere duur (blijven natuurlijk, maar ook zitten, liggen, staan, hangen, lopen, en ook zijn in wij zijn boodschappen doen). En waarom is gaan wel een hulpwerkwoord en beginnen niet? Wat is het verschil tussen het gaat regenen en het begint te regenen? Niet veel, zou je zeggen. Toch kun je het begint te regenen uitdrukken als er begint iets: het regent. En van het gaat regenen kun je niet maken er gaat iets: het regent. Beginnen is dus nét iets zelfstandiger dan gaan. Daarom is gaan een hulpwerkwoord en beginnen niet.

De derde soort hulpwerkwoord is het hulpwerkwoord van modaliteit: moeten, mogen, kunnen, willen, zullen, die alleen maar noodzakelijkheid, wenselijkheid of waarschijnlijkheid toevoegen. Maar ook hoeven wordt wel hieronder gerekend, en laten, dat wil zeggen, alleen laten in zinnen als laten we vertrekken, want alleen daar is het wenselijkheid.

De werkwoorden lijken, schijnen, blijken (en het ouderwetse heten, dunken, voorkomen) worden ook wel hulpwerkwoorden genoemd, tenminste als ze aan een gezegde zijn toegevoegd: hij lijkt te lachen, zij komen mij voor geschikt te zijn. Toch is deze benoeming niet zonder problemen. In bijvoorbeeld het blijkt te regenen zou je, net als bij het begint te regenen, kunnen argumenteren dat het is Er blijkt iets: het regent. Onder die argumentatie zouden blijken, schijnen en lijken in deze constructies zelfstandige werkwoorden zijn.

De vijfde soort is het hulpwerkwoord van de lijdende vorm: eigenlijk alleen worden (ik word gelezen) maar als je daar weer het hulpwerkwoord van tijd zijn aan toevoegt (ik ben gelezen geworden) valt geworden bijna altijd weg. Eigenlijk heeft zijn dan twee functies, maar omdat het hulpwerkwoord van de lijdende vorm het meest ingrijpend is, benoem je zijn naar zijn voornaamste functie. Ook krijgen wordt wel eens gezien als een hulpwerkwoord van de lijdende vorm (ik krijg het gras niet gemaaid), maar dan zou je houden ook zo moeten noemen (ik hou het gras altijd heel kort gemaaid). "Ja maar dat is een constructie met bepaling van gesteldheid!" OK, maar datzelfde kan dan gelden voor die zin met krijgen.

De vijfde soort van hulpwerkwoord is het hulpwerkwoord van causaliteit: doen en laten, in zinnen als: je laat me schrikken, of dit deed mij in lachen uitbarsten. In beide gevallen wordt eigenlijk alleen een "oorzaak" (en een veroorzaker) toegevoegd aan de zin ik schrik en ik barstte in lachen uit. Toegegeven, die extra veroorzaker is een apart zinsdeel, en er moet flink wat omgezet en veranderd worden om het helemaal goed te krijgen, maar toch heb je de indruk dat laten schrikken of doen uitbarsten één gezegde is, en dat het verschil met de zin zonder hulpwerkwoord minimaal is.

Is er dan nog een zesde soort hulpwerkwoord? Ja, en die soort heeft eigenlijk niet eens een fatsoenlijke naam. Eerlijk gezegd wordt er vaak een beetje op neergekeken. Het betreft het werkwoord doen in zinnen als Doe jij maar eens eerst even afwassen, of Postzegelverzamelen doe je zo! Vooral die eerste zin kan op zware taalkritiek rekenen, maar goed, stel dat je hem moet ontleden, dan moet je toch iets met het woordje doe, nietwaar? En de enige oplossing is dan om het een hulpwerkwoord te noemen.

Zijn ze dit dan allemaal? Ik dacht het wel (maar ik zeg dit uit mijn hoofd). Misschien sla ik er eentje over. Laten we afspreken dat ik hem dan toevoeg zodat in deze log uiteindelijk een volledig lijstje komt te staan. Staat het eindelijk eens compleet bij elkaar op één internetpagina.

Lees minder

Wij zijn schoften (de baas ook)

De titel van deze log is een heel oud mopje, uit de tijd dat het woord schoften een gebruikelijker vorm was van het werkwoord schaften (dat, ik zeg het er maar even bij, "eten" of "lunchen" betekent). De grap is dat bouwvakkers die waren gaan eten de mededeling Wij zijn schoften op een bord hadden geschreven, en dat een of andere grapjas eronder had gezet (de baas ook).

Het grapje is natuurlijk moeilijk te vertalen. Misschien is Wij zijn ouwehoeren wel een mogelijkheid, maar het is onwaarschijnlijk dat je dat op een bord zet*. Dat is jammer, want zo gaat een mooi voorbeeld verloren van het aspectuele hulpwerkwoord zijn.

Lees meer/ minder

Het mopje drijft niet alleen op de dubbelzinnigheid van het woord schoften (zelfstandig naamwoord in het meervoud, of werkwoord), maar ook op de twee vormen van het werkwoord zijn: in wij zijn grote schoften is het koppelwerkwoord, en in wij zijn even schoften is het hulpwerkwoord van aspect.

Hulpwerkwoorden van aspect (zie ook deze log) voegen zogeheten aspectuele informatie toe aan de zin. Niet over de voltooiing van een toestand of een gebeurtenis (dat doet het hulpwerkwoord van tijd), maar over het begin ervan (het gaat regenen, hij komt logeren) of over de duur (het blijft regenen). Het aspectuele hulpwerkwoord zijn doet dat eigenlijk allebei. Zeg je ik ben fitnessen, dan druk je uit dat je ergens weggegaan bent voor een activiteit waar je nu mee bezig bent. Je kunt in plaats van fitnessen niet zo makkelijk een werkwoord invullen dat een onbedoelde of korte activiteit uitdrukt (ik ben op de grond vallen, ik ben iemand ontmoeten). Bij korte activiteiten krijg je een soort van herhalingsbetekenis: ik ben springen gaat dan zoiets betekenen als dat je  bijvoorbeeld een atleet bent die op regelmatige basis moet oefenen en daarbij een aantal sprongen maakt.

Al deze betekeniseffecten wijzen erop dat het aspectuele hulpwerkwoord zijn een begin en een duur aan de zin toevoegt. Je zou nu kunnen denken dat in ik ben fitnessen een ander hulpwerkwoord, gaan, is weggelaten: ik ben gaan fitnessen. Dan zou ben een hulpwerkwoord van tijd zijn. Maar dat wordt ontzenuwd door de test die ik hier al eens beschreven heb: zet er zondag bij. In Ik ben zondag gaan fitnessen heb je het hoogstwaarschijnlijk alleen over afgelopen zondag (dat is voltooide tijd), maar in Ik ben zondag fitnessen kun je het alleen over aanstaande zondag, of zondag in het algemeen hebben (tegenwoordige tijd). In die laatste zin kan zijn dus geen hulpwerkwoord van tijd zijn.

In een reactie op deze log was een lezer het niet eens met mijn analyse van ik ben al geweest. Ik merkte op dat geweest hier een hulpwerkwoord van aspect was (en ben hulpwerkwoord van tijd), maar deze lezer vroeg zich af waarom het niet een zelfstandig werkwoord was in de betekenis "zich bevinden".

Je kunt natuurlijk zeggen dat ik heb me daar al bevonden een rare zin is om de betekenis van ik ben al geweest uit te drukken, en ook het weglaten van daar is een probleem dat je in die analyse moet oplossen, maar is die aspectuele betekenis van geweest niet op een betere manier aan te tonen? Ik denk het wel.

Het beginaspect van een gebeurtenis of toestand kun je aantonen met kleine bijwoordelijke bepalingen als meteen of onmiddellijk. Zijn in de betekenis "zich bevinden" kun je niet goed combineren met deze bepalingen, zeker niet als het ook nog eens een voltooide tijd is: ik ben natuurlijk meteen in het park geweest is een hele rare zin, waar je de indruk hebt dat het eigenlijk iets moet zijn als ik ben natuurlijk meteen naar het park gegaan. Maar in onze voorbeeldzin, ik ben natuurlijk meteen geweest is er niets aan de hand, dat klinkt prima. Hoe kan dat, als geweest hier "zich bevinden" moet betekenen?

De oplossing is simpel: in ik ben natuurlijk meteen geweest is geweest geen zelfstandig werkwoord, maar het hulpwerkwoord van aspect. Daar hoort eerder een richtingsbepaling bij dan een plaatsbepaling.
Lees minder

*Deze zou ook nog kunnen: het personeel van een dierenwinkel zet een bord in de etalage met de tekst Wij zijn eten, en zet dat vlak bij die doorzichtige bak met die schattige konijntjes. Iemand schrijft erbij: Prettige Kerstdagen. Maar misschien kan niet iedereen daarmee lachen.

Praten in hulpwerkwoorden

"Ik moet heel erg."
"Nou dan ga je toch?"
"Mag ik?"
"Doe maar!"
"Ik kan niet goed"
"Kun je niet of durf je niet?"
"Laat me nou!"
"Of wil je soms niet?"
"Ja nou hoef ik al niet meer!"
"Waarom zou je ook?"
"Nee, ik ben al geweest."

Deze conversatie is vanuit een grammaticaal oogpunt opmerkelijk. Alle werkwoorden zijn namelijk eigenlijk hulpwerkwoorden. Dat wordt echter niet door alle grammaticaboeken erkend.

Lees meer/ minder

Er is een principe in de zinsontleding dat zegt: elke volledige zin bevat een zelfstandig werkwoord of een koppelwerkwoord. Daar kunnen hulpwerkwoorden bij staan, maar het centrale werkwoord in de zin is ofwel koppelwerkwoord (als de zin naamwoordelijk is), ofwel zelfstandig werkwoord (als het een werkwoordelijke zin betreft). Hulpwerkwoorden kun je een voor een wegstrepen, en uiteindelijk hou je het centrale werkwoord over.

Nou zijn er een paar gevallen waarin je een zelfstandig werkwoord kunt weglaten als er een hulpwerkwoord bij staat. Dat zijn bijzondere gevallen. Ze zijn beperkt tot een kleine groep hulpwerkwoorden en zelfstandige werkwoorden, en soms moet er ook nog aan andere voorwaarden voldaan zijn.

Het bekendste voorbeeld van zo'n weglating is het koppelwerkwoord zijn als er een hulpwerkwoord lijken, blijken, schijnen bij staat. In plaats van Zij lijkt me aardig te zijn zeg je net zo makkelijk Zij lijkt me aardig. Probleem! Want in die laatste zin staat alleen nog maar een hulpwerkwoord. De klassieke zinsontleding lost dit probleem op door te zeggen dat de "koppelwerkwoordfunctie" dan overgaat op het hulpwerkwoord, dat dan zelf benoemd wordt als een koppelwerkwoord. Lijkt is in die laatste zin dus koppelwerkwoord omdat er anders alleen maar een hulpwerkwoord in de zin zou staan.

Je zou ook kunnen zeggen: waarom accepteren we niet dat er zinnen zijn waar het centrale werkwoord is weggelaten? Dat komt wel vaker voor, zo laat het bovenstaande gesprekje ons zien. Werkwoorden die een beweging in een bepaalde richting uitdrukken (in bovenstaande gevallen zelfs in de taboesfeer) kunnen worden weggelaten als er een modaal hulpwerkwoord bij staat (moeten, mogen, willen, kunnen, hoeven, laten, en misschien moet je durven ook wel meerekenen al is dat niet gebruikelijk). Bij zogeheten aspectuele hulpwerkwoorden (gaan en komen) kun je ook gemakkelijk een zelfstandig werkwoord weglaten, en het modale hulpwerkwoord zullen komt in een paar losse uitdrukkingen (Waarom zou je? Ik zal je! Je zou ze toch ook!) ook zonder ander werkwoord voor.

Doen is een apart hulpwerkwoord dat alleen in speciale constructies voorkomt (Klieren doe je maar thuis!), en dat meer het karakter heeft van een jokerwerkwoord, dat voor van alles en nog wat kan worden ingezet. Het is moeilijk te zeggen of het in Doe maar! staat voor een hulpwerkwoord of voor een zelfstandig werkwoord, maar ik denk dat het eigenlijk altijd hulpwerkwoord is (dat is een gewaagde veronderstelling, maar daarover een andere keer!).

En dat laatste voorbeeld? Ik ben al geweest? Is geweest niet een koppelwerkwoord in die zin? Nee hoor. Geweest is hier het voltooid deelwoord van het aspectuele hulpwerkwoord zijn als in Wij zijn even fitnessen. Als het centrale werkwoord blijft staan, verschijnt dit hulpwerkwoord in de voltooide tijd als het unieke werkwoord wezen: wij zijn even wezen fitnessen. Maar als het centrale werkwoord (hier: fitnessen) wordt weggelaten, vertoont het zich in zijn ware gedaante: O ja? Nou, wij zijn al geweest.
Lees minder