Taalprof

GrammatiQA #3

Nieuw op het Taalprof Weblog! Af en toe een Grammatica-Quizvraag met Antwoord.

De vorige waren wel heel gemakkelijk, nu een echte grammaticale breinbreker:

Moet je nou toch eens kijken! 

Hoe zit deze zin in elkaar?

(a) Het is een gebiedende wijs: in feite gaat het om een opdracht, al is die dan heel erg afgezwakt;
(b) Het is een vraagzin, dat kun je zien aan de woordvolgorde. De vraag is wel afgezwakt tot een aansporing;
(c) Het is een gewone zin waarin het eerste zinsdeel is weggelaten;
(d) Eigenlijk gaat het om een bijzin met hoofdzinsvolgorde: daar staat ook altijd de persoonsvorm voorop, zoals in Hou je van vlees, dan braad je in Croma.

Dit lijkt inderdaad het beste antwoord.

Hoewel het hier om een lastige ontleding gaat, is dit waarschijnlijk niet het beste antwoord. Het beste antwoord is (c).

In ieder geval zijn de andere mogelijkheden slechter. De zin Moet je nou toch eens kijken! is geen gebiedende wijs (antwoord a). Je kunt wel zeggen dat er de betekenis van een gebod in zit, maar dat zegt niet zoveel. Ook kun je aanvoeren dat het om een tweede persoon gaat (moet je). Dat heb je ook wel bij een gebiedende wijs (Kom jij eens hier), maar bij een gebiedende wijs gaat het dan altijd om jij, en wat belangrijker is: er is altijd een variant zonder onderwerp. Dat heb je hier niet. Het onderwerp je is verplicht. Moet nou toch eens kijken! is geen goede zin.

De Algemene Nederlandse Spraakkunst erkent wel de betekenisrelatie met een gebiedende wijs (imperatief), en spreekt hier over een "vaste combinatie met moeten ter omschrijving van een imperatief." Maar dat zegt verder weinig over hoe de zin in elkaar zit. Dat is een minimale beschrijving van hoe de zin eruit ziet.

Antwoord (b) is nog onwaarschijnlijker. Strikt genomen heeft de zin inderdaad de volgorde van een vraagzin, maar uit niets blijkt dat het inderdaad een vraagzin is. Je kunt hem niet uitspreken met de intonatie van een vraagzin, je kunt er niet op antwoorden. Er zijn geen andere voorbeelden bekend van vraagzinnen die niet echt vragen zijn, of het moeten de retorische vragen zijn (Moet ik hier nog op ingaan?), maar die klinken in elk geval nog als vragen, en die doen net of je erop kunt antwoorden. Deze zin doet dat helemaal niet.

Het idee dat het hier een bijzin betreft (antwoord d) is interessant, maar toch ook waarschijnlijk niet het geval. Je hebt inderdaad die constructie met een bijzin met persoonsvorm op de eerste plaats, maar dan volgt eigenlijk altijd nog een hoofdzin. In Hou je van vlees (dan) braad je in Croma is Hou je van vlees de bijzin en braad je in Croma de hoofdzin. Die ontleding is trouwens alleen ingegeven door de betekenisrelatie tussen die twee, want aan de woordvolgorde kun je het niet zien (of het moet die mogelijke toevoeging van dan bij het tweede deel zijn). Die betekenisrelatie is een als-dan-relatie: Als je van vlees houdt, dan braad je in Croma. Maar in onze constructie heb je geen hoofdzin, en Moet je nou toch eens kijken betekent niet Als je nou toch eens moet kijken. Je zou zo'n betekenisrelatie wel kunnen proberen te forceren door er een zinnetje achter te zetten: Moet je nou toch eens kijken! Kun je lachen! Daar zou je met enige goede wil nog wel een als-dan-betekenis in kunnen zien (Als je nou kijkt dan kun je lachen), maar het is onmiddellijk duidelijk dat het hier een totaal andere constructie betreft. De intonatie is compleet anders: een als-dan heeft een karakteristieke stijging van de toonhoogte in het eerste deel, gevolgd door een daling in het tweede deel. Daarvan is hier geen sprake.

Als de andere drie onwaarschijnlijk zijn, is dan automatisch antwoord (c) het beste? Dat zou je wel zeggen omdat het een meerkeuzevraag is, maar zijn daar ook nog argumenten voor? Ik denk het wel. In ieder geval bestaan er varianten van de constructie waarin dit de enige analyse is die mogelijk is. Ik doel op gevallen als Moet je nou toch eens lezen! In die zin ontbreekt het lijdend voorwerp bij lezen, en als je het toevoegt kan het op verschillende plaatsen komen te staan: je kunt wel zeggen (alhoewel het wat stroefjes klinkt) Moet je nou dat boek toch eens lezen! maar beter is: Moet je nou toch eens lezen, dat boek! Die laatste variant is interessant, want daar staat het lijdend voorwerp op een eigenaardige plaats, zo achter het werkwoord. Daar staat het in normale zinnen niet (Je moet toch eens lezen dat boek). Die constructie kan eigenlijk alleen als er nog een voorlopig lijdend voorwerp bij staat (Je moet het toch eens lezen, dat boek). Probeer je dat in onze constructie toe te voegen, dan komt het vooraan te staan: Dat moet je nou toch eens lezen, dat boek. Met andere woorden: Moet je nou toch eens lezen dat boek lijkt een constructie waarin het voorlopig lijdend voorwerp in eerste zinspositie is weggelaten, en Moet je nou toch eens lezen lijkt daardoor een constructie waarin het lijdend voorwerp in laatste zinspositie én het voorlopig lijdend voorwerp in eerste zinspositie is weggelaten.

Maar nu zitten we dus met het gegeven dat van Moet je nou toch eens lezen! beargumenteerd kan worden dat het een constructie is waar iets op de eerste zinsplaats is weggelaten. Dat verantwoordt waarom het geen gebiedende wijs, vraagzin of bijzin is. Dan is de vraag: kan die analyse ook niet toegepast worden op Moet je nou toch eens kijken! Daar lijkt het wel op: Moet je nou toch eens kijken, die rommel is een voorstelbare uitbreiding waar precies dezelfde redenering opgaat.

Belangrijke aanwijzing voor de correctheid van deze analyse is het feit dat je bijna alleen maar werkwoorden in de constructie kunt invullen die ook een lijdend voorwerp bij zich hebben. Je kunt niet zeggen Moet je nou toch eens lachen! of Moet je nou toch eens slapen!

Maar hoe zit het dan met die variant Moet je nou dat boek toch eens lezen! Daar staat het lijdend voorwerp toch op zijn normale plaats ingevuld? Wat is daar dan weggelaten op de eerste zinsplaats? Ik merkte al op dat deze zin "stroefjes" klinkt. Misschien dat deze variant juist wel onder de bijzinsanalyse valt, en daarom een andere intonatie krijgt waardoor een hoofdzinsvervolg verwacht wordt: Moet je nou dat boek toch eens lezen, dan val je van je stoel, zo slecht is het!

Kortom: dit was echt een breinbreker. Voor alle antwoorden is wel wat te zeggen, en ik wil zelfs toegeven dat er nog best discussie mogelijk is. Het gaat er in deze vraag dus niet om welke oplossing je uiteindelijk als de beste aanwijst (of welke ik aanwijs), maar dat het interessant is om de argumenten tegen elkaar af te wegen op grond waarvan je kunt redeneren.

Verkiezing Taalzuurpruim 2009

Er kan gestemd worden! De voorronde van de eerste verkiezing van de Taalzuurpruim van het jaar is afgelopen, en de nominaties zijn vastgesteld. In de rechterkolom kun je je keuze maken voor de zurigste taalzeurder, of de meest irritante taalmopperaar. Wie zit er steeds onder jouw taalkundige vingernagels?

Deze nieuwe enquête betekent tevens het einde van de vorige verkiezing, namelijk die van je meest favoriete zinsdeel. De winnaar van die verkiezing is geworden de persoonsvorm (682 stemmen), die de runner up, het onderwerp (223 stemmen), op grote afstand achter zich laat. Het minst populair blijken de bijwoordelijke bepaling (88) en het naamwoordelijk deel (66), die op ruime afstand van de grote middenmoot (138-165 stemmen) eindigden.

Dit beeld bevestigt dat van de vorige verkiezing ("Ik heb het meeste moeite met..."). De bovenaan eindigende zinsdelen zijn de eerste die in de lessen zinsontleding behandeld worden, en het naamwoordelijk deel is waarschijnlijk het eerste dat echt voor problemen zorgt. Blijkbaar houden we niet van problemen.

De impopulariteit van de bijwoordelijke bepaling zal toe te schrijven zijn aan het feit dat het behandeld wordt als een restcategorie: als je het niet meer weet zal het wel bijwoordelijke bepaling zijn. Ook dat wordt blijkbaar niet erg gewaardeerd.

De complete lijst:

persoonsvorm [30,1%] (682)
onderwerp [9,9%] (223)
lijdend voorwerp [7,4%] (168)
naamwoordelijk gezegde [7,3%] (165)
bepaling van gesteldheid [7,2%] (163)
voorzetselvoorwerp [6,8%] (153)
werkwoordelijk gezegde [6,4%] (145)
bijvoeglijke bepaling [6,2%] (140)
meewerkend voorwerp [6,0%] (135)
tussenwerpsel [6,0%] (135)
bijwoordelijke bepaling [3,9%] (88)
naamwoordelijk deel [2,9%] (66)

GrammatiQA #2

Nieuw op het Taalprof Weblog! Af en toe een Grammatica-Quizvraag met Antwoord.

Wederom naar aanleiding van een grap uit de rubriek Ruggespraak (Onze Taal, september 2009):

Wegwerp scheermesjes voor heren
met vaste kop

Grappen hebben heel vaak een grammaticale achtergrond. Welke is het hier?

(a) met vaste kop is bedoeld als een bijwoordelijke bepaling, maar je leest het bijvoeglijk;
(b) met vaste kop lees je als bijvoeglijke bepaling bij het verkeerde woord;
(c) het voorzetsel met heeft twee verschillende betekenissen, en je leest hier de verkeerde;
(d) Bij het woord heren hoort niet het woord kop maar hoofd.

Inderdaad!

Nee dat is niet goed.

Het goede antwoord is (b). Met vaste kop is hoe dan ook een bijvoeglijke bepaling, want het is altijd een bepaling bij een zelfstandig naamwoord. Het voorzetsel met heeft wel meerdere betekenissen, maar in de twee betekenissen die hier van toepassing zijn betekent het iets als "voorzien van."

Met vaste kop is bedoeld als bijvoeglijke bepaling bij scheermesjes (de mesjes hebben een vaste kop), maar de grap ontstaat als je het leest bij heren (de heren hebben een vaste kop). Extra grappig is dan nog het contrast tussen het wat formele heren en het informele kop in de betekenis "menselijk hoofd."

Hier zit nog een interessante eigenschap van de menselijke taalverwerving aan vast: de neiging om bepalingen te interpreteren op het diepste niveau van de woordgroep ("minimal attachment"), en de neiging om woordgroepen zo lang mogelijk open te houden ("late closure"). Als je een woordgroep met inbedding hebt, bijvoorbeeld X voor Y, dan zit Y het diepst ingebed (het is [X [voor Y]]). Op het moment dat je zo'n woordgroep net gehoord (of gelezen) hebt, hou je onwillekeurig de mogelijkheid open dat die inbedding nog verder gaat. Stel dat je daar dan van Z achter zet, dan heb je de neiging [X [voor Y [van Z]]] te lezen. Lees maar eens grappen voor leerlingen van niveau. Waarschijnlijk besef je nauwelijks dat van niveau ook een bijvoeglijke bepaling bij grappen kan zijn ("grappen van niveau").

Deze structurele dubbelzinnigheid komt heel vaak voor, maar hij leidt bijna nooit tot problemen, omdat de betekenis je vrij snel een bepaalde richting uit duwt. Bovendien hebben voorzetsels zelf ook een lichte voorkeur (van hoort bijna altijd bij het diep ingebedde woord, met zit wat vaker bij het hogere woord), en de meeste zelfstandige naamwoorden creëren verwachtingen naar bepalingen (na bijvoorbeeld ouders komt heel vaak een bijvoeglijke bepaling met van).

Nog eentje dan

De taalprof lijkt wel een beetje van zijn principes af te stappen, want had hij het de vorige keer al over taalnorm, de keer daarvoor ging het zelfs over spelling. En dat terwijl hij bij diverse gelegenheden bij hoog en bij laag beweerde zich daar nooit de vingers aan te zullen branden!

Toch is het volgende staartje te leuk om te laten liggen.

Lees meer/ minder/ printversie

In het gesprekje over spelling ging het over werkwoordspelling. Veel mensen spellen dit woord als werkwoordsspelling. Niet zo heel veel mensen (een googletelling lijkt te wijzen in de richting van zo'n 5%), maar toch.

Het grappige is dat deze onzekerheid zelfs binnen één document zichtbaar kan zijn. In het rapport Over de drempels met taal dat in opdracht van het ministerie van OCW is geschreven door een Expertgroep Doorlopende Leerlijnen taal en rekenen komen beide vormen voor. Waarschijnlijk wil de expertgroep hiermee aangeven een goede afspiegeling van de Nederlandse taalgemeenschap te zijn, maar de statistieken komen niet helemaal overeen: in het rapport staat 25 keer werkwoordspelling en 13 keer werkwoordsspelling, en dat had dus eigenlijk iets als 34 en 4 keer moeten zijn. Ook in het meer specifieke grammaticale begrippen voor werkwoordspelling (de term die de commissie ter vervanging van het onderdeel zinsontleding voorstelt) wordt 4 keer voor werkwoordspelling gekozen en 3 keer voor werkwoordsspelling. Veel te vaak dus.

Volgens de onlangs gepubliceerde Technische Handleiding bij de officiële spellingregels moet je bij samenstellingen waar je wel een s hoort, maar niet zeker weet of het een tussenletter is (omdat het ene woord al eindigt of het andere begint met een s) kijken naar "vergelijkbare gevallen." Als die twee mogelijkheden geven, zijn er ook twee schrijfwijzen toegestaan.

Nou is dat in geval van werkwoord(s)spelling wel lastig. Je hebt wel werkwoordstam, dat staat zo in de woordenlijst (en wijst dus op werkwoordspelling), maar daar speelt dezelfde kwestie en die spelling lijkt strijdig met werkwoordsvorm (ook in de woordenlijst). En als je kijkt naar woorden met spelling als tweede lid vind je voornamelijk vormen zonder tussen-s (rijmspelling, voorkeurspelling, wanspelling). Samen met die googletelling kom je dan tot de conclusie dat werkwoordspelling de beste papieren heeft. Maar gek genoeg komt het woord ook één keer voor in de Technische Handleiding zelf, in de inleiding van het hoofdstuk over de schrijfwijze van werkwoorden, en daar staat het dan weer (terloops) gespeld als werkwoordsspelling.

De taalprof houdt het maar op werkwoordspelling en neemt zich weer heilig voor om het voorlopig niet meer over deze kwesties te hebben.

Lees minder

"Allerlei grammaticale fouten"

In zijn rubriek Woordhoek in de NRC verwijst Ewoud Sanders naar een creatie uit de Camera Obscura van Nicolaas Beets: Keesje het diakenhuismannetje. Zijn taal wordt door Beets tamelijk natuurgetrouw weergegeven: "Meheer in plaats van meneer, na in plaats van naar, gekommen in plaats van gekomen, en dullezan als verhaspeling van het Franse diligence. Keesje heeft het over een apteker in plaats van over een apotheker, hij zegt fassoendelek en hij maakt allerlei grammaticale fouten."

He, da's nou jammer, dat Sanders daar geen voorbeelden van geeft. Wat zijn dat dan voor fouten?

Lees meer/ minder/ printversie

Gelukkig kunnen we de hele tekst van Keesje opzoeken op het internet. Hij staat op verschillende plaatsen, onder andere op dbnl. Maar helaas, de taalprof kan er met de beste wil van de wereld geen grammaticale fouten in ontdekken. Het natuurgetrouwe zit hem ongetwijfeld in de formulering, en vooral in de fonetische weergave van de uitspraak, maar daar blijft het dan zo ongeveer bij.

Misschien dat Sanders met "allerlei grammaticale fouten" de afwijkende werkwoordvormen op het oog had. Zoals in de zin Uwé mot niet kwalijk nemen, dat ik uwé niet trekt kon. Afgezien van de werkwoordvorm kon is deze zin onberispelijk negentiende-eeuws. Uwé en mot zijn weer voorbeelden van fonetische weergaven van Keesjes uitspraak, en ook trekt is alleen maar een uitspraakvariant van direct. Kwalijk nemen wordt door Stoett in zijn spreekwoordenboek ook al zonder meewerkend voorwerp vermeld, dus dat is geen fout. Kon in plaats van kende echter zou je met enige goede wil een grammaticale fout kunnen noemen.

Voor de rest alleen dit soort gevallen: Je kent ermee in een spul reizen, Klein Klaasje het me mishandeld, het zel niet helpen, als ik een drankje buiten de stad brocht, dan leit men ons op strooi, dat doei ik niet, wat holp het, armelui die an de Diakenie kwammen. Allemaal enigszins afwijkende werkwoordsvormen, die ook nog eens binnen de bekende variatie vallen.

Een interessant geval is nog: Wat hoeft ie mijn ongelukkig te maken? Ik ben er niet zeker van wat hier nu fout is. hoeft in plaats van moet lijkt me prima, want Vondel gebruikt dat ook zo in de zeventiende eeuw, Van Effen in de achttiende, en Multatuli in de negentiende eeuw (Wat hoeft zoo'n gemeene kerel 'n protestantsch jongetje te vragen?), en mijn in plaats van mij hoor je tegenwoordig ook nog wel. Is dat een grammaticale fout of gaat het gewoon weer om een uitspraakvariant? Wederom lijkt hier grammaticaal niet veel aan de hand.

En deze dan: Ik besturf as een doek? Is dat geen grammaticale fout? Ja, besturf in plaats van bestierf is weer een afwijkende werkwoordsvorm, dat is waar. Maar verder weer alles prima. Besterven als werkwoord zonder lijdend voorwerp (met betekenis "bleek worden") lijkt helemaal in orde.

Kortom: er is helemaal geen sprake van "allerlei grammaticale fouten"  in het taalgebruik van Keesje het Diakenhuismannetje. Hij spreekt onberispelijk Nederlands, en kiest alleen af en toe een afwijkende werkwoordsvorm, en hij heeft een beetje een eigenaardige uitspraak.

Waarom ga ik hier zo uitgebreid op in? Wel, dat "allerlei grammaticale fouten" lijkt me symptomatisch voor hoe mensen tegen grammatica aankijken. Het staat eigenlijk voor "eigenaardigheden die ik niet goed begrijp, of die ik niet nader kan benoemen." Dat is jammer. Zo'n formulering maakt de grammatica moeilijker en ondoorzichtiger dan nodig is.

Lees minder

Hoeveel woorden heeft een taal?

Kun je de woorden in een taal tellen? Als je de Global Language Monitor moet geloven wel. En het NOS journaal en de Telegraaf kunnen het ook niet laten om het berichtje op te pikken. En wie weet hoeveel nieuwsdiensten het klakkeloos gaan overnemen: Web 2.0 is het miljoenste woord in de Engelse taal. Maar het is grote onzin.

De taalkundigen op Language Log hebben het al overtuigend aangetoond: als je Web 2.0 een woord noemt, dan is het hek van de dam. Zijn dat geen twee woorden? Wat zijn je criteria om iets een woord te noemen? Als samenstellingen woorden zijn heb je in principe al een oneindig aantal woorden.

De Taaladviesdienst van de Taalunie citeerde al eens de oud-hoofdredacteur van Van Dale, Van Sterkenburg, die ooit 60 miljoen verschillende woordvormen voor het Nederlands in zijn tekstbestanden geteld had. Maar dan reken je tel, telt, telde, tellen, geteld allemaal apart.

Je kunt natuurlijk de woorden in een taal helemaal niet tellen. Een taal kun je niet eens behoorlijk afbakenen in de tijd of de regionale variatie. Hoogstens kun je woorden tellen in een verzameling woorden (een tekst, verschillende teksten). En dan nog moet je allerlei gevallen samen nemen, of uitsluiten omdat ze te weinig voorkomen of aperte schrijffouten zijn, kortom, het is niet te doen. Woorden tellen kan helemaal niet.

Maar het is wel een geheide manier om de media te halen, dat wel natuurlijk.

Verborgen boodschap in boekenweekgeschenk

Het boekenweekgeschenk Een tafel vol vlinders van Tim Krabbé lijkt op het eerste gezicht een naturalistische novelle, die niet veel blijk geeft van een optimistische levenshouding, maar aan de andere kant ook niet bol staat van moralisme en opvoedkundig verantwoorde inhoud.

Toch zit er een belangrijke boodschap in het verhaal verborgen. En die gaat ook nog eens over grammatica.

Wie het boekje nog niet gelezen heeft, moet dat misschien eerst even doen. In wat nu volgt staan sommige plotwendingen genoemd die belangrijk zijn voor de afloop van het verhaal. Als je die afloop nog niet wilt weten, lees dan niet verder.

Lees meer/ minder/ printversie

Wie het verhaal wél uitgelezen heeft, kan er niet overheen gelezen hebben: de eerste haarscheurtjes in de verliefdheid van hoofdpersoon Bram op Emma tekenen zich al af bij hun eerste afspraakje. "Ze praatte een beetje plat" staat er, wat Bram een beetje vreemd vindt voor een telefoniste. Waaruit dat "platte praten" dan moet bestaan wordt in het boek niet helemaal duidelijk. Ergens wordt melding gemaakt van de uitspraak wer-ruh-kuh, maar dan hebben we het wel zo'n beetje gehad.

Die "taalfouten" (die af en toe ook "stijlfouten" worden genoemd, kennelijk weet Bram het verschil niet goed, misschien dat hij zich daarom voorneemt om Nederlands te gaan studeren) gaan Bram op den duur steeds meer irriteren, en leiden uiteindelijk tot de dramatische ontknoping.

Maar wat zijn die taalfouten dan? Wel, behalve die uitspraak veronderstelt Bram op een gegeven moment dat Emma het woord bigamist niet kent omdat zij het woord dubbeltrouwer verzint (dat hij trouwens wel leuker vindt). Of zij dat woord werkelijk niet kent, blijft in het ongewisse. Verder is Emma in geen enkele van de letterlijke dialogen op een taal-, stijl- of uitspraakfout te betrappen. Het lijkt erop alsof die zogenaamde taalachterstand alleen in de waarneming van Bram bestaat (misschien is dit ook wel een spiegeling van maatschappelijke misstanden).

Er komt nog wel een echte "taalfout" (Bram noemt het een "stijlfout") expliciet in het verhaal voor. Maar die maakt Bram zelf. Ergens in zijn verhaal heeft hij het over het meisje waar ik van houd, en dan merkt hij letterlijk op: "Haha, stijlfout. Emma is niet het meisje waar ik van houd, maar het meisje van wie ik houd."

Blijkbaar heeft Bram de discussie bij de taalprof over deze zogenaamde taalfout niet gevolgd (misschien zat hij toen net in Athene of Nieuw-Zeeland), want daaruit blijkt op zijn minst dat het een zeer controversiële regel betreft, die door moderne taaladviseurs niet zo strikt wordt gehanteerd.

Die tegenstrijdige omgang met "taalfouten" illustreert een van de centrale thema's van het boek: conformisme. Beide hoofdpersonen (Fred en Bram) hebben een hekel aan "confectie". Zij willen zich niet conformeren, maar doen het uiteindelijk toch. Het verhaal bevat verschillende uitwerkingen van het thema vrijheid tegenover gebondenheid: huwelijk en relatie tegenover ongebondenheid en reizen, het vrije reizen tegenover de verplichting om daarover te schrijven, Freds vaderrol, Brams genetische bepaaldheid, en natuurlijk de taalfouten, die een tegenstelling met taalregels vormen.

Ironisch is dat Bram in Emma de verpersoonlijking van de gebondenheid (confectie) ziet, maar haar tegelijkertijd van taalfouten beticht (wat je als een ontworsteling aan de gebondenheid van de regels zou kunnen zien), en dat hij zichzelf als vrij beschouwt, maar blijkbaar zelf vast zit in de meest onbenullige taalnormen. Zijn taalergernis vormt het begin van zijn ondergang.

Kijk, daar hebben we de verborgen boodschap van het boekenweekgeschenk. Je moet er oog voor hebben, maar het staat duidelijk tussen de regels geschreven, en het vindt zijn climax in de slotregels: wie zich aan taalfouten ergert, die heeft geen leven meer.

Lees minder

Grammatica voor uilskuikens

Het was wel een handige zet van de UvA. Vlak vóór de boekenweek een persbericht over een onderzoek van UvA-wetenschapper Jelle Zuidema over de taal van vogels. Helaas werd het bericht in bijna alle media voorgesteld als een onderzoek naar de afwijkende zang van stadsmerels (wat het niet was), maar het was toch maar mooi exposure.

Waar ging het dan wel over? Tja, dat kwam ook niet erg helder in de berichtgeving tot uitdrukking. Neem bijvoorbeeld dit citaat "Toch zit er volgens Zuidema in de zang van sommige vogels een structuur van grammaticaregels. Die hebben echter geen enkele betekenis..." Een structuur van grammaticaregels? Wat is dat?

Lees meer/ minder/ printversie

Ik denk dat er geen journalist is die een flauw benul heeft van wat die "structuur van grammaticaregels" is die in de zang van vogels moet zitten (en die geen enkele betekenis heeft). Misschien dat er eentje zich afgevraagd heeft of het hier om onderwerp en gezegde gaat, of werkwoorden en zelfstandige naamwoorden, maar dat kan natuurlijk niet, want dat zijn termen die betekenis hebben. En het ging om "een structuur van grammaticaregels" zonder betekenis.

Die hele uitdrukking "structuur van grammaticaregels" is ook vast niet door de onderzoeker zo geformuleerd. Als je zijn website bekijkt, en de publicaties van dit onderzoek, dan blijkt het te gaan om een onderzoek naar patroonherkenning door zebravinkjes. Blijkbaar was er al eerder onderzoek dat claimde dat spreeuwen in staat waren om recursieve patronen te herkennen, en door Zuidema en zijn collega's werd bekeken of zebravinkjes dat ook konden. Dat konden ze, maar het onderzoek liet de mogelijkheid open dat het geen echte recursie was wat de vogeltjes herkenden, maar toch eenvoudiger patronen.

Dat is allemaal mooi onderzoek, en het is wiskundig natuurlijk niet incorrect om dit grammatica te noemen, maar die grammatica blijft dus beperkt tot de constatering dat de opeenvolging van de noten in de vogelzang niet door het toeval verklaard kan worden, én dat die regelmaat door de beestjes herkend wordt.

Volgens mij had Zuidema tegenover journalisten beter over patronen kunnen spreken in plaats van over grammatica. Nu zien al die journalisten meteen die vogels taaltoetsen invullen en beter scoren dan UvA-studenten. En de lezer denkt: het moet niet veel gekker worden, straks vinden ze ook nog uit dat vogels beter spellen dan mensen.

Lees minder

Taalprof door het lint

De taalprof is een gelijkmoedig persoon, die je niet zo gauw op de kast zult krijgen. Hij kijkt natuurlijk kritisch naar alles wat mensen beweren over grammatica, maar daarbij belicht hij behalve de negatieve ook de positieve kanten. Maar nu heeft hij het moeilijk.

Gisteren kocht hij, voor zeventien euro vijftig, het boek De Taaltoets-pabo haal je zo, uitgegeven in 2008, dus splinternieuw. Vannacht lag hij huilend in bed en nu zoekt hij wanhopig naar iets positiefs wat hij over dit oefenboekje kan zeggen.

Maar wacht eens even: dat hóéft ook helemaal niet!

Lees meer/ minder/ printversie

Wat een slecht boekje is dit! Slecht, slecht, superslecht, en nog een extra beetje slecht voor het weekend. Het begint al bij de invalshoek: het boekje is alleen maar gericht op het klaarstomen van mensen voor een bepaalde taaltoets. Wie wordt dáár nou wijzer van?

Je kunt dan op de achterflap wel zeggen Door zijn praktische karakter sluit dit boek aan bij het doel dat veel (aankomende) pabostudenten zullen hebben: hun taalvaardigheid snel en efficiënt op het vereiste niveau brengen, maar als je daar in je boekje helemaal niets aan bijdraagt staat zo'n uitspraak als een vlag op een modderschuit.

Want het gáát in dit boekje helemaal niet over "je taalvaardigheid snel en efficiënt op het vereiste niveau brengen," het gaat alleen maar om het halen van een toets. En dat is natuurlijk niet waar het onderwijs op gericht zou moeten zijn. Als het halen van een toets het einddoel is, dan kun je net zo goed de toets afschaffen, daar bespaar je dan een hoop ellende mee.

Toetsen toetsen niet hoe goed mensen toetsen kunnen maken. Toetsen zijn bedoeld om iets anders te meten: bijvoorbeeld taalvaardigheid, of grammaticale kennis en inzicht. Tot die taalvaardigheid, grammaticale kennis en inzicht behoort niet het maken van de toets zelf. Erger nog, als je allerlei trucjes en foefjes gaat leren alleen maar om de toets te halen, ondergraaf je de diagnostische waarde van een toets zelf. Het is alsof je bij een brand voorstelt om alle aandacht te richten op het onklaar maken van het brandalarm.

Als je van tevoren weet welke vragen er op een meerkeuzetoets in welke volgorde gesteld zullen worden, en je leert een reeks van a, b, c en d uit je hoofd, dan kun je 100% scoren maar je maakt de toets tot een waardeloos instrument. En nog kwalijker is als je andere mensen leert dat dit de beste manier is om te werk te gaan. 

En dat zou allemaal nog tot daaraan toe zijn als de uitleg bij de oefeningen ergens op zou slaan. Want van veel oefenen zul je best iets leren, dat zal ik niet bestrijden. Maar ook de uitleg in dit boekje is onder de maat.

Veiligheidshalve staat in de inleiding opgemerkt: De basistheorie is terug te vinden in enkele schema's; voor een uitgebreid overzicht van alle regels en uitzonderingen zijn andere boeken beschikbaar. Maar die "basistheorie" die je dan "terugvindt" blijkt een gemakzuchtig, onsamenhangend samenraapsel van ezelsbruggetjes, die soms ook nog radicaal verkeerd zijn. Gelukkig staat de uitleg in een paar pagina's bij elkaar, zodat je ze er gemakkelijk in één keer uit kunt scheuren, om ze door de papierversnipperaar te halen, in de magnetron op te warmen en op te eten met tomatensaus en kaas, dan heb je er meer aan dan wanneer je ze lezend tot je neemt.

Ik geef een paar voorbeelden, en ik beperk me waar mogelijk tot de redekundige zinsontleding. Het uitlegschema bestaat uit drie kolommen: in de eerste kolom staat de naam van het zinsdeel, in de tweede kolom de "definitie" en in de derde "voorbeelden + uitwerking."

Die "definitie" blijkt in alle gevallen te bestaan uit een instructie om het zinsdeel op te sporen. Dit sluit aan op de toetsgerichtheid van het hele boek. Wat iets is doet er niet toe, als je het maar kunt aanwijzen. Bijvoorbeeld de definitie van de persoonsvorm (pv): Je vindt de pv door de zin in een andere tijd te zetten. Het werkwoord dat verandert, is de pv. Het is misschien een beetje flauw, maar nu zoek ik even op wat dan de "definitie" van een werkwoord is. Dat is (ik citeer de "definitie" volledig): Om te bepalen of een werkwoord een zelfstandig werkwoord, een koppelwerkwoord of een hulpwerkwoord is, moet je eerst kijken wat het belangrijkste werkwoord in de zin is. Als er één werkwoord in de zin staat, is dát altijd het belangrijkste werkwoord. Als er meerdere werkwoorden in de zin staan, is het belangrijkste werkwoord het werkwoord dat het meest achteraan in de zin staat of kan staan; het is dan een voltooid deelwoord of infinitief. In plaats van een "definitie" een warrig stuk tekst dat volslagen onbegrijpelijk moet zijn voor iemand die niet weet wat een werkwoord is (voor wie de "uitleg" wel bedoeld is). Denk bijvoorbeeld eens na over de formulering "het werkwoord dat het meest achteraan in de zin staat of kan staan". Wat moet je daarmee? Als er twee werkwoorden in de zin staan staat er eentje achteraan. Is dat het belangrijkste? Ja wacht even, misschien kan het andere achteraan staan! Dan is dát het belangrijkste. Hoe kun je deze onzin bij elkaar verzinnen?

Ik ga nog even door. Het werkwoordelijk gezegde: Alle werkwoorden in een zin vormen samen het werkwoordelijk gezegde. Lekker duidelijk. Door naar de volgende definitie: Een naamwoordelijk gezegde bestaat uit een koppelwerkwoord en een naamwoord (bijvoeglijk naamwoord of zelfstandig naamwoord) dat iets zegt van het onderwerp. En dan volgt de langste instructie uit het hele boek waarmee je het belangrijkste werkwoord moet bepalen om te kijken of dat in het rijtje van de koppelwerkwoorden staat (waar overigens die rare instructie van "het meest achteraan staan" weer exact herhaald wordt). Geen woord over de vorige definitie, die hiermee gedeeltelijk ondergraven wordt.

En zo gaat het maar door. Als je hier al iets van leert is het omdat je het al wist, of uit de voorbeelden in de derde kolom een gevoel ontwikkelt voor wat er bedoeld wordt.

Niet bestuderen dus, die uitleg. Daarmee komt ook de "uitwerking" bij de oefeningen een beetje in de lucht te hangen, want die probeert de oefeningen te koppelen aan de "definitie." Maar ja, die roept meestal toch meer vragen op dan hij beantwoordt. Het gaat al mis bij de eerste oefening.

Benoem het onderstreepte zinsdeel: het gaat steeds beter. Antwoord: onderwerp. Uitleg: Je vindt het onderwerp door te vragen: wie/wat + persoonsvorm? Wat gaat (beter)? Het gaat (beter). Antwoord: onderwerp. Dat is wel heel gemeen, om in de uitwerking dat beter tussen haakjes toe te voegen. Stel nu dat ik de vraag zou stellen Wat gaat (het)? Dan zou het antwoord beter zijn, en dan zou dat het onderwerp moeten zijn.

Is dat flauw? Volgende voorbeeld dan (in werkelijkheid ook de tweede oefening, dus ik sla niks over): Steven Spielberg is een beroemde regisseur. Antwoord: naamwoordelijk deel. Uitleg: Het naamwoordelijk deel (een beroemde regisseur) is het deel van het naamwoordelijk gezegde (is een beroemde regisseur) dat iets zegt van het onderwerp (Steven Spielberg). Het is alles in het naamwoordelijk gezegde, wat geen werkwoord is.

Ik heb die laatste zin echt drie keer moeten lezen voordat ik begreep wat er bedoeld werd: in een naamwoordelijk gezegde is alles wat geen werkwoord is, naamwoordelijk deel. Is ook in een aantal gevallen problematisch, maar misschien net voldoende om 75,3% van de taaltoets goed te hebben (dat is de norm). Ik denk dat ik op het verkeerde been gezet werd door die gekke komma. Even kijken naar de regels voor interpunctie, want daar staat ook een "definitie" voor kommagebruik. Een hele pagina uitleg maar liefst, en netjes het verschil tussen beperkende en uitbreidende bijzin genoemd. Nou, doe dat dan goed!

En zo gaat het maar door. Gemakzuchtige definities die niets definiëren, ezelsbruggetjes die begrip in de weg staan, alleen toetsgerichte instructie, onbegrijpelijke uitleg en formuleringen die de wel begrijpelijke regels voor interpunctie met voeten treden. Werkelijk alles aan dit boekje is fout.

Dit is geen reclame voor het grammaticaonderwijs. Of misschien juist wel, want het laat zien dat het bitter hard nodig is om beter (en écht) grammaticaonderwijs te ontwikkelen. Ik ben er nog niet helemaal uit wat het beste is: in het openbaar verbranden of tentoonstellen. Ik begin vast met het laatste.

Lees minder

Het wordt maar niet beter

Het is weer eens zover: weer luidt iemand de noodklok over het bedroevende niveau van de taalvaardigheid van de Nederlandse jongeren. Ditmaal is het prof. dr. Lex Bouter, rector van de Vrije Universiteit Amsterdam, die op een congres van het Taalcentrum-VU de resultaten bespreekt van een taaltoets die in september 2008 door alle eerstejaars is afgelegd.

Vaak hoor je dit soort kreten, en dan zijn ze ongefundeerd. Mooi dat er nu eens keihard cijfermateriaal aan ten grondslag ligt. Even kijken wat die test precies inhoudt...

Lees meer/ minder/ printversie

Op de site van het Taalcentrum-VU staat de test nader toegelicht. Hij is ontwikkeld in samenwerking met de onderwijskundigen van de VU en bestaat uit maar liefst 250 vragen. Er staat ook een taaltoetsje van 17 vragen op de site, die de gebruiker zelf kan invullen. Je mag aannemen dat dat toetsje enigszins representatief is voor de toetsvragen. Maar daar zou de taalprof niet erg vrolijk van worden.

Van de 17 vragen gaan er 5 over spelling, wat begrijpelijk is. Drie over werkwoordspelling (voltooid deelwoorden, al dan niet bijvoeglijk gebruikt, en persoonsvormen in tegenwoordige en verleden tijd) één over aaneenschrijven (kortetermijngeheugen) en één over de spelling van bastaardwoorden (de derde persoon enkelvoud deletet). Vier van de vragen gaan over woordenschat (aanvechten en provisorisch) en uitdrukkingen (advocaat van de duivel spelen en de kerk in het midden laten), en de overige 8 vragen kun je met een beetje goede wil grammaticaal noemen.

Drie van die grammaticale vragen gaan over voorzetselselectie (het is refereren aan iets, iemand tegemoet komen in iets, en aan iemand behoren). De overige grammaticale onderwerpen zijn: omdat/doordat, hen/hun, dat/wat, als/dan en de getalsovereenkomst tussen persoonsvorm en onderwerp bij bijvoeglijke bijzinnen bij een enkelvoudige partitiefconstructie.

Dat is wel een heel eigenaardige selectie! Bovendien zitten de vragen vol met controversiële kwesties. Is dit wel een goede maat voor taalbeheersing of grammaticakennis?

Bij de eerste grammaticale vraag (over die partitiefconstructie) moet je is of zijn invullen in de zin: Een van de medewerkers die daar verantwoordelijk voor is/zijn, werkt sinds kort parttime bij onze gemeente. Nu is dit een constructie waarover de NRC-columnist Heldring jarenlang heeft geschreven, bij herhaling stellend dat het toch echt meervoud moest zijn. Maar die stelling wordt tegenwoordig als achterhaald beschouwd. Zelfs de officiële taaladviescommissie van de Taalunie keurt in deze gevallen, afhankelijk van de bedoelde betekenis, beide vormen goed. Deze vraag is dus gewoon een blunder van het Taalcentrum. Je zou mensen hier in ieder geval nooit op de keuze voor het enkelvoud mogen afrekenen.

De tweede grammaticale vraag betreft de keuze tussen als en dan bij een vergrotende trap: Door de lage rente is een koopwoning de laatste jaren aantrekkelijker geworden als/dan een huurwoning. Er zullen maar weinig mensen zijn die het hier met de keuze voor dan oneens zijn. Een van hen is de bekende taalkundige Paardekoper, die ongetwijfeld deze vraag opzettelijk met als zou beantwoorden. Ook de taaladviseurs van de Taalunie brengen in hun advies een nuancering aan: veel mensen kiezen hier voor als, maar omdat als je op kritiek kan komen te staan kun je het beter vermijden.

De derde grammaticale vraag bevat ook al een ernstige fout: De studenten protesteerden tegen het verhoogde collegegeld dat/wat de minister in verlegenheid bracht. Ik snap wel dat je vanwege de betekenis moet aannemen dat niet het collegegeld, maar het studentenprotest de minister in verlegenheid bracht, en dat je dus voor wat zou moeten kiezen, maar in dat geval zou je ook een komma moeten plaatsen achter collegegeld (en dan nog is het niet meteen een zin die van een soepele taalbeheersing getuigt). Zonder komma en met wat zou iedere taalbeheerser deze zin moeten afkeuren.

De vierde grammaticale vraag: Omdat/doordat er weinig blauw op straat is, voelen mensen in grote steden zich vaker onveilig. Moeilijke vraag! De bedoeling is ongetwijfeld dat de studenten zich afvragen of de schaarse aanwezigheid van blauw op straat de oorzaak (doordat) of de reden is (omdat) dat mensen zich onveilig voelen. Maar helaas: weer hebben de opstellers van de taaltoets hun literatuur niet bijgehouden, want het officiële advies luidt inmiddels dat omdat een reden óf oorzaak aangeeft, en doordat alleen een oorzaak. Dat betekent dat ofwel beide antwoorden goed zijn, of alleen omdat. Maar in de toets wordt alleen doordat goed gerekend. Blunder nummer drie, en we hebben nog niet één echt adequate grammaticavraag gehad.

Gelukkig, grammaticale vraag 4 lijkt in orde: Het Openbaar Ministerie heeft hen/hun doodslag ten laste gelegd. Dat moet hun zijn, want het is meewerkend voorwerp. Het klinkt nergens naar, en het hen/hun-onderscheid wordt in spontaan taalgebruik bijna nooit volgens de kunstmatige regel toegepast, laat staan dat iemand het bij een archaïsche uitdrukking goed doet, maar als we dit belangrijk vinden dan moet het zo. Dan vinden we het blijkbaar ook belangrijk dat vwo-scholieren het verschil tussen lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp kennen, maar dat staat helaas niet in de eindtermen.

Ik weet het niet, maar ik vind het toch een teleurstellende score. Het is natuurlijk mogelijk dat men zorgvuldig de slechtste grammaticale vragen heeft uitgekozen voor het publieke taaltoetsje, maar als er op vier van de vijf keuzes iets aan te merken valt geeft dat niet veel vertrouwen in de rest.

En eerlijk gezegd vind ik die vragen over die voorzetselkeuze ook niet alledrie even gelukkig. De eerste daarvan is: Aangezien wij u bij/op/aan/in al uw verlangens tegemoet zijn gekomen, begrijpen wij uw onvrede niet. Je moet goed kijken dat er het meewerkend voorwerp u bij staat, want anders had het aan moeten zijn. Met u zou je kunnen twijfelen tussen bij en in, zou ik zeggen. Maar hoe dan ook, die constructie is tamelijk ongebruikelijk met meewerkend voorwerp. Dit soort ambtenarentaal wordt juist in alle taalbeheersingscursussen bestreden.

Tweede zin over voorzetselkeuze: De grond waarover de Vensche pad loopt behoort aan/tot/bij de eigenaren van de noordwaarts liggende percelen. Dat moet aan zijn, daar is geen twijfel over mogelijk. Maar weer is behoren aan iemand niet de meest gelukkige woordkeuze in deze zin. Ik zou trouwens nog eerder zeggen behoort toe aan de eigenaren, maar ik kan mij vergissen.

En dan de laatste. Is de volgende zin goed of fout? Wij refereren hiermee naar het gesprek dat wij vandaag met u gevoerd hebben. Het moet zijn fout, omdat refereren voor aan kiest, in tegenstelling tot zijn bijna-synoniem verwijzen, dat naar kiest. Het eerste wat je trouwens in de lessen Vermijd ambtenarenproza leert is dat je beter voor verwijzen kunt kiezen.

Gelukkig is de uitslag van de toets een bevestiging van de populaire opvatting dat het bergafwaarts gaat met de taalbeheersing van de jongeren. Daardoor (of daarom, daar wil ik vanaf wezen) neemt niemand de moeite om de toets zelf ter discussie te stellen.

Lees minder

Nooit meer drie keer niks

Interessant citaat op de voorkant van het Volkskrant Magazine. Uit een interview met de operazangeres Eva Maria Westbroek: Ik dacht: het wordt drie keer nooit wat.

Er zullen nu ongetwijfeld lezers zijn die onmiddellijk denken: Ha, contaminatie! Maar die discussie lijkt de taalprof bij voorbaat drie keer niks, dus liever vraagt hij zich af wat deze zin ons vertelt over hoe de constructie in elkaar zit.

Lees meer/ minder/ printversie

In het artikel staat de zin trouwens net iets anders dan op te voorkant: daar stond dus Ik dacht: het wordt drie keer nooit wat, en in het interview zelf zegt Eva Maria Ik dacht: het wordt drie keer nooit meer wat.

Hoe zit die constructie in elkaar? Het lijkt een beetje een vaste formule, je hebt de constructie het wordt iets, en die kun je ontkennen. Dan zou je eigenlijk moeten krijgen: het wordt niet iets, maar het woordje niet staat niet graag voor een onbepaald voornaamwoord (net zomin trouwens als voor een onbepaald lidwoord). Dus die twee versmelten tot één woord: het wordt niets, eventueel in een informele variant het wordt niks.

Nou kun je die oorspronkelijke vorm ook voorzien van modaliteit: het wordt (nog) eens iets. Als je die ontkent, dan zou je moeten krijgen: het wordt niet (nog) eens iets, maar ook met die onbepaalde tijdsbepaling eens (die oorspronkelijk ook een onbepaald lidwoord bevatte) krijg je samensmelting: het wordt nooit (meer) iets, of informeler: het wordt nooit (meer) wat. Eventueel kun je ontkenningen stapelen om het ontkennende effect te versterken: het wordt nooit niks meer.

Die eerste ontkenning, het wordt niks, die kun je nog versterken door niks uit te breiden met een (interne) bijwoordelijke bepaling: het wordt helemaal niks. Is dat helemaal niet een losse bijwoordelijke bepaling? Nee, want je kunt hem samen met niks vooropplaatsen, als je die ontkenning nog meer nadruk wilt geven: Helemaal níks wordt het!

Kan het nog sterker? Jazeker! Als je Het wordt helemaal niks nog verder wilt versterken, kun je dat doen met de vorm Het wordt drie keer niks. Deze vorm onderstreept nog eens de gedachte dat die versterking echt bij niks hoort, en geen losse bijwoordelijke bepaling is. De betekenis is immers niet: "Het zal bij drie gelegenheden niks worden," maar eerder "Wat het wordt is niks, en dat drie keer versterkt."

Zo'n versterking met helemaal, die kan ook bij nooit: Het wordt helemaal nooit meer wat. In dat geval is helemaal nooit meer de modale versterkte variant van nooit. Maar daar kun je dan niet drie keer van maken, want drie keer niks, daar kun je je dan nog wat bij voorstellen, maar drie keer nooit, dat levert geen interpreteerbare tijdsbepaling op.

Wat is er nu aan de hand met Het wordt drie keer nooit meer wat? In dat geval is de vorm Het wordt nooit meer wat versterkt met drie keer, maar die moet worden aangehecht aan de ontkenning, die hier niet in wat zit opgesloten (dan had het niks moeten zijn), maar in eens (dat nooit is geworden). Een logische gedachte, maar doordat drie keer nooit meer geen voorstelbare versterking van nooit meer oplevert, moet je drie keer wel interpreteren als een losse bijwoordelijke bepaling, waardoor de betekenis "het wordt bij drie gelegenheden nooit meer wat" zich opdringt. En dat is niet de bedoeling.

Wat natuurlijk wel kan is nooit versterken door herhaling: het wordt nooit, nooit, nóóit meer wat. Maar blijkbaar kun je dat niet samenvatten met drie keer nooit. Waarschijnlijk heb je de neiging om nooit meer wat als één intonatiegroep bij elkaar uit te spreken, waardoor drie keer zich daar niet in kan dringen. Probeer maar eens een kleine pauze achter nooit te leggen: het wordt drie keer nooit ... meer wat. Dat klinkt niet.

Je kunt de voorbeeldzin dus wel als contaminatie stempelen, maar dan ben je ook uitgepraat. Een kleine excursie in de diepere eigenschappen van de constructie is eigenlijk veel leuker.

Lees minder

Meer is les

Gisteren stelde een lezer een vraag waar de taalprof zowaar een nachtje over moest slapen. De vraag ging over de zin Meer jongeren hebben computer dan tv, een kopje uit de Standaard Online. "Ergens schuurt dit met mijn taalgevoel," merkte de lezer op.

Mooi gezegd! Maar wat is er grammaticaal aan de hand? Dat is met eenvoudige zinsontleding niet meteen op te lossen. Hier moeten we echt het grammaticale vergrootglas bij nemen. En even gaan zitten. Want het is een mooie les.

Lees meer/ minder/ printversie

Meer jongeren hebben computer dan tv, dat klinkt inderdaad niet zo lekker. Maar wat kan er mis mee zijn? Om daar achter te komen moeten we de centrale constructie in de zin opsporen en daarmee variëren. Alleen zo kunnen we de factoren achterhalen die "het schurende taalgevoel" veroorzaken.

De centrale constructie is natuurlijk meer X ... dan Y. Dat is een constructie waarin een vergrotende trap van een bijvoeglijk naamwoord (bijvoorbeeld groot) of een telwoord (zoals veel) wordt aangevuld met een samengetrokken bijzin die begint met het onderschikkend voegwoord dan.

In de meeste gevallen blijft er na samentrekking niet meer over dan één zinsdeel: Ik heb een mooiere cd gekocht dan dat jij gekocht hebt, of Jongeren hebben meer computers dan dat ze tv's hebben. Maar twee zinsdelen is ook wel mogelijk: Ik heb een duurdere stoel in de badkamer staan dan dat jij in de woonkamer hebt staan.

Tussen haakjes: taalkundigen gaan ervan uit dat in die dan-zin meer is samengetrokken dan wat hierboven aangegeven is. Zij leiden Ik heb een duurdere stoel in de badkamer staan dan jij in de woonkamer af van een onderliggende zin Ik heb een meer-dure stoel in de badkamer staan dan dat jij een gewoon-dure stoel in de woonkamer hebt staan. Op die manier is een ogenschijnlijk niet samengetrokken zin wel af te leiden uit samentrekking. Een zin als Jongeren hebben meer computers dan je denkt kun je zo afleiden van Jongeren hebben een groter aantal computers dan dat ze het aantal computers hebben dat je denkt. Deze subtiliteiten zijn echter voor ons verhaal niet van belang.

Wel van belang is dat zo'n samengetrokken dan-zin met een of meer elementen in de hoofdzin contrasteert. Zo'n element wordt dan in de hoofdzin met nadruk (klemtoon, intonatiestijging) aangegeven. In Jongeren hebben meer computers dan je denkt is meer het contrasterende element. Maar ook andere elementen kunnen meedoen: in Jongeren hebben meer computers dan ouderen is zowel jongeren als meer in de hoofdzin beklemtoond. In de dan-zin krijgt ouderen contrastklemtoon.

Nu de zin Jongeren hebben meer computers dan tv's. Deze zin is moeilijk te lezen met drie klemtonen in de hoofdzin: alleen jongeren en computers krijgen klemtoon in de hoofdzin, en tv's krijgt contrastklemtoon in de dan-zin. Hoewel jongeren wel een klemtoon krijgt, wordt het niet gecontrasteerd. Dat betekent: de klemtoon op jongeren is blijkbaar niet de contrastklemtoon. Het verschil hoor je als je ook jongeren met ouderen zou willen contrasteren. Dan moet je een extra flinke dreun op jongeren geven: jóngeren hebben meer compúters dan oúderen tv's.

Hoe zit het nu in onze voorbeeldzin Meer jongeren hebben computers dan tv's? Blijkbaar is de bedoeling dat behalve het aantal (meer) ook computers gecontrasteerd wordt met tv's. Computers moet dus eigenlijk de hoofdklemtoon krijgen. Jongeren wordt niet gecontrasteerd, dus dat mag juist geen klemtoon krijgen. Deze betekenis kun je wel krijgen, maar dan moet je jongeren onbeklemtoond laten, en een flinke dreun op computers leggen (waardoor de klemtoon op meer sterk naar de achtergrond verdwijnt): probeer de volgende zin maar eens uit te spreken met alleen computers en tv's beklemtoond: Meer jongeren hebben compúters dan tv's.

Waarom "schuurt dat" zo? Waarschijnlijk omdat er een aantal factoren zijn die dat klemtoonpatroon tegenwerken. Ten eerste wil de eerste zinsplaats graag een klemtoon hebben. Dat zou je kunnen bestrijden door de constructie om te zetten in een zin met plaatsonderwerp er: Er hebben meer jongeren computers dan tv's. En inderdaad, dat schuurt al een stuk minder.

Ten tweede wil het onderwerp graag klemtoon hebben. Dat kun je wegwerken door de zinsstructuur af te breken: Meer jongeren met computers dan tv's. Ook in deze vorm is het gemakkelijker om computers te benadrukken en jongeren onbeklemtoond te laten.

En ten slotte willen eigenlijk alle inhoudswoorden graag klemtoon hebben (alle zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden en werkwoorden). Dat is niet zo'n heel sterke factor, maar hij speelt wel een beetje mee.

Het schurende gevoel is dus mooi te verklaren vanuit de strijd tussen drie componenten van de grammatica: de fonetiek (de klankvorm), de syntaxis (de woordvolgorde) en de semantiek (de betekenis). De betekenis eist een klankvorm, maar de woordvolgorde werkt dat een beetje tegen. Als je de klankvorm forceert om de betekenis tevreden te stellen dan schuurt de woordvolgorde, als je de woordvolgorde een plezier doet schuurt de betekenis.

Lees minder

Het grootste gevaar voor de grammatica

Veel mensen ergeren zich vaak aan allerlei taalverschijnselen (zoals bijvoorbeeld de zin Veel mensen irriteren zich vaak aan allerlei taalverschijnselen of zoals bijvoorbeeld in plaats van alleen zoals of bijvoorbeeld). Hoe zit het met de taalprof? Of is dat weer zo'n supertolerante alles-moet-kunnentaalkundige? Nee hoor, ook de taalprof wordt het wel eens rood voor ogen. Met name ergert hij zich groen en geel aan stempeltermen.

Lees meer/ minder/ printversie

Wat zijn stempeltermen? Dat zijn termen die zonder verdere argumentatie gebruikt worden om een taalverschijnsel te bestempelen. Anglicisme is er zo een (en vroeger germanisme of gallicisme).

Hoe gaat dat in zijn werk? Wel, neem een taalverschijnsel waar je je aan stoort, en zoek naar een formulering die er genoeg op lijkt in het Engels. Vervolgens roep je heel beslist "Anglicisme!" en klaar. Argumentatie overbodig. Voorbeeld? Neem de constructie de snelste tijd ooit. Dat is woord voor woord gelijk aan het Engelse the fastest time ever. Dat geeft je in het Nederlands de gemakkelijke mogelijkheid om de stempelterm anglicisme erop te drukken. Hoe je dat zou moeten aantonen is onduidelijk, maar dat hoeft ook niet. Niemand die het je zal vragen. Dat die constructie in het Engels ook aan taalkritiek onderhevig is, en dat je dus ook de Engelse taalkritiek op de Nederlandse vorm kunt toepassen (want die Engelsen kunnen the fastest time ever natuurlijk geen anglicisme noemen), dat is allemaal veel te veel denkwerk. Stempeltermen zijn de dood in de pot voor grammaticale discussie.

Nog ergerlijker is de stempelterm contaminatie. Ook zo makkelijk. Kritiek op een taalvorm? Zoek twee andere taalvormen die elk een deel van de taalvorm voor hun rekening kunnen nemen, stempel in rood contaminatie erop en je succes is verzekerd. Oei, contaminatie!

Er valt ook niet te argumenteren tegen de echte contaminatiestempelaars. Bij mijn weten bestaat er geen methode om contaminatie met zekerheid aan te tonen (je zou daarvoor psycholinguïstische experimenten kunnen doen om de breinactivatie van de twee andere constructies bij de productie van de contaminatie te meten), dus het is allemaal een kwestie van aannemelijk maken. Maar de contaminatiestempelaar hoeft bijna nooit iets aannemelijk te maken: de kracht van de veroordeling is het argument.

Ik maakte het gisteren nog mee: in dit logje gaf ik een analyse van de constructie als muzikant zijnde, gebaseerd op een ontleding als bepaling van gesteldheid. Mijn redenering was dat de normale betekenis van de bepaling van gesteldheid het optreden van het woord zijnde kon verklaren. Dat plaatste ik tegenover de stelling dat als muzikant zijnde een contaminatie zou zijn van als muzikant en muzikant zijnde. Want dat laatste zegt niemand, schreef ik er nog bij.

Wat gebeurt er: meteen springen er twee lezers bovenop met de opmerking dat muzikant zijnde wel degelijk voorkomt, en trouwens dat hoeft niet eens want als er maar een paar mensen zijn die het gebruiken dan zijn zij de aanstichters van de contaminatie en de rest kopieert het gewoon. Geen woord over de vraag waarom de analyse van de taalprof ("interessante kijk!") verkeerd zou zijn. Als het verschijnsel theoretisch contaminatie zou kunnen zijn, dan is het dat blijkbaar ook. Op deze manier smoort de stempelterm elke verder discussie.

Hoe moet het dan wel? Laat ik vooropstellen: ik wil best aannemen dat contaminatie een voorstelbare verklaringsgrond is voor taalverschijnselen, maar het lijkt me heel moeilijk aan te tonen. In dat geval zou contaminatie een verklaring kunnen zijn als alle andere verklaringen falen. Bij twee verklaringen die allebei niet goed aan te tonen zijn, zou de aannemelijkheid van beide op een eerlijke manier moeten worden vergeleken.

Contaminatie kan voor bijna elk verschijnsel verzonnen worden. Neem bijvoorbeeld een duidelijke taalfout als Ik dacht dat ik de brieven verstuurd hadden. Meervoud in plaats van enkelvoud. Komt wel eens voor, zeker in spreektaal. Vergissing van de taalgebruiker. Maar stel nu eens dat ik zou zeggen: dat is een contaminatie van Ik dacht dat ik de brieven verstuurd had en Ik dacht dat wij de brieven verstuurd hadden. Ik beweer dat niet, maar stel dat ik het zou doen. Hoe kun je nu aantonen dat ik ongelijk heb?

Ik wil maar zeggen: stempeltermen zijn het grootste gevaar voor grammaticale discussie.

Lees minder

Schrijf je titels zelf

In de NRC van vrijdag staat een recensie van het boek Het einde van de standaardtaal van Joop van der Horst. Die recensie, geschreven door Jan Stroop, draagt de titel 'w8 ff' is evengoed standaardtaal. Volgens mij heeft Stroop die titel niet zelf bedacht, en het zou me verbazen als hij hem vóór publicatie gezien heeft.

Lees meer/ minder/ printversie

De titel van de recensie is ontleend aan een zinnetje in het artikel. Dat zinnetje luidt: "Hij vergeet daarbij dat ook schrijvers van de ergste fouten hetzelfde Nederlands willen schrijven als kranten dat doen en dat chattaal alleen anders vormgegeven Nederlands is, want 'w8 ff' is evengoed standaardtaal als 'wacht effe'."

In deze passage bekritiseert Stroop de stelling van Van der Horst dat de opkomst van chattaal een van de signalen is van het einde van de standaardtaal. Of die kritiek terecht is, en of Van der Horst dat werkelijk zo bedoeld heeft is een ander verhaal, het gaat me hier alleen even over dat laatste stuk: want 'w8 ff' is evengoed standaardtaal als 'wacht effe'. Volgens mij beweert Stroop hier niets meer of minder dan dat 'w8 ff' alleen maar de schriftelijke weergave is van 'wacht effe'. Als je 'wacht effe' standaardtaal vindt, dan is 'w8 ff' dat ook, en als je 'w8 ff' géén standaardtaal vindt, dan vind je blijkbaar 'wacht effe' ook geen standaardtaal.

Waar het om gaat is dat Stroops formulering geen uitspraak doet over de vraag of 'wacht effe' (dan wel 'w8 ff') wel of geen standaardtaal is. Het is alleen de neutrale bewering dat het een de geschreven vorm van het ander is. De redacteur die de titel gemaakt heeft, interpreteert de zin echter blijkbaar als de bewering dat 'w8 ff' wél standaardtaal is, en maakt ervan 'w8 ff' is evengoed standaardtaal. Maar dat is niet wat Stroop in het artikel zegt.

Het misverstand komt voort uit het feit dat de meeste graduele bijvoeglijke naamwoorden een neutrale vorm hebben bij vergelijking. Neem bijvoorbeeld 'groot-klein'. Als je zegt 'Dit dingetje is even groot als dat dingetje,' dan is dat de neutrale vorm van het graduele adjectief. Je impliceert dan niet dat een van die dingetjes groot is, je vergelijkt alleen het formaat. Zeg je daarentegen 'Dit dingetje is even klein als dat dingetje,' dan zeg je wel degelijk dat beide dingetjes klein zijn. In de meeste gradaties kiest de taal een van de beide uiteinden van de graduele schaal als neutrale vorm: 'dik' is de neutrale vorm van 'dun', 'lang' van 'kort', 'recht' van 'krom', etc. 'Goed' is de neutrale vorm van 'fout'. 'Dit is net zo goed als dit' impliceert niet dat een van beide goed is, maar 'Dit is net zo fout als dat' impliceert wel dat beide fout zijn.

In het voorbeeld gaat het om het woord 'evengoed'. Dat woord is uiteraard ontstaan uit 'even goed', en je zou het qua betekenis kunnen zien als de benadrukking dat het niet gaat om 'goed' maar om 'in gelijke mate'. 'Evengoed' is niet 'goed', terwijl je 'even goed' theoretisch nog wel zo zou kunnen opvatten.

Als Stroop een zorgvuldige speller is (en daar gaan we uiteraard van uit), dan bedoelt hij dus inderdaad alleen 'w8 ff' is in dezelfde mate standaardtaal als 'wacht effe'. Daarmee vermijdt hij heel expliciet de suggestie dat volgens hem 'w8 ff' standaardtaal is.  De NRC-redacteur verwart 'evengoed' met 'even goed,' en maakt er een krakkemikkige titel van. Ik denk dat we nog wel een ingezonden brief van Stroop kunnen verwachten.

Lees minder

De taalverloedering in beeld

Ik geniet altijd van artikelen waarin de auteur eens flink retorisch uitpakt tegen de in zijn (of haar) ogen onstuitbare verloedering van het Nederlands. Als ik in De Groene Amsterdammer een stuk aangekondigd zie met de titel Verloedert het Nederlands?, van de bekende schrijver Rob van Erkelens, dan ga ik daar eens even lekker voor zitten. Het antwoord op de in de titel gestelde vraag zal vast niet zijn: "Nou nee, dat valt wel mee."

Lees meer/ minder/ printversie

Het is even zoeken, want het betreffende artikel heet niet Verloedert het Nederlands? maar Ongelooflijk leuk, zeg maar. Beetje cryptisch, misschien, maar gelukkig bevatten de artikelen in De Groene Amsterdammer aan het begin een soort ondertiteltje met een korte aanduiding van de inhoud. Die luidt in dit geval: Arm Nederlands, door Rob van Erkelens. Opdat we maar vast weten waar we aan toe zijn.

Die ondertitel is wel goed gekozen, want de auteur zet in op de armoede die het hedendaagse Nederlands in zijn ogen kenmerkt. Hij erkent dat er van de Nederlandse taal wel meer gebruik wordt gemaakt dan ooit, maar het is allemaal van een bedroevende schraalheid. Het feit dat het woord Bokitoproof is gekozen als het woord van 2007 is wat hem betreft symptomatisch voor deze treurnis. Dat er naast dit woord, dat waarschijnlijk de nieuwe Van Dale nooit zal gaan halen, nog ongeveer 300 andere nieuwe woorden zijn ontstaan in 2007 die wél in de volgende druk van het woordenboek zullen staan, is de auteur blijkbaar ontgaan.

Maar goed. Lege communicatie, dat is het euvel van deze tijd. Mensen die kostbare belminuten verspillen aan vluchtige informatie. Maar wat heeft dit alles met de kwaliteit van de taal te maken? Nou komt het: "In het dagelijkse taalgebruik is het overduidelijk dat er steeds minder woorden worden gebruikt om mededelingen te doen of vragen te stellen." Dat is een interessante uitspraak. Sterker nog: dat is de eerste controleerbare uitspraak die in het artikel staat.

Het lijkt een beetje een echo van een Britse klacht uit februari 2007, dat jongeren maar 20 woorden gebruiken voor 30% van alles wat ze zeggen. Het typetje Vicky Pollard uit Little Britain werd als voorbeeld van zo'n jongere gebruikt. De taalprof schreef er al eerder over, ook over de taalkundigen van Language Log, die deze mythe vakkundig ontzenuwden. Iederéén gebruikt maar 20 woorden voor 30% van wat hij zegt, en Britse jongeren hebben helemaal geen kleinere woordenschat dan de oudere generatie. Hoogstens een andere.

En waar blijkt de taalverschraling dan nog meer uit? Nou, uit de gratis kranten. Die staan vol met "clichés, stoplappen en platitudes." Net als de gewone kranten vroeger, denk ik dan. Of net als het Polygoon-journaal, dat even verderop door de auteur als toonbeeld van verzorgd ("zwierig") taalgebruik wordt aangewezen. Zwierig, laat me niet lachen. Ik zou de gevestigde auteurs of de taalcritici uit 1954 wel eens willen horen over het Polygoon-journaal. Volgens mij was dat toen al oubollig en cliché. Nu klinkt het ouderwets en daarom charmant, met zijn onnatuurlijk overdreven uitspraak (ook naar toenmalige maatstaven) en zijn kneuterigheid waar de angry young men van de naoorlogse schrijversgeneratie wel raad mee wisten. Als het hedendaagse journaal op die manier werd geschreven (en uitgesproken), zou het binnen een paar dagen worden weggehoond. Door jong en oud.

Maar goed. Ouderen hebben een grotere woordenschat dan jongeren, dat wordt nog maar eens herhaald. Jongeren delen de wereld in in twee categorieën: vet en a-relaxt. Nou lijkt me dat eerder een kwestie van opvatting dan van taalgebruik. Jongeren staan niet bekend om hun genuanceerde opinies, en dat heeft volgens mij weinig te maken met het talige onvermogen om die nuance uit te drukken.

Grappig is dat Van Erkelens meteen na deze vaststelling zijn hele betoog onderuit haalt met een zogenaamd citaat van jongerentaal. Ik neem het citaat even over: "Ik ga loesoe, man. Naar Lidorro. Bling bling scoren. Kan ik lekker chillen met die chickies, weet je. Beetje choken, beetje skappa worden, gewoon lekker chillen. Niet dat gefokte." 

Ik zal niet zeggen dat dit "verzorgd taalgebruik" is. Dat is natuurlijk ook niet de bedoeling. Als je spreektaal letterlijk opschrijft ziet het al snel wat suffig uit (als je schrijftaal spreekt geldt trouwens hetzelfde). Maar daar gaat het me nu niet om. Het gaat me om het volgende.

Welk van de "twee categorieën" is dit? Is dit vet of a-relaxt? Vet, zou ik zeggen, maar toch niet helemaal. De spreker gebruikt in dit kleine stukje taal wel zeven keer een nuancering: lekker, beetje, weet je, gewoon, allemaal ter vermijding van de indruk dat hij dit allemaal extreem vet vindt. Nou kun je van dit taalgebruik vinden wat je wilt, maar als je zegt dat het ongenuanceerd is, dan kijk je er toch niet goed naar. Een beetje te gefokt, zo zou de spreker het ongetwijfeld treffend -en genuanceerd!- kenschetsen.

Gelukkig houdt Van Erkelens wel van rappers.  Def P is blijkbaar zijn held. Tot slot van zijn tirade tegen de verschraling citeert hij een hoopvolle ontwikkeling, namelijk liedteksten die "barsten van het inventieve, sprankelende taalgebruik." De lezer blijft nu in verwarring achter. Want waar komt dat inventieve, sprankelende taalgebruik nou ineens vandaan? Is dat een incident? Hebben die jongeren dan toch een perfecte taalbeheersing, en gebruiken ze die dan alleen niet altijd? Verloedert dat Nederlands eigenlijk wel?

Lees minder

Het holt achteruit (update)

Eerder deze week schreef ik over de uitspraak dat het met de schrijfvaardigheid van de Nederlanders snel bergafwaarts zou gaan. Deze uitspraak van de voorzitter van de VTN (de Vereniging Taleninstituten Nederland) zou gebaseerd zijn op "eigen onderzoek." Vanaf vandaag staat een samenvatting van dat onderzoek op de VTN-website. Het betreft een ledenonderzoek (of "bracheonderzoek") dat uitgevoerd is in de afgelopen twee jaar, en dat gaat over "de markt, de bedrijfsvoering en de toekomstverwachtingen" van de instituten.

Helaas wordt er in de samenvatting van dat onderzoek niet gesproken over de schrijfvaardigheid van de Nederlanders. Wellicht bevat het onderzoek vragen naar de meningen van de taalinstituten over die schrijfvaardigheid, maar die hebben de samenvatting dan niet gehaald.

De taleninstituten klagen over veeleisende opdrachtgevers en shoppende klanten die prijs belangrijker vinden dan kwaliteit. Desondanks ziet 85% van de VTN-leden de toekomst optimistisch tegemoet. Dat kan betekenen dat ze voor zichzelf steeds meer werk zien, maar ook dat hun werk vruchten afwerpt en daardoor aantrekkelijker wordt voor nieuwe klanten. Dan zou het juist de goede kant op gaan met de schrijfvaardigheid van de Nederlanders. Tenminste, als het aan de VTN-leden ligt.

Het holt achteruit

"Hier, kijk, daar heb je het weer!"
"Wat?"
"Nou lees maar"
"Ehh... Het gaat snel bergafwaarts met de schrijfvaardigheid van Nederlanders, bedoel je dat?"
"Ja, is het niet vreselijk? Je mag wel opschieten met die taalprofsite, anders kan straks niemand het meer lezen."
"Nou, er staat niet Het gaat snel bergafwaarts met de leesvaardigheid van Nederlanders."
"Nee maar dat is toch hetzelfde? Of het hangt samen, weet ik veel."

Lees meer/ minder/ printversie

"Wie zegt dat eigenlijk?"
"Niet de minste: de VTN, de Vereniging Taleninstituten Nederland, dat is toch een serieuze organisatie zou je zeggen. Als die al aan de bel trekken..."
"En hoe komen ze erbij, dat het zo snel bergafwaarts gaat met de schrijfvaardigheid van de Nederlanders?"
"Ehh, wacht, hier staat het: op grond van eigen onderzoek."
"O daar ben ik dan wel benieuwd naar. Wat is dat voor een onderzoek?"
"Dat staat er niet bij. Het is maar een krantenartikel, hoor."
"Jaja, er wordt ook niet verwezen naar een rapport of zo?"
"Nee."
"Is er dan niet iets te vinden op de website van het VTN? Is het misschien een persbericht?"
"Wacht, ik kijk even, ah hier ... ehhh, niet op de voorpagina in elk geval."
"Misschien een rubriekje Persberichten, of Nieuws?"
"Ja, Nieuws, ik klik het effe aan..."
"Ik zie niets bijzonders."
"Nee, het staat er niet op."
"Er is dus een eigen onderzoek gedaan, met een resultaat dat de krant haalt, en dat staat niet op de website?"
"Eh, daar lijkt het wel op ja."
"Hm"
"Hoezo Hm?"
"Ik weet het niet. Ik wil natuurlijk graag geloven dat het bergafwaarts gaat met de schrijfvaardigheid van de Nederlanders, maar ik zou dan graag willen weten waar hem dat in zit."
"Maar daar staat wel iets over in het artikel!"
"Wat dan?"
"Nou hier: Een correcte zin schrijven, een foutloze brief of leesbare notulen: steeds meer Nederlanders kunnen het niet meer."
"Zo, dat is een behoorlijk stevige uitspraak! Er zal toch af en toe nog wel eens een correcte zin bijzitten?"
"Hè doe eens niet zo flauw, je weet best wat er bedoeld wordt."
"Jaja, ik snap het. Maar het is allemaal zo vrijblijvend en clichématig. Geef dan eens een voorbeeld van wat mensen fout doen. Gaat het om spelling? Is dat een foutloze brief schrijven? Of is er meer aan de hand? Wanneer worden notulen onleesbaar?"
"Nou, ik vind het goed dat het eens gezegd wordt! Hier, bijvoorbeeld: of je als samenleving blij moet zijn met een internetgeneratie die wel kan googelen maar niet kan schrijven, kun je je afvragen. Nou dat vraag ik me inderdaad af ja!"
"O, dus het gaat alleen om de internetgeneratie? Het zijn de jongeren die niet meer kunnen schrijven? De ouderen zijn okee?"
"Ehh, ja, nou je het zegt, dat zal wel de bedoeling zijn."
"Ik ben toch wel benieuwd naar dat onderzoek. Daar moeten dus metingen in staan van hoe goed jongeren vroeger schreven en metingen van hoe ze dat nu doen, en daaruit blijkt dan dat het in snel tempo achteruit gaat. Dat moeten dan eigenlijk meerdere metingen zijn, met verschillende tussenpozen van jaren. Wie weet wat voor opmerkelijk materiaal ze bij de VTN allemaal boven water hebben weten te halen, dat moet jarenlang in de kluis hebben gelegen. Dat zal ook wel de aandacht trekken op taalkundige conferenties zou ik denken."
"Ik geloof niet meer dat je serieus bent"
"Maar ik denk wel dat ze gelijk hebben hoor."
"Hè?"
"Wat in elk geval in snel tempo achteruit gaat is de kritische geest van journalisten die dit allemaal maar klakkeloos opschrijven."
Lees minder

Mensen zoals ik

Ik kan wel onzichtbaar vragen blijven beantwoorden, maar ik kan het af en toe ook in de vorm van een logje doen. Zoals deze vraag: de zin Voor mensen als ons is dat niet zo gemakkelijk is volgens de ANS fout. Het moet zijn Voor mensen als wij is dat niet zo moeilijk. Want, zo zegt de ANS, je kunt hier een bijzin aanvullen met de onderwerpsvorm: Voor mensen als wij zijn is dat niet zo moeilijk. Toch klinkt de foute zin minder fout dan Mensen als ons hebben het niet zo gemakkelijk. Daar voelen de meeste mensen wel aan dat Mensen als wij hebben het niet zo gemakkelijk beter is. Hoe komt dat?

In de visie van de ANS is het mensen als wij, omdat het eigenlijk een samentrekking is uit mensen als wij zijn. Maar klopt dat wel?

Lees meer/ minder/ printversie

Ik heb een soortgelijke vraag al eens beantwoord (zie hier de vraag, en meteen daaronder het antwoord). Dat antwoord sluit aan op de analyse in de ANS, en op het taaladvies op taaladvies.net. Maar nu ik het eens wat beter bekijk, zie ik dat er ook iets anders aan de hand is.

De klassieke voorbeelden van dan/als ik/mij zijn altijd voorbeelden van het type groter dan ik/mij en even groot als ik/mij. Bij vergelijkingen met ongelijkheid (beter dan) zegt het advies: het is hij is beter dan ik omdat je moet aanvullen hij is beter dan ik ben, en het kan ook zijn zij vindt hem beter dan mij omdat je kunt aanvullen zij vindt hem beter dan ze mij vindt. Je hebt ook zij vindt hem beter dan ik, maar volgens taaladvies.net betekent dit alleen zij vindt hem beter dan ik hem vind. Ik vraag me af of dit wel helemaal juist is, want volgens mij zou je ook kunnen aanvullen: zij vindt hem beter dan ik ben. Of kan dat niet?

Bij vergelijkingen met gelijkheid heb je dat onderscheid blijkbaar niet, want daar vind ik geen enkel advies over. Toch zou je daar dezelfde redenering kunnen ophangen: hij is even goed als ik (ben), en zij vindt hem even goed als ik/mij, met hetzelfde betekenisverschil: zij vindt hem even goed als mij zou dan betekenen ...als zij mij vindt, en zij vindt hem even goed als ik zou dan betekenen ...als ik hem vind. Gek genoeg heb ikzelf hier de indruk dat het altijd als ik moet zijn, maar dat vind ik in de naslagwerken nergens bevestigd of tegengesproken.

Hoe dan ook, die gevallen van beter dan ik en even goed als ik worden dus gezien als voorbeelden van samentrekking. Dan ik en als ik zijn samengetrokken uit een hele zin. Dat het hier inderdaad samentrekking is, kun je bewijzen door te laten zien dat je ook gevallen hebt als: ik vind haar liever dan zij mij, en ik vind haar even lief als zij mij. Die woordgroepen dan zij mij en als zij mij zijn geen gewone woordgroepen, maar duidelijk het resultaat van samentrekking, waarbij "contrasterende" zinsdelen zijn overgebleven. Je kunt er zelfs nog meer hebben: ik heb jou meer sms'jes gestuurd dan jij mij e-mails.

Hoe zit dat nu bij het voorbeeld waar het hier over ging? Mensen als wij, daar kun je helemaal niet zo'n uitgebreide samentrekking van maken. Je kunt niet iets maken als *ik heb jou mensen als jij mij laten zien (van ik heb jou mensen laten zien zoals jij mij). Dat betekent: je kunt niet zo gemakkelijk aantonen dat dit inderdaad een samentrekking is. Je moet dat aannemen alleen op grond van die mogelijke aanvulling mensen als wij zijn.

De constructie mensen als wij is dus van een ander karakter dan beter dan wij of even goed als wij. De laatste twee hebben alle kenmerken van een samentrekking, de eerste heeft dat dus niet. Maar als het geen samentrekking is, wat kan het dan zijn? Als (het kan hier ook zoals zijn) is een onderschikkend voegwoord, zoveel is zeker. Voegwoorden worden meestal gevolgd door hele zinnen, maar nevenschikkende voegwoorden kunnen ook woordgroepen verbinden (kort maar krachtig, mannen en vrouwen). Misschien ontstaan uit samentrekkingsconstructie wel onderschikkende voegwoorden die ook woordgroepen in plaats van zinnen kunnen verbinden.

Stel dat je een onderschikkend voegwoord hebt dat gevolgd kan worden door alleen een woordgroep, welke vorm heeft die woordgroep dan? De onderwerpsvorm of de voorwerpsvorm? Is het ik of mij, hij of hem, zij of haar? Het antwoord moet zijn: dat hangt niet van het voegwoord af, maar van de context. In een context waar een onderwerpsvorm gevraagd wordt, krijg je een onderwerpsvorm, en in een context waar een voorwerpsvorm moet staan, staat een voorwerpsvorm. Dus zou je verwachten: Mensen zoals jij doen dat niet en Ik heb mensen zoals jou nodig. Vind je in de laatste zin jij beter, dan beschouw je het blijkbaar nog als samentrekking (wat het bijna niet meer is), prefereer je jou dan beschouw je blijkbaar als als onderschikkend voegwoord zonder bijzin.

Misschien is het bovenstaande moeilijk te accepteren als je ervan overtuigd bent dat het altijd als jij moet zijn. Vind je dat, bedenk dan eens wat je hiervan vindt: een andere manier om te testen of een onderwerpsvorm of voorwerpsvorm beter is, is het maken van een zin met wederkerend voornaamwoord. Wederkerende voornaamwoorden (zichzelf) kunnen nooit als onderwerp optreden, dus als ergens een wederkerend voornaamwoord kan staan, is het zeker voorwerpsvorm. Welnu, wat moet het zijn: Hij heeft mensen als hijzelf nodig, hij heeft mensen als hemzelf nodig, of Hij heeft mensen als zichzelf nodig? Alleen als je per se de eerste zin wilt hebben, beschouw je de constructie nog als een samentrekking. Vind je de tweede zin OK, dan beschouw je de constructie niet meer als samentrekking maar wel nog als een zinsachtige constructie, en vind je de laatste zin prima, dan is het geen samentrekking én geen zin meer.

Lees minder

De grammaticale termen van 2008

De grammatica is sterk veronachtzaamd, dat is geen opmerkelijke uitspraak.  Zij staat in een kwade reuk, is gebrandmerkt als ingewikkeld, onbegrijpelijk, onlogisch en volslagen nutteloos, en tot overmaat van ramp zijn de kerndoelen van het Nederlandse onderwijs ook nog eens vakkundig gezuiverd van subversieve grammaticale elementen. Je zou zeggen: dat komt nooit meer goed.

Aan de andere kant is er misschien wel geen beter middel tot popularisering dan het verwijderen uit het onderwijs. In de kerndoelen van het basisonderwijs of in het eindexamenpakket van de middelbare scholen ontbreekt iedere verwijzing naar de voetbalsport of de wederwaardigheden van Bekende Nederlanders, en er zijn geen twee onderwerpen te vinden waar de gemiddelde Nederlander meer van afweet. Dus wie weet.

Ondertussen is het wel duidelijk dat sommige onderwerpen uit de grammatica nog minder aandacht krijgen dan de grammatica in het algemeen. De taalprof zet de belangrijkste daarvan in een top drie. Want zo hoort dat, op de laatste dag van het jaar.

Lees meer/ minder/ printversie

Op drie, het passief, de lijdende vorm. Mikpunt van gemakkelijke taalkritiek. Er zijn redacteuren die alleen maar het woordje worden met een voltooid deelwoord in een tekst opsporen, en dat dan aanstrepen, zonder te beseffen dat worden met een voltooid deelwoord ook naamwoordelijk gezegde kan zijn, en dat het passief ook andere hulpwerkwoorden kent dan worden. "Passief taalgebruik," heet het dan. "Gebruik een actieve vorm." Dat is wel erg kort door de bocht. Als het passief zo'n onbegrijpelijke constructie is, waarom bestaat hij dan nog? De taal snoeit zichzelf. Naamvallen slijten af, onregelmatigheden verdwijnen, evenals constructies die gemakkelijker op een andere manier kunnen worden geformuleerd. Maar de lijdende vorm houdt al eeuwen stand. Dan zal hij ook wel een functie hebben, zou je dan toch denken.

Op twee, de bepaling van gesteldheid. Er is geen constructie die zo vaak gebruikt wordt en toch zo weinig herkend. Het is een van de meest efficiënte manieren om twee dingen tegelijk te zeggen. Gelijktijdigheid, resultaat, het kan allemaal in één zin waarvan het gezegde nota bene iets anders zegt. Lachend knalden zij de buren wakker: ze lachten, tegelijkertijd knalden ze, en daardoor werden de buren wakker. Drie beweringen in één zin. Waarom krijgt de bepaling van gesteldheid nooit de aandacht die hij verdient? Misschien had hij geen "bepaling" moeten heten, zo krijg je de indruk dat hij er maar een beetje bijhangt. Maar er worden werelden geschetst met de bepaling van gesteldheid.

Op een, het voegwoord. Is zelf geen zinsdeel, alleen maar een woordsoort. Maar toch: zonder het voegwoord was het maar een saaie bedoening in de Nederlandse zin. Dan was iedere zin één mededeling, met weliswaar de bepaling van gesteldheid die er nog wat van zou proberen te maken, maar zonder bijzinnen  (misschien nog een verdwaalde bijvoeglijke bijzin). Je zou nooit meer 'oud en nieuw' kunnen zeggen, want daar heb je een nevenschikkend voegwoord voor nodig. Je zou 'oud' in de ene zin moeten zeggen, en 'nieuw' in een volgende. Ik heb geloof ik nog nooit een tekst gelezen waar geen voegwoord in stond. Volgend jaar toch maar weer een Vrijdag van het Voegwoord.

Lees minder

Geen woord teveel?

De taalcolumnist Ewoud Sanders zul je zelden op taalintolerantie betrappen. Hij beziet afwijkingen doorgaans meer met verbazing dan met ergernis, en als taalhistoricus is hij natuurlijk bij uitstek geïnteresseerd in ongedocumenteerde verschijnselen, want daar valt tenminste iets nieuws aan te ontdekken.

Maar afgelopen vrijdag schoot hij ineens uit zijn slof, toen zijn jongste zoontje op de vijfde klas van de basisschool had moeten leren wat het woord eergetouw betekende. Dat was toch wel het toppunt, vond vader Sanders: "ik vond het compleet belachelijk dat mijn zoontje van acht een woord moest leren dat ik in geen decennia had gehoord of gelezen."

Ik kan hier met mijn verstand niet bij.

Lees meer/ minder/ printversie

Als kinderen van acht jaar één ding goed kunnen, is het woordjes leren. Spelenderwijs voegen ze in een razend tempo nieuwe woorden aan hun woordenschat toe. Reken maar uit: Als je op je dertigste jaar een woordenschat van 60.000 wil hebben (niet zo heel gek voor een hoger opgeleide Nederlander), dan moet je gemiddeld per jaar 2000 woorden hebben geleerd. Meer eigenlijk, want vóór je derde gaat het niet zo heel snel, en ook op latere leeftijd vlakt het wat af. Maar 2000 per jaar, dat is ruim 5 per dag. Elke dag! Elke dag komt Sanders junior van acht jaar met vijf nieuwe woorden in zijn hoofd van school. Wat een verbluffende prestatie! Wat maakt dat ene woordje dan helemaal uit?

Ziehier de opvatting van vader Sanders over de taken van het onderwijs: "...dat kinderen op die leeftijd specialistische namen moeten leren voor oude landbouwwerktuigen, terwijl die geen enkele rol meer spelen in het hedendaagse Nederlands, vind ik [...] bespottelijk." Ook hier heb ik even over na moeten denken, want wat staat daar eigenlijk? Dat je op school alleen maar woorden moet leren die "een rol spelen in het hedendaagse Nederlands"? Maar daar hoef je dan toch niet voor op school te zitten? Woorden die een rol spelen in de taal buiten de school leer je over het algemeen buiten de school. Op school leer je juist woorden die je buiten de school niet zo snel zult tegenkomen. Is dat nuttig? Ik zou denken van wel.

Ik zal heel eerlijk zijn: ik had ook nooit gehoord van het woord eergetouw. En mijn eerste reactie was ook kritiek op het onderwijs. Maar eerder op het onderwijs dat ikzelf genoten heb, en dat mij dit prachtige woord onthouden heeft. Ik heb het natuurlijk net als Sanders opgezocht, en het eergetouw is misschien wel een van de belangrijkste uitvindingen in de geschiedenis van de mensheid: een primitieve ploeg die door trekdieren kon worden voortgetrokken. Waarom weet ik dat niet?

En dan nog eens wat: hoe is dat woord opgebouwd? Het lijkt een samenstelling van eer en getouw, maar welk woord eer is dat? Het zal toch niets met "roem, huldeblijk" te maken hebben. Afleiding van het woord eer in de betekenis "vroeger" ligt voor de hand, maar dat woord eer is een bijwoord, en samenstellingen met een bijwoord als eerste lid zijn zeldzaam. Het Vroegnieuwnederlands woordenboek geeft nog eer in de betekenis "metaal", maar ook dat lijkt twijfelachtig. Het gaat wel om een ploeg uit de ijzertijd, maar wat ik zo in de gauwigheid kan vinden duidt erop dat het om een houten ploeg gaat. Weliswaar met een ijzeren versteviging, maar toch.

Het kan natuurlijk ook om een umlaut van de aa gaan. Dan zou het een klankvariant van aardgetouw kunnen zijn, eerdgetouw, met wegvallen van de d. Dat wordt een beetje gesuggereerd door de Deense term ard voor hetzelfde instrument. Maar nu ben ik al behoorlijk aan het speculeren. Ik kan hier geen enkele bevestiging voor vinden.

Hoe oud is dat woord eigenlijk? Van Dale geeft geen uitsluitsel, maar in de eerste editie van 1864 ontbreekt het. Zelfs in het WNT, toch anders het meest uitgebreide woordenboek dat het er bestaat, ontbreekt het woord eergetouw.  Ik heb geen enkel etymologisch woordenboek kunnen vinden waarin het woord eergetouw staat, dus dat lijkt me voor een taalhistoricus als Sanders toch een interessante kluif.

Een van de lezers van Sanders' column veronderstelt dat het aanleren van het woord eergetouw een "stokpaardje van de leraar/lerares" is. Dat soort uitspraken hoor je ook wel eens over de lessen zinsontleding. "Persoonlijke hobby van de docent", heet het dan. Het lijkt mij zeer wenselijk dat er meer van zulke leraren/leraressen zijn die hun persoonlijke fascinatie voor een onderwerp in de lessen proberen over te brengen. Zeker als het een onderwerp betreft dat zo belangrijk is als het eergetouw. Ik wou dat ik bij zo'n leraar/lerares in de klas had gezeten.

Lees minder

Update: met hulp van de Taaladviesdienst van Onze Taal is het raadsel van het woord eergetouw opgelost: het staat inderdaad niet in het WNT, en pas vanaf de tiende druk in Van Dale, maar het staat wel in het Middelnederlands Woordenboek, en het blijkt afgeleid van een oud werkwoord eren, dat "ploegen" betekent (Latijn: arare). Dat werkwoord staat trouwens nog wel in het WNT. Een eergetouw is dus een oud woord voor "een werktuig om te ploegen". Soms is de werkelijkheid ineens heel poëtisch, maar soms is het ook gewoon de werkelijkheid.

Slechte taalbeheersing

Het is weer eens zo laat. "Nederlander beheerst taal slecht" kopt het Reformatorisch Dagblad. Daar gaan we eens even lekker voor zitten. Eens kijken wat er nu weer voor tenhemelschreiende staaltjes van taalverloedering worden opgedist.

Maar dat valt tegen.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik heb zelden een harkeriger stukje gelezen dan dit. De intro is zo te zien origineel, en voor de rest bestaat het hele artikel uit een aaneenschakeling van alinea's die steeds beginnen met de naam van de geciteerde, een dubbele punt en dan een citaat. C'est tout. Zonder kop of staart, en de citaten staan nog in een willekeurige volgorde ook. Wat moeten we hiermee?

Lees mee hoe het begint:

Woensdag heeft het 18e Groot Dictee der Nederlandse Taal plaats, vandaag voorafgegaan door het kinderdictee. Voor hen of voor hun, hoe zit het ook alweer? Doordat ze de spelling en de grammatica van hun taal niet goed kennen, maken Nederlanders te veel taalfouten.

Van het dictee springen we zonder enige aanleiding naar de vraag hoe het ook al weer zit met voor hen en voor hun, en net als je als lezer denkt, ja hoe zit dat eigenlijk, volgt de deprimerende mededeling dat we de spelling en grammatica van onze taal niet goed kennen. Nou dan zal dat dictee en dat kinderdictee ook wel weer een deceptie worden, denk je dan, en hoe het zit met voor hun en voor hen, daar kom ik vast ook niet achter.

En inderdaad: in de rest van het artikel komt de journalist niet meer aan het woord, dus van hem hoeven we geen nadere toelichting te verwachten. Maar zijn de citaten dan tenminste verhelderend? Nee hoor: Theo de Boer van Van Dale bijvoorbeeld onthult dat "mensen bepaalde regels goed dan wel minder goed toepassen," wat ik persoonlijk nogal positief vind. Beter dan dat de meeste mensen de meeste regels slecht toepassen, zou ik denken, iets wat toch in de titel van het verhaal gesuggereerd wordt.

Ook het citaat van Peter Smulders, van het Genootschap Onze Taal, vergroot alleen maar de verwarring: jongeren worden steeds taalvaardiger, de klassieke taalvaardigheid is niet verbeterd, jongeren zijn slechter dan volwassenen, het gaat erom wat je meekrijgt op school, goed spellen staat onder druk, er is een tegenbeweging, d's en t's gaan vaak fout, en ook werkwoorden als irriteren. Ik citeer het bijna letterlijk. Wat is dit voor een warboel aan van de hak op de tak springende, elkaar tegensprekende uitspraken?

Dan worden Frans Hinskens en Pieter Muysken geciteerd, die in hun artikel op Taalschrift het tegenovergestelde beweren van wat in de titel van dit artikel staat, zo te zien zonder dat de journalist dat in de gaten heeft.

Op dit punt komt Dita Brakel, de eindredacteur van het Reformatorisch Dagblad, het redactielokaal binnenwandelen. Zij merkt op dat de dagelijkse taalfouten ook te maken hebben met het feit dat er tegenwoordig steeds meer wordt gepubliceerd. Dat zal niemand ontkennen, maar wacht, daar ligt ook nog dat rapport Taalpeil van de Taalunie op het bureau. Daar staat in dat een minderheid van de geënqueteerden meer aan grammatica en spelling wil doen. O nee, van de leraren wil net 50 procent meer aan spelling doen, daar maken we dus "maar liefst 50 procent" van. Vinden al die mensen dat de Nederlander zijn taal slecht beheerst? Geen idee, maar het zijn tenminste cijfers, het doet er niet toe hoe ze geïnterpreteerd moeten worden.

Even checken, kennen we een leraar Nederlands die dat kan bevestigen? Willemijn Terlouw is de eerste die de telefoon opneemt. Zij vindt (net als alle anderen) dat het allemaal wel meevalt, en dat haar leerlingen tamelijk succesvol allerlei vormen van taalgebruik kunnen afwisselen. Gelukkig maakt ze ook een opmerking over taalverandering en hoewel dat met de hele zaak niets te maken heeft, vormt het een mooie afsluiting waar de lezer nog even over na kan denken. Hèhè, weer een artikel af.

Is er dan niemand die deze warboel nakijkt? Nog afgezien van de vraag hoe je als journalist kunt wegkomen met dit beschamende knip- en plakwerk, je beledigt je lezers toch als je een artikel met als titel "Nederlander beheerst taal slecht" geheel laat bestaan uit citaten van personen die het tegenovergestelde beweren. Er had beter boven kunnen staan: "Journalist beheerst zijn vak slecht."

Lees minder

De jeugd van tegenwoordig

Een goede (of een slechte) journalist zit nooit om een stevige uitspraak verlegen. Wat denk je van deze, uit een berichtje over het ontstaan van SMS: "Helaas is er ook een keerzijde: door SMS (en waarschijnlijk ook MSN) is de jeugd nog nooit zo slecht in taal geweest."

Mooi hè? Ik weet zeker dat er bij zo'n uitspraak door menig lezer instemmend geknikt zal worden. Zo is het! Die jeugd van tegenwoordig doet maar!

Lees meer/ minder/ printversie

Misschien kan de taalprof hiervan maken: "Door wat voor oorzaak dan ook is de journalistiek nog nooit zo onzorgvuldig geweest." Daar klopt misschien meer van. Want hoe goed in taal was de jeugd van bijvoorbeeld 100.000 jaar geleden? Dat zal niet overgehouden hebben! O is dat overdreven? Honderdvijftig jaar geleden dan, toen 90% van de bevolking nog analfabeet was? Was de jeugd toen zoveel beter in taal? Wat betekent dat trouwens, "slecht in taal"? Kunnen de hedendaagse jongeren niet meer uit hun woorden komen of zo?

Ik denk dat je in een discussie met de journalist vrij snel tot de conclusie zou komen dat de uitspraak alleen maar over spelling gaat. Jongeren kunnen niet meer spellen, dat is de populaire opvatting. Die nooit fatsoenlijk bewezen is trouwens. Net zomin als de bewering dat jongeren vroeger wél konden spellen. Daar heb ik nog nooit een historisch onderzoek naar gezien. Ik ken wel studies van zo'n halve eeuw geleden waarin vastgesteld werd dat jongeren zoveel moeite hadden met het leren van de werkwoordspelling, maar die wijzen er dus eerder op dat het vroeger ook niet alles was. Ook in de zeventiger jaren gingen er overal stemmen dat het voor de jeugd allemaal zo moeilijk was om te leren spellen, en dat daarom de spelling  "vureenvaudigt" moest worden. 

Hiermee beweer ik natuurlijk ook niet dat jongeren (of volwassenen) tegenwoordig wél goed kunnen spellen. Ik zou het eenvoudigweg niet weten. Ik zie inderdaad veel foute spelling, maar misschien nog wel meer goede spelling. Er zijn zelfs op het internet maar weinig (misschien geen) voorbeelden te vinden van foute spellingen die frequenter zijn dan de bijbehorende goede spellingen. Dus ik weet het niet. Ik ken geen harde gegevens waarin de spellende jeugd van nu vergeleken wordt met die van pakweg twintig jaar geleden. En of SMS (of MSN) er iets mee te maken heeft, lijkt me al helemaal moeilijk vast te stellen. Dus zo'n journalist roept ook maar wat. Niemand die daar een vraag bij stelt.

Lees minder

Je ding doen

Ook weer zoiets waar veel mensen zich aan storen: je ding doen. Dat kun je in sommige kringen maar beter niet zeggen, want je wordt er onmiddellijk om uitgelachen. Je ding doen, dat is naast zoiets hebben van toch wel het meest verwerpelijke anglicisme dat er de afgelopen tien jaar ontstaan is. Wat? Nou ja, de afgelopen twintig jaar dan. Of vijftig, wat kan mij het schelen, het komt in ieder geval uit het Engels. Wat zeg je? Hûh?

Lees meer/ minder/ printversie

In juli 2007 wijdde Ewoud Sanders een aflevering van zijn rubriek Woordhoek aan het verschijnsel "translatie," de leuk bedoelde letterlijke vertaling van een Engelse uitdrukking. Het stukje droeg de titel Doe je ding. Een van de lezers merkte op dat die uitdrukking toch al zo'n 25 jaar bestaat, want hij komt ook al voor in een liedje van de popgroep Doe Maar.

De werkelijkheid is zoals vaak nog sterker. Je ding doen is helemaal geen vertaling uit het Engels, en de uitdrukking bestaat al zo lang als het Nederlands bestaat. Ook in het Engels is de uitdrukking veel en veel ouder dan je zou denken: in een etymologisch woordenboek van het Engels staat: "[the p]hrase do your thing "follow your particular predilection," though associated with hippie-speak of 1960s is attested from 1841." Dus ook in Engeland waren er in 1841 al mensen die do your thing gebruikten.

Maar hoe zit het dan met het Nederlands? Hebben wij die uitdrukking dan in de negentiende eeuw al van het Engels overgenomen? Nee hoor. Je ding doen is in het Nederlands al veel eerder opgetekend. Betje Wolff en Aagje Deken bijvoorbeeld, in 1793: "Ik doe liefst mijn dingetjens zelve". Dat was dan wel, zoals het WNT dat formuleert Zijne dingen doen, maar de betekenis was net zo algemeen als nu. En het is nog sterker.

De combinatie Zijne dingen doen komt in het Nederlands ook voor in de klucht De Theezieke Juffers uit 1701 ("als zy t'huis zyn, om haar dingen te doen"), en de vroegste vindplaats is volgens het WNT een passage uit Van Ulenspieghels leven ende schimpelijcke wercken, ende wonderlijcke avontueren, die hi hadde.Daar staat de zin "Ende die werdinne ginc daer na in haer camere om haer dingen te doen". Het jaartal? 1520.

Nu zitten we al in de Middeleeuwen, maar de koek is nog niet op. Het is verbazend gemakkelijk om met Google nog oudere vindplaatsen op te sporen. Zoek bijvoorbeeld binnen www.dbnl.org, en je vindt vrijwel meteen de fraaie passage: "So lange dede Paulus sine dinc, Dat slapende wert die jongelinc Ende viel neder ende sterf te hant." Dat gaat over de apostel Paulus die "zijn ding doet," namelijk preken voor een grote schare volgelingen. Een van die volgelingen luistert vanaf een hoog vensterraam en valt erbij in slaap. Dat komt ervan als je te lang je ding doet.

Wanneer werd dit dan geschreven? Het komt uit de Spiegel historiael. Tweede partie van Philip Utenbroeke, geschreven ergens tussen 1393 en 1402. Kan het nog sterker? Jazeker!

In de Spiegel historiael. Eerste partie, van Jacob van Maerlant, geschreven tussen 1300 en 1325, komt de verrassend levendige en frisse vraag voor: "Sech, waer daden si haer dinc?" Nou gaat het hier wel over overspel plegen, dus dat is een heel specifieke invulling van je ding doen, maar in hetzelfde werk staat ook een passage over een waterdrager: "Die waterdragere dede sine dinc, Alse hi dede ten eersten jare." Niks overspel, de man doet gewoon zijn ding.

Betekent dat nu dat de uitdrukking je ding doen rond 1300 ontstaan is? Waarschijnlijk niet. Vóór die tijd worden de bronnen erg schaars, en ze bestaan voornamelijk uit bijbelteksten en juridische documenten. De uitdrukking lijkt meer uit de dagelijkse omgangstaal, en die bleef in die tijd grotendeels onopgetekend. Nee, ik denk dat we veilig kunnen stellen: vanaf het moment dat dagelijkse omgangstaal werd opgeschreven in het Nederlands is ook de uitdrukking je ding doen te vinden.

Is dit verrassend? Niet als je nagaat wat het voor een uitdrukking is. Er wordt wel veel gescholden op je ding doen, maar als je het goed bekijkt is het een uitdrukking die van een uitzonderlijke intelligentie getuigt. Ga maar na: als je totaal geen taal- of abstractievermogen hebt, moet je alles apart aanwijzen. Wil je een appel, dan wijs je een appel aan. Wil je een peer, dan wijs je naar een peer. Wil je kersen, dan wijs je naar kersen. Als je fruit wil, dan wijs je ze in het wilde weg allemaal maar aan, één voor één. Want je kunt niet fruit in het algemeen aanwijzen. Alleen de taal levert je een overkoepelend woord: fruit. Met overkoepelende woorden laat je zien dat je de wereld begrijpt, ze bieden je een houvast om over groepen van dingen te praten.

Wat is het meest overkoepelende woord dat er in het Nederlands bestaat? Dat zijn er twee: voor zelfstandige naamwoorden is het ding, en voor werkwoorden is het doen. Alle zelfstandige naamwoorden zijn specifiekere invullingen van dingen, en alle werkwoorden zijn invullingen van doen. Dingen doen is dus het ultieme bewijs dat je snapt hoe de wereld in elkaar zit. Het is de opperste graad van intelligentie. Alleen wie beschikt over het vermogen om taal te gebruiken kan zijn ding doen.

Lees minder

De taalkundigen hebben het gedaan

Geen gemakkelijker mikpunt van spot dan de taalkundigen. Zelfs de meest serieuze taalcolumnisten kunnen de neiging soms niet bedwingen om af te geven op de wetenschappers die zich met de taal bezighouden. Zie de meest recente aflevering van de rubriek Woordhoek van Ewoud Sanders.

Sanders hanteert een beproefd recept, dat ook veelvuldig door de ergste taalcritici wordt toegepast: humor. Zet een aantal enormiteiten op een rij, en je scoort gegarandeert punten. Feiten checken is nergens voor nodig, het gaat immers niet om de feiten maar om het effect.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik zie eigenlijk niet goed wat de boodschap is van de aflevering, maar dat moet iedereen maar eens zelf nalezen. In elk geval geeft Sanders een aantal hilarische voorbeelden van automatische vertaling (althans, we moeten maar geloven dat die door computers zijn geleverd), en hij voegt er, in een ironische omkering, de opmerking aan toe dat het wel snel afgelopen zal zijn met de menselijke vertalers, want de machines kunnen het al bijna overnemen. Nee, dit is humor van de meest fijnzinnige soort, dat voel je onmiddellijk.

Waarom neemt de taalprof dan de moeite om hier iets over te schrijven? Waarom laat hij een duidelijk niet serieus bedoeld stukje niet lopen? Tja, misschien was dat verstandiger geweest. Maar diep in zijn hart is de taalprof natuurlijk een eigenwijze schoolmeester.

Het stukje van Sanders begint zo: Al aan het eind van de jaren zestig van de vorige eeuw begonnen taalkundigen te voorspellen dat teksten spoedig automatisch vertaald zouden kunnen worden. Dat is een opmerkelijke uitspraak, niet in de laatste plaats omdat in 1966 een vernietigend rapport verscheen van de Amerikaanse regering (het roemruchte ALPAC-report), dat de vloer aanveegde met de hooggespannen verwachtingen ten aanzien van de machinale vertaling. Na 1966 was er geen wetenschapper, laat staan een taalkundige, die hier nog zijn vingers aan durfde te branden. Het heeft decennia geduurd voordat het onderzoek weer enigszins op gang kwam. Als er ooit een tijd is geweest dat er in het geheel géén verwachtingen waren ten aanzien van automatische vertaling, dan was dat aan het eind van de jaren zestig.

De verwachtingen waren hooggespannen, om precies te zijn, vanaf 1949, toen een zekere Warren Weaver een memorandum schreef getiteld "Translation", waarin voor het eerst de mogelijkheid werd geopperd om teksten te vertalen met behulp van computers. Weaver was geen taalkundige, maar een wiskundige, die aangestoken was door het succes van de cryptografie in de Tweede Wereldoorlog onder leiding van de Britse Alan Turing (ook al geen taalkundige). Hij veronderstelde dat het automatisch vertalen van Russisch naar Engels eenzelfde probleem was als het breken van een geheimschrift, iets waarvan de eerste de beste taalkundige hem meteen had kunnen vertellen dat het een gedachte is die nergens op slaat.

In ieder geval liep de hele computerwereld zowat achter Weavers idee aan. Iedereen, behalve taalkundigen zoals Yehoshua Bar-Hillel, die in 1964 het meest geciteerde artikel over machinale vertaling schreef, waarin hij het probleem van de benodigde wereldkennis al in zijn volle omvang herkende, en waarin hij vaststelde dat het onwaarschijnlijk was dat computers dit probleem principieel zouden kunnen oplossen.

Ook de eerste Nederlandse computerlinguïsten, waarvan Hugo Brandt Corstius er een was, spraken al snel hun scepsis uit. Sanders vermeldt dit wel in zijn stukje. Hij schrijft letterlijk: Nog voordat de eerste commerciële vertaalprogramma’s op de markt waren, voorspelden deskundigen als Hugo Brandt Corstius dat het een stuk moeilijker zou gaan worden dan men dacht. Let op de formulering: Hugo Brandt Corstius wordt hier "deskundige" genoemd, geen "computerlinguïst", laat staan een "taalkundige".

Wat is dat toch met die opinies over "de taalkundigen"? Hebben ze ergens iets verkeerds gezegd? Is het de spelling, waar alle taalkundigen blijkbaar medeplichtig aan zijn, die zoveel kwaad bloed heeft gezet dat ze met terugwerkende kracht ook nog eens de schuld moeten krijgen van alle slechte vertalingen geproduceerd met hedendaagse computers? De taalprof ziet het allemaal met verbazing aan.

Lees minder

Ha, lekker rijtjes grammatica stampen!

In zijn NRC-column van zaterdag 26 mei 2007 haalt schrijver Joost Zwagerman uit naar onderwijsminister Plasterk, die het Nieuwe Leren "nog een kans wil geven".  Wat Zwagerman zelf precies wil wordt niet helemaal duidelijk (de leerlingen moeten weer Vondel, Multatuli, Vestdijk en Reve kennen), maar van Plasterk had hij een meer kritische houding verwacht.

De taalprof is natuurlijk geen onderwijsdeskundige, dus die mengt zich niet in een onderwijsdebat. Maar hij schiet wel in de stress bij het volgende citaat: Plasterk meende: "We moeten niet terug naar de jaren vijftig. Niet alleen rijtjes grammatica stampen." Hè?

Je zou denken dat Zwagerman hier een kritische noot bij plaatst, en dat doet hij ook wel, maar volgens hem is het allemaal te extreem geformuleerd. Geen woord over dat rijtjes grammatica stampen. Terwijl dat natuurlijk het meest trieste van het citaat is. Onze minister van onderwijs weet niet wat grammatica is.

Lees meer/ minder/ printversie

Allereerst: wat zijn dat, rijtjes grammatica? Ooit een rijtje grammatica gezien? Een interessante constructie, daar niet van, waar je met een beetje grammatica-onderwijs best iets over zou kunnen zeggen. Bijvoorbeeld dat de constructie een rijtje dinges veronderstelt dat dinges een meervoudig woord is: een rijtje getallen, een rijtje letters, een rijtje woningen. Is het mogelijk om ook een niet-telbaar woord in te vullen? Een rijtje soep, een rijtje zand, een rijtje bewolking? Vind ik wel gek, hoor. Maar wat is dan een rijtje grammatica?

Ik snap het natuurlijk wel. De minister denkt aan rijtjes woorden, die in het kader van het vak grammatica van buiten moeten worden geleerd. Een rijtje koppelwerkwoorden, een paar rijtjes voornaamwoorden. Veel meer zijn er ook niet, of je moet het rijtje lidwoorden meetellen dat uit maar liefst drie elementen bestaat. Maar goed: blijkbaar was met name in de jaren vijftig het onderwijs gekarakteriseerd door het "stampen" van die rijtjes.

De jaren vijftig? Hoe komt het toch dat mensen zo graag verwijzen naar periodes net vóórdat ze zelf onderwijs genoten? Plasterk is geboren in 1957, we mogen aannemen dat hij vóór 1960 niet zelf in aanraking is gekomen met de onderwijspraktijk. Dat moet pas in de jaren zestig zijn gebeurd. Was het toen al afgelopen met het rijtjes grammatica stampen? Als ik de huidige methoden bekijk, zie ik anders nog steeds de rijtjes koppelwerkwoorden en voornaamwoorden die Plasterk klaarblijkelijk bedoelt. Hoezo "terug naar de jaren vijftig"?

En dan nog eens wat. Rijtjes stampen, dat is wel een fijne uitdrukking, met een mooie retorische functie. Heeft van buiten leren al niet genoeg negatieve lading, rijtjes stampen doet daar nog eens een schepje bovenop. Dat suggereert totale zinloosheid in combinatie met zeer grote moeite, een dodelijke cocktail.

Ik heb het even opgezocht, maar tot mijn stomme verbazing vermeldt het meest recente woordenboek van Van Dale deze betekenis niet. Ja, Van Dale heeft het wel over iemand iets in het hoofd stampen, maar het kale werkwoord stampen met een lijdend voorwerp, dat heeft Van Dale nog niet opgepikt. Dat zal wel aan de beperkingen van het corpusonderzoek liggen.

Het citaat staat dus bol van de retoriek. De jaren vijftig is een veilige aanduiding van een achterlijke periode, veiligheidshalve geplaatst net vóór het zelf genoten onderwijs, en rijtjes stampen is wel het toppunt van veel moeite doen voor een zinloos resultaat. Blijft over: grammatica. Waarom grammatica?

Ook zonder het woord grammatica was het citaat retorisch af geweest. Niet alleen rijtjes stampen, dat maakt het voldoende duidelijk. Wel retorisch, maar toch neutraal, zoals het een minister van Onderwijs betaamt. Maar nee, daar moet toch gauw even grammatica tussen gesmokkeld worden.

"Triest", noemde ik het in het begin, en dat is het. Want uit deze toevoeging blijkt dat het vak grammatica als het beste voorbeeld gezien wordt van een vak dat grote moeite kost voor een zinloos resultaat. En in een meer politiek perspectief: deze uitspraak zal geen grote demonstraties op het Binnenhof of verontwaardigde aandacht in de media tot gevolg hebben, want de minister zal ongetwijfeld ingeseind zijn dat iedereen dit met hem eens is. De taalprof vermoedt dat het Grammaticale Onbenul is aangenomen op de vacature van spindoctor op het Ministerie van Onderwijs.

Lees minder

Basisvaardigheden Grammatica

Basisvaardigheden Grammatica, wat zijn dat? Dat is nog niet zo'n makkelijke vraag. Geen fouten maken in je zinnen en formuleringen, zullen de meeste mensen zeggen. Maar dat zijn eigenlijk Basisvaardigheden Formuleren. In hoeverre je daarbij Basisvaardigheden Grammatica nodig hebt is een al jaren voortslepende discussie. Waarschijnlijk kun je prima leren formuleren zonder dat je weet hoe je zinnen grammaticaal in elkaar zitten.

Maar dit alles vertelt ons niet wat Basisvaardigheden Grammatica precies zijn, hooguit waar ze eventueel nuttig voor zouden zijn. Wat zijn het dan wel, die Basisvaardigheden Grammatica?

Lees meer/ minder/ printversie

Op de een of andere manier wordt er ook steeds een relatie gelegd tussen grammatica en spelling. Je moet goed kunnen spellen en daarvoor moet je Basisvaardigheden Grammatica hebben. Maar goed kunnen spellen, dat zijn Basisvaardigheden Spelling. Bij een belangrijk deel van de Basisvaardigheden Spelling spelen Basisvaardigheden Grammatica geen enkele rol, maar gaat het om het onthouden van woordbeelden, of om de toepassing van spellingregels, die niet noodzakelijk op grammaticale principes gebaseerd zijn. Ook deze relatie brengt ons dus geen stap dichter bij de vraag wat Basisvaardigheden Grammatica precies zijn.

Je zou zeggen: kijk in een boek met de titel Basisvaardigheden Grammatica. Bijvoorbeeld dit boek, bestemd voor de PABO. Daar zal het vast instaan. Maar dat valt een beetje tegen.

Om te zien of je deze "remediërende methode" nodig hebt kun je een taalvaardigheidstoets doen. Die toets test je beheersing van begrippen uit de traditionele grammatica, dus het zou eigenlijk een grammaticalevaardigheidstoets moeten heten, maar dat zal wel een te lelijk woord zijn. In elk geval: Basisvaardigheden Grammatica, die behelzen dus de beheersing van termen en begrippen uit de traditionele grammatica. Dat is mooi. Maar hoe leer je die dan beheersen? Antwoord van de methode: door  te oefenen.

"Oefen met de cd-roms bij de boeken net zo lang totdat je de stof beheerst", staat er in de aanprijzing op de website. Wie het boek doorbladert, ziet inderdaad een uitgebreide verzameling van ontleedoefeningen. Zeer compleet, dat moet gezegd, want vrijwel alle ontleedtermen komen aan bod (al wordt spijtig genoeg de bepaling van gesteldheid weer weggedrukt naar een aparte sectie aan het einde, die alleen voor de doorzetters toegevoegd is, met de uitdrukkelijke verzekering dat je dit begrip eigenlijk niet hoeft te kennen).

Maar wat is dan eigenlijk die leerstof, die je leert beheersen als je al die oefeningen hebt doorgewerkt? Ook daarin is voorzien, want alle grammaticale begrippen worden behandeld (het boek wordt ook aangeprezen als naslagwerk). Waaruit bestaat die behandeling? Vrijwel uitsluitend uit instructies om de oefeningen zonder fouten te kunnen maken. Ehh...

Hier moet ik even ademhalen en teruglezen wat ik geschreven heb. De Basisvaardigheden Grammatica bestaan dus uit instructies om oefeningen te kunnen maken waarmee je Basisvaardigheden Grammatica leert. Iets in mij zegt dat hier iets niet klopt.

Volgens mij is dat trouwens wel zo'n beetje de gangbare praktijk. De leerstof voor het onderdeel zinsontleding heeft altijd voornamelijk bestaan uit instructies (trucjes, ezelsbruggetjes, rijtjes) die het gemakkelijker maken om oefeningen foutloos te maken. Maar dat kan toch niet het doel zijn van Grammatica-onderwijs? Dan hoeven we alleen maar de grammatica-oefeningen af te schaffen om de totale zinloosheid van de leerstof aan te tonen!

Waarom heeft dat dan de afgelopen eeuw wel voornamelijk zo gewerkt? Waarschijnlijk omdat het inderdaad zo is dat eindeloos oefenen je op een gegeven moment een "grammaticagevoel" bijbrengt dat de trucjes en de ezelsbruggetjes overstijgt. Maar dat gevoel ontstaat magisch, buiten de controle van het onderwijs. Het is geen noodzakelijk gevolg van het onderwijs.

Ik snap wel dat grammatica-onderwijs op deze manier niet leuk is. Als je ziet dat de hele leerstof alleen maar in functie staat van die oefeningetjes, vraag je je toch af wat je daar dan mee aanmoet. Je wil eventueel nog wel geloven dat je die begrippen kunt gebruiken bij spelling of bij andere taalnormen, maar daar houdt het dan zo ongeveer mee op. Dat die grammaticale termen en begrippen bedoeld zijn om te beschrijven hoe taal in elkaar zit, en dat je zonder die grammatica nauwelijks iets zinnigs kunt zeggen over taal, blijft daardoor helemaal buiten beeld. En dat is toch eerder waar het om gaat.

Lees minder

Grammatica in de onderbouw

Sinds 1 augustus 2006 zijn er voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs 58 kerndoelen van kracht. Dat lijkt veel, maar het waren er vroeger 103 (en zelfs 122). Op de website van het SLO staan ze toegelicht, in voorbeelduitwerkingen die dienen als inspiratiebron voor scholen, die binnen de kerndoelen hun eigen keuzes kunnen maken.

Waar zit de grammatica in deze kerndoelen? Dat is voor de taalprof, wie de grammatica zo ter harte gaat, even slikken: de grammatica is verstopt in Kerndoel 02: Correct taalgebruik: "De leerling leert zich te houden aan conventies (spelling, grammaticaal correcte zinnen, woordgebruik) en leert het belang van die conventies te zien."

Waarom is dat even slikken? Dat is toch prima zo? Daar gaat het toch om, correct taalgebruik?

Lees meer/ minder/ printversie

De taalprof zal natuurlijk nog liever zijn tong afbijten dan te beweren dat correct taalgebruik niet belangrijk is, maar hij zou toch op zijn minst willen beweren dat correct taalgebruik hoogstens een beoogd effect zou moeten zijn van grammatica-onderwijs en niet het doel. Hè? Is dat iets anders dan? Jazeker!

Het doel van grammatica-onderwijs is volgens de taalprof de beheersing over een begrippenapparaat en de bijbehorende analytische vaardigheden die je in staat stellen om "iets te zeggen" over taal. Deze vaardigheid (het kunnen praten over taal) is uiteraard nuttig bij het vreemdetalenonderwijs, of bij de behandeling van taalnormen, maar dit is dus een bijkomend effect en niet het doel van het grammatica-onderwijs.

Nu zul je zeggen, ja taalprof, dat is wel een beetje een academische discussie die je daar voert, er is niets mis met het rangschikken van de grammatica onder het kerndoel Correct taalgebruik, dat kan heel goed. Als hij maar ergens staat. Akkoord, maar het gaat me eigenlijk om de passage in de toelichting die echt over grammatica gaat. Wacht, ik citeer 'm even helemaal, dan kun je zelf oordelen:

Hoeveel grammatica een leerling nodig heeft is uiteindelijk aan de school om te bepalen. Er zijn vier standpunten te onderscheiden:- grammatica als doel op zich, als analytisch ‘taalspel’ waarvan je wellicht logisch leert denken (over taal), maar waarvan de relevantie moeilijk aan alle leerlingen duidelijk te maken is:

• grammatica om beter te leren formuleren; bij het gebruik van ‘hen’ en ‘hun’ of het schrijven van een beknopte bijzin, kan grammatica behulpzaam zijn, maar deze toepassingsmogelijkheden komen zelden in onderbouwmethodes voor en grammatica met dit doel is erg tijdrovend in verhouding tot wat het oplevert,
• grammatica omdat het relevant is voor andere talen; kennis van enkele grammaticale begrippen is behulpzaam bij andere talen; als dit de belangrijkste reden is voor grammaticaonderwijs, dan moet die relatie tussen de verschillende talen ook daadwerkelijk gelegd worden om leerlingen deze relevantie te laten zien en ervaren,
• een beperkte hoeveelheid grammatica grondig behandelen, namelijk die onderdelen die nodig zijn voor werkwoordspelling en interpunctie. (Naar: Jeroen Steenbakkers, Nederlands anders, SLO, Enschede, 2006)
• Zie wat betreft het onderdeel woordgebruik ook kerndoel 3.

Is iedereen er nog? Let op: ik heb hier geen letter aan veranderd. Het is al te gemakkelijk om deze formulering belachelijk te maken, en ik besef dat alleen al het bespreken hiervan de indruk wekt dat ik hier het taalgebruik te kijk wil zetten, maar dat is echt niet mijn bedoeling. Het gaat mij om de inhoud.

Om welke vier standpunten gaat het hier? Grammatica als doel op zich, is dat het eerste standpunt? En dan als analytisch 'taalspel' waarvan je wellicht logisch leert denken het tweede? Maar wat doet dan die opsomming van vier punten daaronder? Is Zie wat betreft het onderdeel woordgebruik ook kerndoel 03 ook een van die vier standpunten? Ik kan het echt niet volgen. En dat angstige maar waarvan de relevantie moeilijk aan alle leerlingen duidelijk te maken is, waar hoort dat bij? Ik zou trouwens zeggen, bedenk eerst eens wat die relevantie precies is, dan is die misschien ook beter aan alle leerlingen duidelijk te maken.

Ligt het aan mij, of bespeur ik toch iets van een negatieve houding in die opeenstapeling van dat 'taalspel' (let op de aanhalingstekens) waarvan je wellicht (let op: ernstige twijfel!) logisch leert denken, en dan nog met die toevoeging tussen haakjes: (over taal), dus in elk geval niet zomaar "logisch denken"? Je moet al wel heel sterk van dit nut overtuigd zijn wil je uit deze formulering nog iets positiefs halen.

En kan iemand mij eens uitleggen wat er onder dat eerste punt van die opsomming staat? Om "beter te leren formuleren" kan grammatica nuttig zijn "bij het gebruik van hen en hun, en bij het schrijven van een beknopte bijzin". Dit zal wel gaan over die cliché-taalnormen met betrekking tot hen/hun bij lijdend en meewerkend voorwerp, en over foutieve beknopte bijzinnen, twee taalnormen die al tientallen jaren sterk ter discussie staan. Maar gelukkig, "deze toepassingsmogelijkheden komen zelden voor in onderbouwmethodes". Geen idee wat daar dan mee bedoeld is. Daar letten we niet op in de onderbouw? Kinderen in de onderbouw gebruiken geen beknopte bijzinnen of hen/hun als voorwerp? En dan als klap op de vuurpijl: grammatica met dit doel is erg tijdrovend in verhouding tot wat het oplevert. Ja, als je zinloze doelen stelt, zoals een tweetal controversiële taalnormen, dan levert dat niet veel op. Lekker standpunt!

Ik geloof niet dat deze plichtmatige, telkens half teruggenomen opsomming van "nuttige eigenschappen" ook maar iets ten goede kan komen aan het grammatica-onderwijs. Eigenlijk staat overal met zoveel woorden: je moet het zelf weten, maar wij zien niet zoveel in grammatica-onderwijs. Doe maar alleen het hoogst noodzakelijke (wat dat dan ook is want daar hebben we eigenlijk ook geen flauw idee van). Mooie "inspiratiebron"!

Er zit ook wel iets kwalijks in deze passage. Dat is dit: het kerndoel stelt de beheersing van "de conventies" centraal. Maar die conventies, die worden blijkens de toelichting eigenlijk zo'n beetje vereenzelvigd met "de grammatica". Grammatica, in deze visie, is niet een beschrijvingssysteem voor taal (laat staan een theorie erover), maar een onsamenhangende collectie van cliché-taalnormen. Ik weet wel dat dat voor de meeste mensen zo is, maar daar is het onderwijs juist voor, om dat misverstand uit de wereld te helpen. Geen wonder dat je in die visie de grammatica niet zo zien zitten! Het zijn immers juist de conventies die je ter discussie zou kunnen stellen, eerder dan de vaardigheid om taal te analyseren.

De taalprof is natuurlijk geen onderwijskundige. Hij snapt ook wel dat je leerlingen in de onderbouw niet van alle finesses van de grammaticale ontleding op de hoogte kunt brengen. En dat scholen zelf moeten bepalen wat ze kunnen of willen doen lijkt me ook niet verkeerd. En eerlijk is eerlijk, aansprekend onderwijsmateriaal op het gebied van het grammatica-onderwijs is ook nauwelijks (of: niet) voorhanden. Maar neem de leerlingen toch tenminste serieus en zadel ze niet op met een verzameling trucjes en ezelsbruggetjes waarvan je zelf het nut ook niet inziet! Onderwijzen is niet alleen aanleren maar ook uitleggen.

Lees minder

Is de Taalprof een Britse jongere?

Het Grammaticale Onbenul is overal. Op de Amerikaanse site Language Log voeren taalkundigen al jaren een wanhopige strijd tegen taalkundige mythen en misvattingen in de media. Zo besteedden ze het afgelopen jaar een paar keer aandacht aan de uitspraak dat Britse jongeren tegenwoordig een zo kleine woordenschat zouden hebben, dat ze maar 20 woorden gebruiken voor 30% van alles wat ze zeggen. In Nederland deed Quest Magazine die uitspraak deze maand nog eens dunnetjes over.

Lees meer/ minder/ printversie

Lekkere uitspraak, mediatechnisch gezien, dat natuurlijk wel. Voorbeeldje erbij van het typetje Vicky Pollard uit Little Britain ("yeah but no but yeah but no"), en het punt is gescoord. Britse jongeren worden taalkundig neergezet als gedegenereerde brabbelaars die alleen maar stopwoordjes herhalen en de woordenschat van een getrainde chimpansee hebben.

Toch blijkt dit allemaal niet uit die cijfers, zo lieten de taalkundigen op Language Log zien. Het is namelijk bij alle teksten het geval dat de 20 meest frequente woorden ongeveer 30% van alle woorden uitmaken. De meest frequente woorden komen namelijk heel erg vaak voor. En gek genoeg gebruik je maar 100 woorden voor de helft van wat je zegt of schrijft, hoeveel dat ook is.

Ik heb het gecontroleerd, met de teksten van mijn eigen website. Die kan ik downloaden in één groot bestand, van ongeveer een kwart miljoen woorden. Ruwe woordtelling erop, en de aantallen van de 20 meest frequente woorden bij elkaar opgeteld. Waar kwam dat op uit? Op ongeveer 87.500. Dat is 35% van het totaal. De Taalprof schrijft dus 35% van al zijn teksten met maar 20 woorden.

Het is natuurlijk een telling van niks. Er zit flink wat vervuiling in, omdat er in het bestand ook codes staan, waarvan alleen de meest frequente even met de hand zijn weggestreept. En de telling betreft alleen woordvormen. Als je bijvoorbeeld is, zijn, was, ben, bent zou samennemen tot één woord zijn, dan zouden in elk geval twee woordvormen uit de top-20 op elkaar worden geklapt en ruimte maken voor een ander woord. Dat betekent dat het percentage dan nog hoger komt te liggen! Toch geeft zelfs die knullige telling een indruk van de orde van grootte van de getallen.

Maar wat zégt dat nou eigenlijk? Dat de taalprof weinig woorden kent? Weinig woorden gebruikt? Welnee. Bedenk eens het volgende. Als je eenvoudige zinnen gebruikt, beperk je die zinnen tot veel verschillende inhoudswoorden: zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden, werkwoorden. Maak je je zinnen ingewikkelder, dan komen daar voorzetsels, hulpwerkwoorden, lidwoorden en voornaamwoorden bij: de zogeheten functiewoorden. Maar daar zijn er veel minder van! Dat betekent dat die weinige functiewoorden allemaal heel erg vaak gaan voorkomen. Het gevolg is dat je per saldo minder woorden voor meer tekst gaat gebruiken. Als je dat in een percentage uitdrukt zoals voor die Britse jongeren berekend, dan zal dat percentage hoger worden naarmate je ingewikkelder zinnen maakt.

Statistiek is een mooie wetenschap. Meten is weten. Maar als je geen flauw benul hebt wat je getallen betekenen, kun je net zo goed niet tellen. Een beetje grammaticaal benul had de redactie van Quest Magazine behoed voor deze uitglijder.

Lees minder

Ontleden voor je leven

"Mooi is dat!"
"Mooi is wat?"
"Zitten we in één klap weer vijftig jaar terug in de tijd!"
"Hoezo?"
"Nou pleit iedereen weer ineens voor die geestdodende grammatica-oefeningetjes van vroeger. Dat alle leerlingen weer gedachteloos persoonsvorm en naamwoordelijk gezegde leren benoemen, waar ze helemaal niets aan hebben."
"Ehh..."
"Daar ben jij zeker ook voor, niet?"
"Ehh..."
Lees meer/ minder/ printversie

"Ja, zeg het maar eerlijk! Jij wilt ook gewoon alleen maar aandacht voor de grammatica, met je taalprof-weblog. Jij sluit ook je ogen voor taalgebruik en taalbeheersing!"
"Nou zeg, dat vind ik wel wat al te kras uitgedrukt!"
"Leg eens uit dan?"
"Je zult mij niet horen zeggen dat taalgebruik en taalbeheersing onbelangrijk zijn. Daar zou je in het onderwijs zeker aandacht aan moeten besteden. Maar je moet dat niet doen in plaats van aandacht besteden aan de grammatica."
"Maar taalgebruik en taalbeheersing, dat is toch waar het om gaat? Dat is toch het hele nut van de grammatica?"
"Kijk, dáár ben ik het nou met je oneens."
"O?"
"Ik vind dat kennis van de grammatica, en de beheersing van grammaticale vaardigheden van zichzelf al nuttig zijn. Grammatica is een middel om over taal te praten. Wat je vervolgens allemaal over taal zegt komt daarna pas."
"Jaja"
"En wat ik nou helemáál verkeerd vind..."
"Nou?"
"dat is de gedachte dat dat zogenaamde nut van de grammatica kan helpen om het beter te begrijpen."
"Dat snap ik niet."
"Laat me dat met een voorbeeld toelichten. Stel je wil graag harder leren lopen."
"Okee..."
"Dan helpt het niet dat je erbij vertelt dat je zo meer kans hebt om aan een wild dier te ontsnappen."
"Nee"
"Daar ga je echt niet automatisch harder van lopen. Hooguit motiveert je dat om beter je best te doen. Echt harder lopen leer je echt alleen maar door je techniek te verbeteren of je conditie. Als je dan ooit moet rennen voor je leven, loop je daardoor wel harder, maar je gebruikt dan onder stress de techniek die je zonder stress geleerd hebt."
"Hm"
"Zo is het met grammatica ook. Je gaat echt niet beter begrijpen wat een persoonsvorm is als je weet dat je dit begrip nodig hebt bij de spelling van de werkwoorden. Maar als spelling van de werkwoorden van levensbelang is (let op mijn stalen gezicht), dan gebruik je de techniek die je buiten die spellingsproblematiek geleerd hebt."
"Ik zie wat je bedoelt"
"Wat een persoonsvorm is, begrijp je alleen als iemand je vertelt hoe het zit. Zonder allerlei uitweidingen over wat je er allemaal voor leuke dingen mee kunt doen."
"Hm. Zie je wel? Jij pleit dus toch voor geestdodende oefeningen."
"Juist niet! Geestdodende oefeningen zijn oefeningen waarbij je ezelsbruggetjes toepast die je niet snapt en die alleen maar het goede antwoord opleveren. Dat is inderdaad zinloos, dat ben ik graag met je eens."
"Maar wat wil je dan?"
"Er-moet-uitgelegd-worden! Niet waar het allemaal goed voor is, niet wat je er allemaal voor betekenissen mee kunt maken, maar helder en duidelijk, wat-het-is! En zonder ezelsbruggetjes graag!" Lees minder

Taalprof valt onschuldigen lastig

"Moeten wij onze leerlingen met grammatica lastigvallen?" Deze vraag wordt de taalprof vaak door docenten gesteld (eigenlijk vooral door onderwijsontwikkelaars). Het is natuurlijk een retorische vraag. Je kunt niet met goed fatsoen "ja" antwoorden, want het lastigvallen van leerlingen is hoe dan ook niet bevorderlijk voor de motivatie, waar je dat ook mee doet.

Het is natuurlijk het makkelijkst om de vraag te beantwoorden met een wedervraag: "Vind je grammaticale kwesties niet interessant genoeg om ze geloofwaardig over te brengen?" Of, in een even tendentieuze formulering als de oorspronkelijke vraag: "Wil je je leerlingen grammaticaal dom houden?"

Maar het kan ook aardiger.

Lees meer/ minder/ printversie

Lastigvallen? Wat is dat eigenlijk voor een rare constructie, jij valt mij lastig? Ja, ik weet het wel, je kunt lastigvallen in het woordenboek vinden als een werkwoord, aan elkaar geschreven. Dan noem je mij lijdend voorwerp, probleem opgelost, niks aan de hand en je kunt weer iets leukers gaan doen. Doei!

Maar luister nou eens even. Als ik jou lastigval, dan ben jij niet degene die lastig is, of wel? Dan ben ik degene die lastig is. Met andere woorden, er bestaat een predicatief verband tussen ik en lastig, en niet tussen jou en lastig. Dat is grappig, want meestal is het in dit soort constructies andersom: ik maak jou blij, ik houd jou bezig, ik vind jou leuk, in al die gevallen ben jij degene die (uiteindelijk) blij, bezig of leuk is.

Wat is dat dan voor een constructie, ik val jou lastig? Waar komt dat vandaan? Nou, ik denk dat het oorspronkelijk een naamwoordelijk gezegde is. Het werkwoord vallen kun je in sommige gevallen gebruiken als vervangend koppelwerkwoord: dit valt mij zwaar is een klassiek voorbeeld. Zwaar is het naamwoordelijk deel (het predicaat), en mij is meewerkend voorwerp (de gedachte is dat het iets betekent als "dit is voor mij zwaar").

De betekenis van ik val jou lastig loopt voor een groot deel in de pas met dit valt jou zwaar. In beide gevallen is het predicaat (lastig, zwaar) van toepassing op het onderwerp, niet op het voorwerp.

Het is een beetje een uitzonderlijke constructie. Hij komt niet zo vaak voor. Misschien dat hij zich daarom heeft ontwikkeld tot iets anders. Wat is er gebeurd? Het naamwoordelijk deel en het vervangend koppelwerkwoord (lastig en vallen) zijn versmolten tot één werkwoord. Dat werkwoord is dan natuurlijk geen koppelwerkwoord meer, maar een zelfstandig werkwoord. Daardoor gaat het ook de betekenis "doen" krijgen. In plaats van dat ik lastig ben voor jou, doe ik nu iets ("lastigvallen"). Het voorwerp, dat aanvankelijk meewerkend moet zijn geweest, wordt nu een lijdend voorwerp. Hoe kun je dat zien? Je kunt er een lijdende vorm van maken: jij wordt (door mij) lastiggevallen.

Waarom is dit interessant? Het laat zien dat het verschil tussen naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde soms maar een heel dun lijntje is. Een klein duwtje, een kleine verschuiving in de betekenis is voldoende om een naamwoordelijke constructie te veranderen in een werkwoordelijke. Zo'n verandering brengt meteen allerlei andere dingen met zich mee (spelling, mogelijkheid tot lijdende vorm).

Nou mag je van mij best zeggen, ik wil dat allemaal niet weten, ik vind er niks aan, laat mij erbuiten. Maar je moet toch over een behoorlijke mate van taalongevoeligheid beschikken om geen oog te hebben voor de charme van zo'n kleine constructie. Of is dit ook weer iets retorisch?

Lees minder

Voor de zoveelste keer

"Ik snap jou niet"
"Wat?"
"Ik snap jou niet"
"Hoezo?"
"Nou heb je in de media ineens zo de wind mee, en je maakt er op geen enkele manier gebruik van?"
"Ik begrijp niet wat je bedoelt"
"Je leest toch wel kranten?"
"Wat stond daarin dan?"
"Dat het in snel tempo bergafwaarts gaat met onze Nederlandse taal!"
"Dat heb ik gemist. Waar stond dat dan?"
Lees meer/ minder/ printversie

"Maar daar heb je toch wel over gehoord? Dat al onze studenten zo belabberd spellen!"
"O, dat!"
"En dat ze de hele grammatica en spelling niet meer beheersen!"
"Jaja, dat heb ik wel gelezen ja"
"En zelfs de pabodocenten bakken er niks van. Man, dan doet mijn grootmoeder het nog beter! En die schrijft nog over visch koopen!"
"Ja OK, ik zie het voor me. Maar daar heb ik toch wel iets over geschreven?"
"Nou ja, zeg! Een of ander lulverhaal ja, en de volgende dag had je het weer over het meewerkend voorwerp. Nota bene! Of daar iemand op zit te wachten!"
"Waar zit jij op te wachten dan?"
"Nou, dat je de mensen eens gaat uitleggen hoe het zit!"
"Uitleggen?"
"Ja man! Geef eens een paar simpele regeltjes, dat mensen geen fouten meer maken. Daar gaat het toch om?"
"Hoezo, daar gaat het om?"
"Dat is toch het hele nut van die grammatica van jou?"
"Het nut?"
"Dat we er met zijn allen beter van gaan schrijven en spreken?"
"Ik zie dat anders helemaal niet zitten."
"Maar waarom dan niet?"
"Grammatica is niet bedoeld om beter van te leren schrijven en spreken."
"Ja, dat zeg jij steeds. Maar je hebt toch grammatica nodig om beter te kunnen spellen?"
"Nee, je hebt grammatica nodig om te kunnen praten over taal."
"Daar ga je weer met je academische houding! Man, kom toch eens uit die ivoren toren en luister wat de mensen willen! Simpele regels, dat willen we!"
"Simpele regels zijn voor simpele denkers."
"Wat? Is dat iets van een WC-tegeltje of zo?"
"Het gaat er in het onderwijs toch niet om de leerlingen te leren hoe ze het moeten vermijden om na te denken?"
"Hûh?"
"Als jij een ezelsbruggetje leert, leer je hoe je niet hoeft na te denken. En jij had het net over uitleggen hoe het zit. Daar heeft een ezelsbruggetje niets mee te maken."
"Hoezo?"
"Simpele regeltjes pas je blind toe, zonder je af te vragen waarom je dat doet. Je bent alleen geïnteresseerd in de uitkomst"
"Ja, maar wacht eens even, nou heb ik je!"
"O?"
"Je wilt toch ook niet na hoeven denken over spelling? Je zou toch eerder na moeten denken over wat je schrijft, over de inhoud, en niet over hoe je het spelt?"
"Ik zeg ook niet dat je daar niet over na zou moeten denken."
"Maar nadenken over spelling gaat ten koste van het nadenken over de tekst. Aha! Krijg daar maar eens een speld tussen!"
"Je hebt mij anders niet horen zeggen dat je moet nadenken over spelling."
"O nee? Ik krijg van jou anders geen simpele regeltjes."
"Maar daar ben ik ook helemaal niet voor! Daar is de grammatica niet voor! Dat maak jij ervan, dat grammatica alleen maar nuttig is om goed te spellen. Mag ik het nog eens heel duidelijk proberen te zeggen: grammatica is het enige middel om te kunnen praten over taal. Daar zijn alle taalwetenschappers, alle talendocenten, kortom, iedereen die wat te vertellen heeft over taal, het wel over eens. Zo gauw je aan het praten bent over taal, het duurt geen tien woorden of er zit een grammaticale term bij. Als je dus mee wilt praten over taal, heb je daarvoor allereerst grammaticale vaardigheden nodig. Dan moet je leren wat een voltooid deelwoord is, of een persoonsvorm, en ja, ook wat een meewerkend voorwerp is. En voor mijn part dat soms helemaal niet zo duidelijk is wat wat is. Dáár heb je grammatica voor nodig!"
"Dus je hebt er niks aan voor de spelling volgens jou?"
"[zucht] Als jij graag correct wil spellen moet je de spellingregels leren, en de woordenlijsten voor een deel van buiten leren. Omdat sommige spellingregels over de taal gaan, maken die ook gebruik van grammaticale termen. Nou kun je twee dingen doen: je zegt, ik wil dat allemaal niet weten en ik ga me er niet in verdiepen, en dan leer je een paar ezelsbruggetjes die je zonder na te denken kunt toepassen en je doet het zonder dat je weet waarom in de meeste gevallen goed. Dat heeft met grammatica allemaal niets te maken. Maar je kunt ook zeggen: ik wil weten hoe het zit, en waar het op gebaseerd is, en ik wil snappen waarom je het soms zus en soms zo moet doen. Dan word je misschien wel een minder goede speller, maar je wordt wel een bewustere speller."
"Hm. Ik vraag me af of de mensen dat willen."
"Mag ik er dan nog één ding aan toevoegen?"
"En dat is?"
"Als je grammatica alleen maar ten behoeve van de spelling leert, is er geen bal aan. Dan vind je het eerder vervelend als ergens een onduidelijk gevalletje optreedt. Dan mopper je over elk onregelmatigheidje in de taal. Dan lach je de grammatica uit omdat niet iedere zin een duidelijke ontleding heeft. Terwijl de fun van de taal niet in de grauwe regelmaat zit, maar in de afwijkingen. In de gekke constructies, in de aparte overblijfsels uit oudere taalstadia, in de deuken en uitstulpingen die er in de taal ontstaan bij contact met een andere taal."
"Jaja. Leve de variatie, zeg je dus. En weg met de spellingregels."
"Dat laatste heb je mij niet horen zeggen."
Lees minder

Grammatica lost niets op

Iedere krant, iedere nieuwswebsite, en zelfs de taalprof liet zich deze week meeslepen door het spelalarm: studenten (paboleerlingen, docenten, jongeren-in-het-algemeen) kunnen niet meer spellen. Let wel: niet meer spellen. Honderden reacties op weblogs die het bericht brachten. Er is iets aan de hand, zoveel is duidelijk.

Spelling is de aanleiding, maar grammatica wordt er in één adem bij genoemd. Mooi toch? De taalprof zou toch als eerste de champagne moeten ontkurken, zou je zeggen. Aandacht voor de grammatica! Prachtig! Maar de taalprof vreest dat het de ultieme actie is van het Grammaticale Onbenul, waar hij al eeuwen een verbeten strijd tegen voert.

Lees meer/ minder/ printversie

Wat is er verkeerd aan de huidige aandacht voor de grammatica, en de roep om meer en beter grammaticaal onderwijs? Dat is de ondergeschikte positie die de grammatica weer toebedeeld krijgt.

Op deze manier wordt de grammatica weer in de hoek gedrukt waar zij steeds mislukt, namelijk: als een zekere weg naar betere spelling, stijl en taalbeheersing. En dat er geen rechtstreeks verband is tussen grammatica en taalbeheersing, dat weten we nou wel.

Het is alsof je een voetballer bent en te horen krijgt dat je meer aan conditietraining moet gaan doen. Je begint met hardlopen door het bos, met andere conditieoefeningen, en na een dag vraag je aan je conditietrainer: "Nou, hoe zit het? Waarom voetbal ik nog niet beter?" Ja, hallo!

Er is niemand die eraan twijfelt dat een zekere mate van conditie noodzakelijk is om de voetbalsport met enig succes te beoefenen, maar aan de andere kant zijn de conditioneel sterkere voetballers ook niet automatisch de technisch begaafdere spelers. Integendeel, misschien zelfs.

Betekent dit dan dat we beter helemaal geen aandacht aan de grammatica kunnen besteden? Dat is natuurlijk óók niet de bedoeling! Maar het heeft geen enkele zin om dat te doen met alleen een betere spelvaardigheid en taalbeheersing voor ogen, en oogkleppen op die het zicht op de rest benemen.

Ik zeg het nog maar eens (herhaling is het beste didactische principe): grammaticale vaardigheden heb je nodig om te kunnen práten over taal. Voor zover je voor spelling en taalbeheersing moet praten over taal -en dat is zeker nodig voor sommige spellingregels, zoals de spelling van de werkwoordsvormen- voor zover dus, heb je die grammaticale vaardigheden nodig. Zoals in de diverse discussies opgemerkt: als je niet weet wat een persoonsvorm is, kun je het nooit goed doen.

Het valt te vrezen dat de roep om betere spellers tot de gemakkelijker weg zal leiden: het leren van allerlei krakkemikkige ezelsbruggetjes, waarmee je misschien 80 of 90% van de spelfouten kunt vermijden. Ezelsbruggetjes, dat zijn regeltjes die je van buiten kunt leren en als een blinde kip kunt toepassen zonder dat je enig idee hebt waar het allemaal over gaat ("Wat was het ook al weer, een Ecstasykoffieshop?").

Slimme actie dus van het Grammaticale Onbenul! Doe net alsof je grammaticaonderwijs heel belangrijk vindt, maar richt het op een onhaalbaar doel zodat je zeker weet dat het gaat mislukken en dat je handlangers met allerlei "gemakkelijke" en "tijdbesparende" ezelsbruggetjes er weer gaten in kunnen slaan. Zo leid je de aandacht af van wat grammatica werkelijk interessant maakt. Dat het een poging is te begrijpen hoe de taal in elkaar zit, dat je leert te "tappen in je eigen taalgevoel", dat het een grotere intellectuele uitdaging is om te doorgronden wat nou precies een naamwoordelijk gezegde is, en waarom het soms zoveel lijkt op een werkwoordelijk gezegde.

De taalprof juicht uiteraard aandacht voor de grammatica in het onderwijs van harte toe. Maar richt die aandacht in vredesnaam niet alleen op het kweken van betere spellers. Over spelling moet je soms praten in termen van grammatica, dat is waar, maar het is onzin om over grammatica te praten in termen van spelling.

Lees minder

...en grammatica

Studenten kunnen niet meer spellen kopte de NRC zaterdag, en de discussie brandt weer los. De studenten blijken "steeds meer moeite" te hebben met "spelling en grammatica". Je hoort mij niet zeggen dat het onzin is, maar wat doet dat en grammatica daar steeds bij?

Ik lees bijna alle discussies hierover in brievenrubrieken, op nieuwssites en weblogs, en het gaat nooit over grammatica. Het gaat steeds over d's en t's, over tussen-ennen, en over die verfoeilijke en talloze spellingwijzigingen, die zo onlogisch zijn dat iedereen de weg kwijt is. Of dat het voldoende is dat mensen begrijpen wat je bedoelt (dat zou inderdaad al heel wat zijn), en dat mensen niet zo moeten zeuren omdat het allemaal overdreven is. Maar grammatica, ho maar.

Lees meer/ minder/ printversie

Een enkeling doet nog een dappere poging door te wijzen op groter als/dan, maar daar is de koek zo'n beetje mee op. Dat is blijkbaar de hoogste vorm van grammatica.

Spelling en grammatica, het lijkt wel een setje, zoals Jeltje van Nieuwenhoven dat bij het Groot Dictee zo treffend zei, net als pijl-en-boog of kop-en-schotel. Spelling-en-grammatica, een mooie toevoeging bij de volgende aanpassing van het Groene Boekje over tien jaar.

Hoe is het gesteld met onze kennis van de grammatica? Nou, op de eerste plaats moet je vaststellen dat blijkbaar niemand weet wat grammatica eigenlijk is. Het valt te vrezen dat veel mensen het onsamenhangende en krakkemikkige setje van schoolregels voor clichégevallen beschouwen als "de grammatica van het Nederlands". Groter dan in plaats van groter als, u hebt in plaats van u heeft (of andersom), foutieve samentrekkingen, een aantal is in plaats van een aantal zijn (of andersom, of mag allebei), hun of hen, omdat of doordat, het lijstje is oneindig en de toptien is al jaren hetzelfde.

Nou is het niet mijn bedoeling om denigrerend te doen over schoolregels (dat is mij al eens verweten), maar misschien kan ik iemand ervan overtuigen dat ze op zijn best gezien kunnen worden als normen voor "goed taalgebruik". Daar zou ik het ook nog wel eens over willen hebben, maar nu even niet. Wat ik maar wil zeggen is: deze regels hebben bijzonder weinig met grammatica te maken.

Toch is de kennis en de beheersing van de grammatica in al deze kwesties wel degelijk van belang. Zoals ik al eerder beweerde: om over taal te kunnen praten heb je grammaticale termen nodig. Ook als je het over de spelling van d/t wil hebben, moet je weten wat een persoonsvorm is, en een onderwerp, of een voltooid deelwoord. Als je het wilt hebben over groter als of groter dan moet je weten wat een bijvoeglijk naamwoord is, en een vergrotende trap. Om nog maar te zwijgen van wat je allemaal moet weten, wil je een beetje mee kunnen praten over de kwestie hun of hen.

Onderzoek toont steeds maar weer aan dat de beheersing van grammaticale vaardigheden je niet meteen tot een betere speller of een superieure stilist maakt. Dat zal allemaal best waar zijn, maar wil je ooit lessen in spelling en stijl kunnen volgen, zonder dat je jezelf een eindeloos rijtje van betekenisloze ezelsbruggetjes eigen moet maken, dan is de beheersing van de grammaticale analyse geen overbodige luxe.

Lees minder

Aan de directeur van de school

Geachte [naam verwijderd],

het inspectierapport van de visitatiecommissie voor het aquatisch onderwijs geeft mij aanleiding tot enige bezorgdheid ten aanzien van de inhoud van de lessen aan uw instelling. In het bijzonder gaat het om de Aquatic Survival Course, die door een team van bevoegde badmeesters en -juffrouwen wordt gegeven. Ik stel vast dat de inhoud van deze cursus op gespannen voet staat met de leerdoelen.

Kerndoel van de Aquatic Survival Course is dat de leerlingen de vaardigheid verwerven om snel en efficiënt uit het water te komen. De lessen zijn echter voor een belangrijk deel gevuld met het aanleren van vaardigheden als de verschillende typen zwemslagen (schoolslag, borstcrawl, watertrappelen), die niet voldoende gericht zijn op de leerdoelen. Daarnaast bevatten de meeste lessen zelfs oefeningen waarbij leerlingen in het water leren springen, hetgeen nota bene tegengesteld is aan het doel van de cursus.

Lees meer/ minder/ printversie

Uw argumentatie dat leerlingen door al die vaardigheden een vaag soort "zelfbewustheid in het water" ontwikkelen, die hen tevens in staat zou stellen om beter de kant te bereiken, wordt niet door wetenschappelijk onderzoek ondersteund. Integendeel, onderzoek toont steeds weer aan dat er een negatief statistisch verband is tussen de beheersing van al deze vaardigheden en de snelheid waarmee de leerlingen uit het water komen. Zo blijkt uit een groot opgezet Zweeds onderzoek dat meer aandacht voor deze vaardigheden ertoe leidt dat leerlingen de neiging hebben om zich veel langer in het water op te houden dan strikt noodzakelijk is. En u weet dat daarbij het verdrinkingsgevaar globaal gezien evenredig toeneemt. Uiteindelijk verdrinkt iedereen die te lang in het water blijft.

De overdreven aandacht voor de verschillende zwemslagen, die naar het oordeel van de commissie een gevolg is van de persoonlijke liefhebberijen van een klein aantal docenten, verhindert ook dat aandacht wordt besteed aan zaken die meer aansluiten op de belevingswereld van de leerlingen, en die zich in de onmiddellijke omgeving van het water bevinden: de rijkdom van de natuur op de wateroever, het uitzicht over de watervlakte, en het ruisen van de verschillende soorten bergbeekjes. Al deze zaken blijven onderbelicht, terwijl gebleken is dat leerlingen het vaak heel leuk vinden om zelf dingen te ontdekken en met de vreemdste dingen komen aanzetten als ze zelf op onderzoek mogen uitgaan.

Ik wil u dan ook graag aanbevelen om in uw Aquatic Survival Course meer aandacht te besteden aan het samen ontdekken van de rijkdom rond het water, en de zwemslaginstructie tot het minimaal noodzakelijke te beperken. Tevens geef ik u in overweging om het in het water springen helemaal te schrappen, omdat dat het bereiken van de leerdoelen nodeloos compliceert en bovendien niet aansluit op de belevingswereld van de leerlingen.

Over een jaar zal de commissie uw instelling opnieuw visiteren, en zien of er een realistisch verbetertraject is ingezet. Mocht dit niet het geval zijn, dan zal ik bezien welke maatregelen er van overheidswege genomen kunnen worden om de kwaliteit van uw instelling te verbeteren. Ik vertrouw er echter op dat het zover niet zal hoeven komen.

met vriendelijke groet,

de inspecteur voor Aquatisch Onderwijs,

[naam onleesbaar]

Lees minder

Kerstpuzzel

Om de zinnen te verzetten, en na alle gourmetschotels weer eens wat geestelijk voedsel te nuttigen, een citaat uit het Nederlandse taalverleden. De vraag is: uit welk jaar stamt dit citaat? Het is een wat lange lel, dus hou je vast.

Lees meer/ minder

[R]eeds sinds geruime tijd [...] had ik een lange lijst van grieven en bedenkingen op het hart, uit het doorbladeren en lezen ontsproten van verschillende in 't Hollandsch, naar 't heet, geschreven boeken, maar die voor een goed deel zeer weinig Hollandsch heeten mogen. [...] Er dringen zich namelijk allengs allerlei woorden en zegswijzen in onze schrijftaal, die alleen uit onkunde of achteloosheid omtrent andere - van volkomen gelijke kracht, maar ons oorspronkelijk eigen - hun bastertbestaan ontleenen, en die, door min of meer bekende schrijvers herhaaldelijk aangewend en gesteund, zich weldra voor zuiver Nederlandsch zullen uitgeven. Zij zijn grootendeels aan onze Ooster naburen, de Duitschers, ontroofd, dien ik 't er echter voor hou, dat wij wel zouden doen, ze hoe eer hoe béter terug te geven. Wij lezen veel Duitsch hier te lande, [...] zonder in onze eigen taal behoorlijk onderlegd te zijn. [...] Vandaar, dat men zoo velen [...] hun toch reeds gebrekkige taal van tijd tot tijd met een Duitsche uitdrukking ziet verrijken, van welke men volstrekt niet begrijpt, wat er [...] hen toe drijven kan, ten zij men de min of meer beleedigende veronderstelling wagen wou, dat zij óf gaarne met hun Duitsche belezenheid pronken, of hun moedertaal niet behoorlijk machtig zijn. [...] Op die wijze dreigt dan onze arme moedertaal weldra met allerlei uitdrukkingen beweldadigd te worden, die zij in 't minst niet behoeft, en die desniettegenstaande steeds verder schijnen door te dringen en zich voor onmisbaar willen doen gelden.

Mooi, nietwaar? Nou, uit welk jaar stamt het? Eerst raden, dan verder lezen.

Je ziet natuurlijk wel dat het citaat niet van vandaag of gisteren is. Misschien denk je, het is van net na de tweede wereldoorlog, toen er veel weerstand was tegen de germanismen in het Nederlands. Of misschien weet je dat in 1932 het tijdschrift Onze Taal werd opgericht, ook al om de stroom van Duitse leenwoorden een halt toe te roepen. Dus dan gok je ergens op tussen 1930 en 1950. Maar nee: mis gegokt.

Het citaat is uit 1859, bijna honderd jaar eerder. In dat jaar werd er namelijk ook al een nieuw tijdschrift opgericht, namelijk De Taalgids, tijdschrift tot uitbreiding van de kennis der Nederlandsche taal, onder redactie van dr. A. de Jager en dr. L.A. te Winkel.Toen al. En het was niet eens het eerste tijdschrift op dat gebied, want het was de voortzetting van een ander tijdschrift dat ook al enkele jaren bestaan had. De ingezondenbrievenschrijver (want het citaat komt uit een ingezonden brief) verklaart dat hij het goed vindt dat dit tijdschrift wordt opgericht, want het biedt hem een mooi platform om zijn grieven kwijt te kunnen.

Ik vind het prachtig om te lezen. Je hoort vaak dat taalergernissen van alle tijden zijn, maar als je het dan eens uit de eerste hand zelf leest dan maakt dat toch meer indruk. Vooral die "lange lijst van grieven en bedenkingen" zie ik voor me. En dan die "arme moedertaal" die "met allerlei uitdrukkingen beweldadigd wordt"!

Let wel, ik wil er niet schamper over doen. Het gaat hier om mensen die oprecht begaan zijn met de Nederlandse taal. Maar het besef dat bijna anderhalve eeuw geleden mensen er precies hetzelfde over dachten als nu treft mij altijd bijzonder. Je bent geneigd te denken dat wij in de moderne maatschappij er ook nieuwe denkbeelden op na houden. Maar in veel opzichten verandert er dus niet zoveel. Vervang "Duitsch" door "Engels" en het wordt allemaal nog herkenbaarder.

Lees minder

AKDmi's uh d=xi

"Zie je nou wat ervan komt?"
"Wat?"
"Ja, ik zie je wel een beetje sip voor je uit kijken, maar dat komt er nou van!"
"Hè?"
"Al dat moeilijke gedoe van de afgelopen dagen."
"Moeilijke gedoe?"
"Al die academische discussie, man, hou toch eens op met die onzin!"
"Ja maar..."
"Nou was je zo lekker bezig"
"Ja maar..."
"Nou had je net een beetje de lachers op je hand met wat leuke grapjes en een beetje eenvoudige uitleg van eenvoudige grammatica"
"Ja maar..."
Lees meer/ minder

"En dan gooi je dat in drie dagen tijd weer allemaal overboord met die structuralistische ontleedspelletjes"
"Structuralistische ontleedspelletjes?"
"Stokpaardje rijden voor gevorderden, dat is het!"
"Stokpaardje rijden?"
"Man schei toch uit! Je teistert gewoon iedereen met die zinloze haarkloverijen. Dat gaat toch helemaal nergens over?"
"Ehh..."
"Al die academische flauwekul. Hou toch op."
"Jij doet net of academisch iets negatiefs is."
"Dat is het toch ook?"
"Daar zal de Academie blij mee zijn dan"
"De wát?"
"De Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen."
"Ik wist niet dat die bestond, joh. Kun je nagaan!"
"Ik zal Frits van Oostrom eens een mailtje sturen."
"Doe dat, en doe hem de groeten. Hij schrijft leuke boeken, maar academisch is echt negatief hoor. Hier, kijk, Van Dale zegt het ook: niet praktisch, alleen van theoretisch belang."
"Dus dat is negatief."
"Ja man! Dan heb je er in de praktijk toch weinig aan?"
"Ik zou denken dat in ieder geval in een deel van het onderwijs een theoretisch belang positief is. Bijvoorbeeld in het VWO, waar leerlingen worden voorbereid op het wetenschappelijk onderwijs. Daar kun je echt niet alleen bij praktische belangen blijven steken."
"Ja goed, maar kom op zeg! Over taal en taalgebruik valt anders veel interessants te observeren en te analyseren. Interessantere zaken dan de vragen waar jij je lezers mee teistert. Teisteren, dat is het woord, ja."
"Wat dan?"
"Huh?"
"Wat is er dan allemaal voor interessants te observeren en te analyseren over taal en taalgebruik?"
"Nou ja zeg! Van alles!"
"Noem eens iets."
"Ehh, nou ja, wat je allemaal kunt dóén met taal! Hoe mensen met elkaar kunnen communiceren! Hoe taal gebruikt wordt om gevoelens over te brengen, hoe het echt wérkt. Hoe mensen elkaar overtuigen met tekst, of hoe je een goeie sollicitatiebrief schrijft. Hoe mooi het allemaal in elkaar zit!"
"Ik vind anders dat het grammaticaal mooi in elkaar zit."
"Hoor je nou zelf wat je zegt? Het is bijna gênant. Je kunt er al een paar dagen niet uitkomen wat de ontleding is van Ik ben aan het koken. Nou, zit mooi in elkaar die grammatica van jou."
"Ik vind het anders een fascinerende inkijk in de taalanalyse."
"Maar luister nou toch eens! Maak het nou niet zo moeilijk. Hou je nou bij de simpele dingetjes, vertel wat leuks, over nieuwe woorden of zo, dat vindt iederéén leuk. Dán krijg je pas tevreden lezers."
"Maar ik wíl helemaal geen tevreden lezers! Ik wil lezers die geïnteresseerd raken in de grammatica."
"Dat lukt je dan aardig, vind je niet?"
"Ik wil lezers die geïnteresseerd raken in niet-triviale ontleedkwesties!"
"Nou veel succes dan!"
"Toch bedankt voor je goede raad, ik ga 'm zeker nog op de een of andere manier gebruiken."
"Jaja. Ik geloof er niks van."
"Let anders maar eens op."
Lees minder

Met de billen bloot: een Taalprof-manifest

In de discussie over ik ben aan het koken merkt een lezer op, dat er verschillende soorten argumenten door elkaar spelen: functionele argumenten (wat betekent het?) en constructie-argumenten (hoe gedraagt het zich?). Dat is een heel fundamentele kwestie: het is inderdaad precies waar het in deze, en soortgelijke, discussies om gaat. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de hele grammaticale analyse staat of valt met de keuzes die je hierin maakt.

Hoe staat de taalprof hiertegenover? Vindt hij de betekenis niet belangrijk (genoeg)? Tijd voor een beginselverklaring. Maar let op: ook als je het niet met de taalprof eens bent, kan de volgende uiteenzetting nuttig zijn!

Lees meer/ minder

Om te zien hoe een zin in elkaar zit moet je de woordgroepen opzoeken. Welke woorden "horen bij elkaar" en vormen samen een groepje? Dat is gedeeltelijk een kwestie van de betekenis, maar je moet ook een beetje "knutselen": je kijkt of de woorden zich "als een groepje gedragen". Kunnen ze als groepje op een andere plaats in de zin staan (bijvoorbeeld vooraan)? Kan hetzelfde groepje in een andere zin staan? Kan het groepje door één woord vervangen worden?

Al dat soort "operaties" hebben natuurlijk wel iets met de betekenis te maken: als je een groepje woorden van plaats verandert zal er wel iets aan de betekenis van de hele zin veranderen, maar de "betekenis van het groepje" moet ongeveer hetzelfde blijven.

Er zijn geen taalkundigen die maar één type argumentatie hanteren. Een bekende taalkundige als professor Paardekooper probeert zoveel mogelijk met constructie-argumenten te werken, maar zelfs hij ontkomt er niet aan om de betekenis een rol te laten spelen. En een andere bekende taalkundige, mevrouw Balk-Smit-Duyzentkunst, probeert zoveel mogelijk te redeneren op basis van de functie van de zinsdelen (de rol die ze spelen in de betekenis van de zin), maar ook zij gebruikt net zo makkelijk pure constructie-argumenten om bijvoorbeeld koppelwerkwoorden te definiëren.

Waarom is dat? Waarom kun je als taal-analyseerder niet buiten het een of het ander? Dat is niet zo moeilijk uit te leggen. Stel je zou een grammaticale analyse willen baseren alleen op de functie van de zinsdelen. Je zegt bijvoorbeeld: het naamwoordelijk gezegde drukt uit dat iemand (of iets) een verschijningsvorm of een eigenschap heeft. Dat is op zichzelf een heldere gedachte, en zolang je alleen maar duidelijke gevallen tegenkomt is er niets aan de hand (en blijft het, eerlijk gezegd, een beetje saai).

Het wordt pas leuk als het lastig wordt. Ongetwijfeld stuit je op gevallen waar je twee kanten op kunt. Bijvoorbeeld Het water is aan het koken. Is dat nou een verschijningsvorm  ("het water is kokend"), of zeg je hier dat het water iets doet ("koken")? En hoe zit het bij in Ik ben aan het werken? Is dat een verschijningsvorm ("ik ben aan het werk") of een actie ("ik werk"). Ja, allebei een beetje.

Als je nu een pure betekenis-taalkundige bent, heb je vrij weinig speelruimte om te argumenteren. Je kunt er diep over nadenken, maar als dat niet helpt kun je er alleen maar nóg dieper over proberen na te denken. Okee, je kunt het voorleggen aan andere mensen, en die zeggen dan iets van: "Ja, maar ik vind het hier toch écht een actie", en iemand anders zegt: "Nee, voor mij is het een verschijningsvorm!".

Daar zit je dan met de gebakken peren! Misschien geef je het dan maar op, en je doet maar wat, of je organiseert een stemming om te zien wat de meeste andere mensen vinden. Of je belt met een professor en als die zegt "Dit is een verschijningsvorm" dan geloof je dat. Maar grammaticale analyse is geen geloof, en het is ook geen democratische bezigheid. Het is een wetenschap waarmee je probeert te achterhalen hoe de wereld in elkaar zit.

Alle taalkundigen laten dus ook constructie-argumenten toe. Het voordeel hiervan is, dat je niet zit vastgepind op één argument. Als een argument in een bepaald voorbeeld problematisch is, zoek dan naar andere argumenten die wél duidelijk zijn.

Een voordeel van deze benadering is dat je kunt zoeken naar onafhankelijke argumentatie. In de discussie over aan het koken zijn is dit daar een voorbeeld van: als je opmerkt dat het aardappelen schillen ook in andere zinnen voorkomt, zonder aan, dan is dat een onafhankelijk argument om te zeggen dat het aardappelen schillen blijkbaar een woordgroep is. Dat argument is onafhankelijk omdat een zin als Het aardappelen schillen is nog niet zo gemakkelijk in principe niks te maken heeft met de constructie aan het aardappelen schillen.

Constructie-argumenten vormen het zout in de pap van de grammatica. De voorraad is onuitputtelijk (iedereen kan steeds nieuwe argumenten verzinnen), ze doen een beroep op je creativiteit, en ze houden het spannend: misschien ligt het beslissende argument wel net om de hoek en ben jij degene die het opspoort!

Al die argumenten zadelen je wel op met een probleem: hoe moet je ze tegen elkaar afwegen? Welk argument is het belangrijkste? Dat is een interessante vraag! Argumenten kunnen elkaar tegenspreken. Als een van de argumenten dan onduidelijk is, kun je het om die reden wegstrepen of minder belangrijk vinden. Anders moet je er één kiezen, maar de andere moet je dan op een andere manier verklaren. Bijvoorbeeld: in aan het koken zijn is één van de argumenten dat koken qua betekenis een werkwoord is. Kies je voor de analyse dat het naamwoordelijk gezegde is, dan moet je aannemen dat koken hier een zelfstandig naamwoord is. Dan moet je wel aannemelijk kunnen maken dat sommige zelfstandige naamwoorden de betekenis van een werkwoord kunnen hebben.

Is dit interessant? Ik dácht het wel! Is het leuk? Nou ja, het ligt er maar aan hoe je het bekijkt. Als je wil leren voetballen, dan zeg je ook niet: ik ga alleen maar trainen op een veld met houten poppetjes want dat is tenminste gemakkelijker. De enige manier om voetballen te leren is om met levende tegenstanders te trainen. Maar misschien hou je niet van voetballen, dat zou kunnen.

Lees minder

Taalprof overspeelt zijn hand?

Ik zal het maar ronduit zeggen: ik zit een beetje met een kater. Niet dat ik zielig wil doen, of verongelijkt, maar er ontglipt mij hier iets. Wat precies, daar kan ik niet meteen de vinger op leggen, maar ik merk dat het mij irriteert.

Wie niet geïnteresseerd is in de zielenroerselen van de taalprof moet vooral niet verder lezen, en zeker niet reageren. Ook zit ik niet echt te wachten op adhesiebetuigingen (die ik overigens in ander verband zeker waardeer), maar ik schrijf het even van me af. Kijken of ik het dan kwijt ben.

Lees meer/ minder

Ik raakte deze week ineens verzeild in twee discussies die mij niet helemaal lekker zitten. Eigen schuld, zou je zeggen (en terecht) maar goed: dat helpt niet echt. Het gaat natuurlijk om die discussie over die schoolregel "met wie/waarmee", en over een discussie die ik in een mailinglijst voerde toen ik als antwoord op een ontleedvraag beweerde dat "aan het koken zijn" naamwoordelijk gezegde was.

Nou gaat het me niet zozeer om die discussie zelf (die ik razend interessant vind), maar om de indruk dat ik hiermee mensen aan het verliezen ben. Ik probeer op deze website te laten zien hoe leuk de grammatica is, en op de een of andere manier krijg ik de indruk dat de discussie sommige mensen op hun zenuwen werkt. Ik zou alleen maar mijn gelijk proberen te halen, andere mensen beledigen of minachten, of (in die mailinglist) anderen lastigvallen met een persoonlijke hobby (ja, dat klopt eigenlijk wel!). Daardoor wordt eerder het beeld versterkt dat grammatica juist niet leuk is. Dát is niet de bedoeling!

Ik vind het niet erg om steeds te moeten benadrukken dat het mij niet erom gaat, mensen op hun taalgebruik te bekritiseren. Van mij mag je zeggen en schrijven wat je wilt. Ik heb het over grammatica, over al dan niet grammaticale regels, ook als het stijlvoorschriften betreft. Als ik die slecht beargumenteerd vind, signaleer ik dat. Soms welwillend en vriendelijk, bij andere gelegenheden wat steviger. Dat ligt er maar aan hoe ik het in heb.

Een apart probleem is waarschijnlijk dat ik probeer in gesprek te raken met docenten uit het middelbaar (en misschien wel lager) onderwijs. Geen kwaad woord daarover (over hen), en ik begrijp natuurlijk heel goed dat je in het onderwijs ook andere dan wetenschappelijke motieven hebt: je wilt graag een heldere ontleding, die je goed kunt uitleggen aan de leerlingen. Misschien vind je zelfs dat dit soort "academische discussies" niet thuishoren in de klaslokalen, en daar kan ik natuurlijk moeilijk bezwaar tegen maken (of het zou moeten zijn dat althans in het Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs academische discussies juist wél op hun plaats zijn).

Ik vind het moeilijk om in deze discussies de argumenten goed tegen elkaar af te wegen. Sommige mensen trekken meteen een conclusie uit één overweging, en anderen merken een beetje wrevelig op dat dit toch allemaal nergens toe leidt of nergens voor nodig is. Dat ben ik uit de academische wereld niet gewend. Als ik iets beweer, staat dat in principe open voor discussie. Ik heb natuurlijk wel een mening, en een voorkeur op basis van de gegeven argumenten, en volgens mij ben je in een discussie verplicht om elk argument serieus te nemen en te proberen dat te weerleggen, maar zoals gezegd: ik merk dat dit op gespannen voet staat met het doel van mijn weblog, namelijk te laten zien dat je hier plezier aan kunt beleven. Dat het interessant is om erachter te komen waarom je een bepaalde constructie nou naamwoordelijk of werkwoordelijk zou noemen. Wat zijn geldige argumenten, welke argumenten zijn doorslaggevend (en waarom)?

Aan de andere kant constateer ik het volgende: ik ben al een aantal maanden geabonneerd op die docenten-mailinglijst en daar ontstaan zelden lange discussies. In dit geval tel ik al meer dan 50 bijdragen in drie dagen. Blijkbaar "leeft" het wel. Toch merken sommige leden op dat de mailinglijst "geteisterd" wordt door deze discussie. Dat was voor mij een reden om mijn bijdragen aan die discussie te beëindigen en te verplaatsen naar mijn weblog. Maar ook hier loop ik het gevaar, mensen te irriteren. Irriteren, niet prikkelen. Dat vind ik wel vervelend.

Ach, misschien heb ik gewoon een slechte week.

Lees minder

In de herhaling

"Ja, daar ga je weer!"
"Wat bedoel je?"
"Met dat laatste logje over, over, hoe noemde je dat ook al weer, die eeuwige kwestie."
"Wat is daarmee?"
"Moet dat nou weer zo ingewikkeld? Waarom moeten wij dat allemaal weten? Wat is dat voor een wereldvreemde houding om te vinden dat iedere Nederlander een taalgeleerde moet zijn om fatsoenlijk te kunnen praten?"
"Waar zeg ik dat dan?"

Lees meer/ minder

"Jij hangt een of andere pietepeuterige analyse op van het niveau Nobelprijswinnaar om te bewijzen dat het beter is om te zeggen De kinderen kunnen op de regels worden gewezen dan De kinderen kan op de regels worden gewezen."
"Dat doe ik helemaal niet."
"Dat doe je wel! Hier, kijk dan, je zegt het zelf: het is voor 90% zeker dat die kinderen hier lijdend voorwerp zijn. Nou dat kun je wel zeggen ja, als je dit soort zinsontleding op ze loslaat!"
"Maar wacht nou eens even."
"Wat nou?"
"Ik zeg helemaal niet dat iedereen die ontleding moet kunnen maken."
"O?"
"Van mij mag iedereen die kwestie helemaal op gevoel beslissen. Dat vind ik prima. Ik beschrijf alleen maar wat er aan de hand is."
"Maar waarom dan die hele ontleding?"
"Omdat iemand vraagt Wat is juist?"
"Maar jij bent toch degene die altijd zegt: de grammatica is niet bedoeld om juist en onjuist van elkaar te onderscheiden? Dan heb je die grammatica toch niet nodig?"
"Dat is waar. Maar als je vraagt Wat is juist? dan geef je daarmee aan dat je zelf niet tevreden bent met het antwoord Dit is juist, want dat voel ik zo. Dan wil je er blijkbaar over praten hoe die zin in elkaar zit en waarom je de ene of de andere zin juist zou willen vinden."
"O. Nou ja, goed, daar kan ik dan inkomen, maar vind je dan dat je kinderen op school hiermee lastig moet vallen? Zou je niet liever de makkelijke gevallen behandelen, dat is al ingewikkeld genoeg!"
"Kijk jij wel eens naar voetbal?"
"Wat?"
"Kijk jij wel eens naar een sportprogramma met samenvattingen van voetbalwedstrijden?"
"Ja, wat heeft dat er nou weer mee te maken?"
"Die samenvattingen, dat zijn niet de saaie momenten van een wedstrijd, nietwaar? Dat zijn niet de beelden waarbij de keeper uit zijn neus zit te eten of de spits zijn schoenen opnieuw strikt, of wel soms?"
"Nee?"
"Waarom doen ze niet meer van die makkelijke momenten in die samenvattingen? Al die moeilijke schijnbewegingen, daar komen de meeste gewone mensen toch nooit aan toe? De meeste mensen trappen wel eens tegen een balletje en dat gaat meer fout dan goed. Laat dát dan zien in je samenvattingen, daar kunnen mensen zich veel beter mee identificeren!"
"Hè wat flauw!"
"Hoezo?"
"Nou ja, dat is toch heel wat ánders!"
"Hoezo dan?"
"Die spannende momenten bij voetbal, die zijn toch het leukste? Ook al kunnen de meeste mensen dat niveau nooit bereiken, je leert toch juist door te kijken naar wat je zou kunnen bereiken?"
"Inderdaad! En leg me nou eens uit waarom datzelfde niet voor ontleden zou gelden?"
"Nou, eh, ja, eh, nou zeg, nou zet je me helemaal op het verkeerde been! Daar weet ik zo gauw geen antwoord op!"
"Kom we gaan een kop koffie drinken."
"Doe mij anders maar een biertje."

Lees minder

Sprookjes van Chomsky: een koninklijk huwelijk

Er was eens een prinses die Eten heette. Wat een rare naam, zul je denken, maar in Woordenland bestaat de taal alleen uit woorden die tegelijkertijd de namen van de inwoners zijn. Jouw naam is ook wel een woord, maar jouw taal kent ook nog heel veel andere woorden dan alleen de namen van jou en je vriendjes en vriendinnetjes.

Lees meer/ minder

Deze prinses heette dus Eten. Prinsessen, dat weet je wel, die hoeven hun eigen haren niet te kammen, en niet eens zichzelf aan te kleden, daar hebben ze hun personeel voor. Kameniersters werden ze genoemd. Eten had er verschillende: Kom, Ga, Wil, dat soort namen hadden ze. En dan had je ook nog Heb, waar Eten helemaal van in de stress schoot. Als Heb haar aangekleed had, zag Eten er heel anders uit. Dan noemde iedereen haar Gegeten. De mensen wisten wel dat ze eigenlijk Eten heette, maar met Heb erbij leek het allemaal net wat meer af.

Eten groeide natuurlijk op, zoals alle prinsesjes, in een beschermde omgeving. Ze vond het leuk om met andere kinderen te spelen. Met Vaak bijvoorbeeld, of met Lekker, daar speelde ze mee op de binnenplaats van het paleis. Want niet alle kinderen mochten bij Eten in haar torentje komen spelen. Dat was alleen toegestaan voor kinderen met koninklijk bloed. Kinderen zoals de gezellige Broodje met zijn knechtje Een, die soms zijn broertje Hamburger meenam. Of de zusjes Pannenkoeken, daar had ze ook wel wat mee. Dat waren haar boezemvrienden en -vriendinnen. Die mochten samen met Eten in het hoogste kamertje van de prinsessentoren van het paleis spelen.

Een van haar vriendjes, daar had ze een bijzondere band mee. Dat was Mij. Die kwam ook wel eens spelen, maar dat vond iedereen wel een beetje gek. Eigenlijk probeerden de koning en de koningin Mij een beetje te koppelen aan hun dochter. Dan lieten ze de kinderen samen dansen in de officiële balzaal. Dat was een mooi gezicht: Eten, samen met bijvoorbeeld de zusjes Pannekoeken, en tegenover haar Mij, die bij deze officiële gelegenheden altijd Ik genoemd werd.

Natuurlijk werd er altijd voor gezorgd dat er een dansleraar aanwezig was, meneer Doe, die tussen de kinderen in kwam staan. Dan was het allemaal net echt: Ik, Doe, Pannenkoeken en Eten.

Toen de kinderen wat ouder werden was meneer Doe niet altijd meer nodig. De ouders vertrouwden op een van de kameniersters om een oogje in het zeil te houden: juffrouw Kan, Wil, en zelfs Heb, nam soms wel eens de plaats in van meneer Doe.

Op een dag had Eten er genoeg van. Ze stapte naar haar ouders toe en brieste: "Nu is het genoeg! Altijd maar die dansleraar of kamenierster tussen ons in! Wij willen ook wel eens zonder al dat toezicht dansen!" Dat vonden de koning en koningin verrassend genoeg een goed idee. Wel drukten zij haar dochter op het hart om dan steeds zelf de plaats van meneer Doe in te nemen.

En zo gebeurde het. Er was een grote bruiloft. Eten kreeg een mooie bruidsjurk aan en werd door iedereen met Eet aangesproken. Ze dansten tot diep in de nacht: Ik, Eet, Pannenkoeken, of Ik, Eet, Een, Broodje, Hamburger, het was een dolle boel. En zelfs de kameniersters, en de gewone kindertjes Lekker en Vaak mochten wel eens meedoen. Het hoogtepunt van de avond was toen Ik, Heb, Vaak, Lekker, Pannenkoeken, en Gegeten tegelijkertijd de dansvloer betraden. Daar wordt nu nog over nagepraat.

En of zij nog lang en gelukkig leefden? Dat is in Woordenland een heel ander verhaal!

Lees minder

Sprookjes van Chomsky: de opmaat

De afgelopen maanden hebben er al twee lezers aan de taalprof de vraag gesteld om een "morfologisch sprookje" te verzinnen. Blijkbaar loopt er ergens een leraar of lerares Nederlands rond die deze opdracht verzint.

Ik moet eerlijk bekennen dat ik er aanvankelijk niet veel mee aankon. Een morfologisch sprookje? Wat zou je je daarbij voor moeten stellen? Woorden die elkaar tegenkomen en samen, als een ander woord avonturen beleven? Het sprookje van de pannenkoek die zich verslikte in een extra n? Hee, dat is eigenlijk best een leuke invalshoek! Weet je wat? Dat ga ik eens lekker na-apen!

Lees meer/ minder

Ik hoop niet dat ik hiermee meer docenten voor de voeten loop, en ik zal ook geen morfologische sprookjes gaan schrijven, maar een syntactisch sprookje lijkt me wel wat. En eigenlijk is dat idee helemaal niet zo nieuw: de beroemde taalgeleerde Jac van Ginneken paste het al toe in zijn Roman van een Kleuter uit 1917 (onlangs nog op het internet gezet door de Leidse hoogleraar Gerard Kempen). Van Ginneken schreef weliswaar geen sprookjes, maar hij verzon wel een verhaaltje (met plaatjes!) om de grammatica aanschouwelijk te maken.

Ik heb geen flauw idee of een sprookje de grammatica wel gemakkelijker maakt, maar daar gaat het dan ook helemaal niet om. Die verhaaltjes van Van Ginneken zijn bij nalezing eigenlijk ook totaal onbegrijpelijk als illustratie van de taaltheorie. Maar ik wil wel eens zien hoe lang je een vergelijking kunt volhouden. Dus ik begin gewoon. Kan mij het schelen.

Lees minder

De flipperkast van Marco Borsato

Uit onderzoek naar hersenactiviteit tijdens taalverwerking is bekend dat er een speciaal plekje in je brein geactiveerd wordt als je iets geks hoort. Onderzoekers lieten proefpersonen luisteren naar woordgroepen als het gewone Patat met ... mayonaise en het gekke Patat met ... hond, en wat bleek? Bij dat gekke zinnetje ontstond er ineens activiteit in een heel ander deel van je hoofd.

Volgens mij weet Marco Borsato dit.

Lees meer/ minder

Hij maakt hier namelijk handig gebruik van in zijn hit Rood. Ik denk dat de tekst van het refrein die plekjes in je brein voortdurend prikkelt. Waarom denk ik dat? Dat kun je makkelijk zien als je die tekst probeert te ontleden. Even doen?

Het refrein begint met de regel Vandaag is rood. Dat klinkt als een hele zin, en je zou dat best een beetje dichterlijk kunnen opvatten: gisteren was grijs, morgen is misschien weer groen en geel, maar vandaag is rood. Je begrijpt dan Vandaag als onderwerp, en rood als naamwoordelijk deel van het gezegde. De volgorde van de zinsdelen is OK, de betekenis een beetje gek. Kleine prikkeling.

Dan gaat het echter verder met de kleur van je lippen. Hier slaat je taalsysteem waarschijnlijk even op tilt, want wat moet je met die toevoeging? Is dat een toevoeging bij dat rood? "Vandaag is rood, je weet wel, de kleur van je lippen?" Vandaag is, met andere woorden, de kleur van je lippen? Het zou kunnen, maar waarschijnlijker is natuurlijk de ontleding met rood als onderwerp en de kleur van je lippen als naamwoordelijk deel van het gezegde. Net als in een oude song van Donovan, Yellow is the color of my true love's hair. Het woord Vandaag is bij nader inzien maar een bijwoordelijke bepaling, die alleen de tijd aangeeft. Je brein komt dus terug op zijn eerdere aanname.

Dit voltrekt zich allemaal in iets meer dan een halve seconde, want je taalbrein houdt van opschieten, en ook Marco wordt voortgestuwd door de melodielijn. Maar ik vermoed dat je hersenen nu al op verschillende punten geprikkeld zijn.

Misschien denk je nog: kan dat niet andersom? Dat rood naamwoordelijk deel van het gezegde is en de kleur van je lippen onderwerp? In negen van de tien gevallen is rood in dit soort zinnen geen onderwerp maar juist naamwoordelijk deel. Je lippen zijn toch rood? Ja, dat is wel zo, maar rood zijn zou dan moeten betekenen een rode kleur hebben, en je lippen hebben wel een rode kleur, maar de kleur van je lippen heeft natuurlijk zelf geen rode kleur. Vind je dit te ingewikkeld? Het is dan maar te hopen dat je hersenen daar niet aan denken.

Marco is ondertussen alweer een regel verder, met weer dat gekke Vandaag is rood. Nu zul je wel vermoeden dat er nog wat komt, maar waarschijnlijk hou je toch nog de mogelijkheid open dat het hier in dit geval wél bij blijft. Maar nee: hij zingt Vandaag is rood wat rood hoort te zijn.

Nu denk je waarschijnlijk: rood is weer onderwerp, en wat rood hoort te zijn weer naamwoordelijk deel van het gezegde. Maar wacht eens even: nu kan het wel omgekeerd! "Vandaag is datgene rood wat rood hóórt te zijn". Je taalbrein zal dat prettiger vinden, want "rood zijn" is een veel voorkomend, en dus waarschijnlijker naamwoordelijk gezegde. Maar al met al stond je in de laatste zin maar liefst twee keer op je verkeerde grammaticale been.

Zo gaat het dus maar door in dit refrein. Je brein voelt aan als een flipperkast waar de ontleding heen en weer gaat. Eerst denk je dit, dan is het weer, maar misschien bij nader inzien zus, en dan toch maar weer zo. Je realiseert het je niet, maar ik zou wel eens een MRI-scan willen zien van iemand die dit lied hoort. Dat zou vast een mooie lichtshow opleveren.

Wat is het effect van dit alles? Prikkeling kan, zoals je weet, twee kanten op gaan: het kan je irriteren of je vindt het prettig. Blijkbaar vinden de meeste mensen het prettig. Dat is niet zo verwonderlijk. Wie wil er nou niet gekieteld worden door Marco Borsato?

Lees minder

Waarom moeilijk als het makkelijk kan?

"Is dat nou wel verstandig wat je doet?"
"Wat doe ik?"
"Twee van die moeilijke logs, net nou iedereen even komt kijken omdat je genomineerd bent?"
"Moeilijk?"
"Ja man, eerst het betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent, en nou weer het persoonlijk tot en met het onbepaalde voornaamwoordelijke [hijg] bijwoord!"
"En wat zou dat?"
"Ja, zo krijg je nooit stemmen! Zo jaag je iederéén van je weblog weg."
"O is dat zo?"
"Dacht ik wel ja."

Lees meer/ minder

"Ik vind dat jij maar een lage dunk van de mensen hebt."
"Hoezo?"
"Jij denkt dus dat de gemiddelde lezer dat maar niks vindt, een stukje uitleg over de Nederlandse grammatica."
"Ik krijg er niet echt een warm gevoel van."
"O nee?"
"Ja, in mijn hoofd, ja. Hoofdpijn, dat krijg ik ervan."
"Ik denk anders dat het veel mensen wél zal interesseren."
"Interesseren wel, maar snappen ze het ook?"
"Kijk, daar ga je weer. Jij blijft de mensen maar onderschatten. Ik geloof daar niets van."
"Nou je gaat je gang maar"
"Ik denk dat taalgebruikers om de haverklap denken: hee, hoe zou dit of dat zitten? Iederéén herkent dat toch, dat je iets begint te zeggen en dat je dan denkt, wacht even, wat zeg ik nou? Wat is dat voor iets raars in de taal? Het is toch normaal dat je daar dan iets over wil weten?"
"Ja goed, okee, maar om dan meteen zo'n bak grammaticale termen over je heen te krijgen."
"Als je over taal wilt meepraten moet je de woorden kennen waarmee dat kan."
"Ja, dat snap ik wel..."
"En woorden onthouden, daar zijn wij mensen erg goed in."
"Ja, ja"
"Dus die woorden, dat kan het niet zijn."
"Wat is het dan?"
"Volgens mij zijn mensen zoals jij vroeger báng gemaakt"
"Bang?"
"Bang voor grammatica."
"Waarom denk je dat?"
"Kijk naar andere onderwerpen. De gekste en de langste woorden, soms zelfs hele Engelse termen, onthou je moeiteloos, en als ik dan met een volkomen doorzichtige term als voornaamwoordelijk bijwoord aankom is het ineens van: whoa, stop! Oei, grammatica, eng! Mag het licht aanblijven?"
"Uhh..."
"Watje!"

Lees minder

In de docentenkamer (2)

"Ja, nou snap ik het helemáál niet meer!"
"Wat is er?"
"Heb je zaterdag de NRC gelezen?"
"Hoezo?"
"Bijlage Kennis en Onderwijs, groot interview met Max Planckdirecteur Pim Levelt?"
"Neuh, geen tijd man! Ik had een etentje voor vrienden, en ik moest nog lessen voorbereiden, proefwerken nakijken. Ik snap niet waar jij de tijd vandaan haalt voor al die onzin!"
"Nou ja, onzin, onzin, het staat anders wél in de krant."
"Maar waar ging het dan over?"

Lees meer/ minder

"Wacht, ik heb het hier bij me. Kijk: Levelt uit opvallend veel kritiek op de 'cognitivisten'"
"Wie zijn dat dan?"
"Ja, dat vraagt die journalist ook: Oké, wie zijn dat dan?"
"En?"
"Ja, dat is nog een heel verhaal. Maar het gaat blijkbaar om taalkundigen die niets anders doen dan constructies beschrijven"
"In plaats van?"
"Ehh, in plaats van regels."
"Hee, dat komt me bekend voor! Waar ken ik dat van?"
"Ja, dat dacht ik ook, dat ik dat al eens eerder gehoord had, maar ik heb het gevonden."
"Wat was dat dan?"
"Dat was dat artikel Grammatica bestaat niet, dat een tijdje geleden, in juni 2006, ook al in de NRC stond."
"Jaja, was dat niet over die Amerikaanse taalkundige, Goldstein, Goldwater..."
"Goldberg"
"Ja precies! Die zei Chomsky kan wel inpakken."
"Juist! Nou moet je horen. Die Goldberg, die zei dus, grammatica bestaat niet, want die regels die spelen helemaal geen rol, of bijna niks, het gaat alleen maar om constructies."
"Jaja, ik herinner het me weer. Was die Leidse professor Verhagen daar ook niet bij betrokken?"
"Ja, die vond dat ook. Construction Grammar heette dat."
"O. Maar nou zegt Levelt dus het omgekeerde."
"Precies! Levelt zegt: Het is duidelijk dat in het menselijke taalvermogen, en vooral in hoe dat taalvermogen werkt in de praktijk, regels een grote rol spelen."
"Zo! Maar die Levelt, dat is toch geen kleine jongen?"
"Nee, wat heet! Directeur van het Max Planckinstituut, president van de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen, dat is een internationale topwetenschapper. De beste psycholinguïst die we hebben."
"En die serveert hier dus even Goldberg vakkundig af."
"Daar lijkt het wel op, ja."
"Dan kan Goldberg dus eigenlijk wel weer inpakken."
"Ik denk het ook"
"Of Verhagen. Dat is nog een heel gepak daar in die taalkundewereld."
"Zo!"
"Maar waarom zegt zo'n journalist dat er dan niet even bij?"
"Ja, dat dacht ik ook! Twee grote artikelen in dezelfde krant, over hetzelfde onderwerp, en in het tweede wordt met geen woord over het eerste gesproken. Dat was ook nog dezelfde journalist, en je zou toch zeggen dat zo'n redactie dat in de gaten moet hebben. Zo van, ja, we schreven wel een tijdje terug dat grammatica niet bestaat en zo, maar daar komen we nu toch op terug, of althans, er zijn mensen die daar anders over denken. Maar nee, hier zetten ze dan boven Archaïsche troep in je bol."
"Lekkere titel. Maar ik snap er niet veel van."
"Nou! En het ergste is: wij moeten dat weer allemaal in de klas uitleggen. Straks vraagt er weer eentje: meester, hoe zit dat met die grammatica? Bestaat die nou of niet? Of is dat allemaal archaïsche troep in uw bol? En wat betekent het woord archaïsch eigenlijk?"
"Ik denk dat ik maar weer een dictee geef."
"Ja dat doe ik ook maar. Kan ik gewoon de fouten aanstrepen en naar het Groene Boekje verwijzen."
"Lekker makkelijk."
Lees minder

Met een t

Afgelopen zondagochtend luisterde ik maar half naar het programma Vroege Vogels op radio 1. Twee mannen, op locatie, hadden het over het natuurgebied de Veluwe. Een van de mannen haalde een slogan aan van de "Vrienden van de Veluwe". Die luidde: De Veluwe verdient beter. Hij leek wat te aarzelen, en voegde een beetje lacherig toe: "Met een t natuurlijk." De andere man antwoordde bevestigend: "Ja, haha, met een t".

De twee mannen gaven de indruk dat ze elkaar uitstekend begrepen, en dat die toevoeging uiterst zinvolle informatie bevatte, maar ik heb er een halve dag over lopen nadenken. Ik snap natuurlijk wel dat je verdient met een t of met een d kunt schrijven, maar wat is dat in dit gesprek voor informatie? Waar gáát dit over?

Ik denk nu dat ik het weet.

Lees meer/ minder

Zoals zoveel slogans bevat de zin De Veluwe verdient beter een klein dubbelzinnigheidje. Het werkwoord verdienen kan worden opgevat in de betekenis van "inkomsten verwerven", maar ook als "waard zijn dat je iets krijgt". Zeker in combinatie met beter ontstaat een vaste uitdrukking met die laatste betekenis. Maar de eerste geeft de indruk dat het natuurgebied ook economische winst kan opleveren. Dit is in feite de "insteek" van de Vrienden van de Veluwe. Een lezing van hun voorzitter, met de slogan als titel, krijgt als ondertitel mee: Over de economische kansen van de Veluwe.

Eigenlijk zit dit verschil niet alleen in de betekenis van het woord verdienen, maar ook in de rol die het onderwerp speelt. Het verschil tussen Zij verdient een ton per jaar en Zij verdient een grotere waardering zit 'm eerder in het feit dat zij in het eerste geval iets doet, terwijl haar in het tweede geval alleen iets overkomt. In de grammatica is dat het verschil tussen de handelende persoon en de ondervindende persoon (de "ervaarder"). In beide gevallen is zij het grammaticale onderwerp, maar in het eerste geval speelt dat onderwerp een actievere rol, en in het tweede geval een passievere.

Waarom omschreef de man dit met de toevoeging "Met een t"? Wat probeert hij hier duidelijk te maken? Ik denk dat het zó zit: hij voelde aan dat de dubbelzinnigheid van de slogan te maken had met de verhouding tussen onderwerp en gezegde, en de rol die het onderwerp speelde. Maar hij miste de grammaticale terminologie om dit uit te drukken. Daarom nam hij zijn toevlucht tot een andere dubbelzinnigheid: de spelling van het woord verdient.

Waarschijnlijk redeneerde hij dat de spelling verdient meer te maken heeft met een actieve rol van de Veluwe, en dat de spelling verdiend eerder de passieve betekenis oproept. Daar zit een kern van waarheid in (het voltooid deelwoord wordt natuurlijk altijd gebruikt bij een lijdende vorm), maar het idee dat verdiend in de zin De Veluwe verdient beter een mogelijke schrijfwijze is, slaat natuurlijk nergens op.

Achteraf bezien vind ik het nog niet eens zo gek dat iemand zo redeneert. Dat de Nederlandse taalgebruiker maar bitter weinig grammaticale terminologie tot zijn beschikking heeft om iets interessants over taal te zeggen, dat is iets waar de taalprof hartstochtelijk tegen ten strijde trekt. Dat mensen de indruk hebben dat de spelling het diepste niveau van grammaticale analyse vertegenwoordigt is betreurenswaardig, maar helaas maar al te waar. Één ding blijft aan dit voorval echter volkomen verbijsterend: De twee mannen begrepen elkaar.

Lees minder

Prutswerk in de schijnwerpers

Taalkundige analyse is erg gemakkelijk, tenminste als je het "bureau voor geschreven communicatie"  Sabel moet geloven.  Dit bureau publiceert een dag na de troonrede al een "analyse" (inmiddels wijselijk verwijderd van de site) die moet uitwijzen dat het taalgebruik van die troonrede samenbindend en toekomstgericht is.

Bij nadere bestudering lijkt deze "analyse" meteen na de publicatie van de troonrede op het internet, tijdens de middagborrel in elkaar geflanst. Zo kan mijn kleine broertje het ook, merkt de taalprof hierbij op, maar zelfs die zou dit niet durven publiceren.

Lees meer/ minder

Waaruit bestaat die "analyse"? Dat is snel gezegd: er worden woorden en zinnen geteld. "De troonrede bevat 1604 woorden en 122 zinnen", is de opzienbarende uitkomst van de eerste telling. De taalprof telt maar 114 zinnen, maar och, dit zal de "analyse" niet merkbaar beïnvloeden. Er worden trouwens geen conclusies uit getrokken.

Wat wordt er dan wel geconcludeerd? "De troonrede bevat redelijk veel passief taalgebruik, met woorden als worden/wordt (18x), kunnen (8x) en zullen/zal (8x)". Opmerkelijk! Wat is er passief aan kunnen en zullen/zal? En waarom niet kunnen/kan (10x)? Hebben de tellers wel gezien dat zullen op 4 plaatsen in één gezegde staat met worden? Die zouden maar één keer mee mogen tellen, zou je denken.

Daar komt bij dat 4 van die 18 voorkomens van worden/wordt helemaal geen passief zijn, maar naamwoordelijk gezegde, zoals in kinderopvang wordt goedkoper. Er zijn maar 14 werkwoordelijke gezegdes met worden/wordt in de lijdende vorm. En hoe zit het met de gezegdes met is/zijn, de voltooide tijd van de lijdende vorm? Tja, die zijn door het bureau Sabel niet meegeteld. Waarom niet? Ik denk omdat je die niet zonder na te denken kunt tellen. Toch staan ze er wel in. De taalprof heeft ze handmatig geteld: tussen de 4 en de 6 met zijn, tussen de 3 en de 5 met is (over sommige gevallen, zoals de militairen zijn op hun taak voorbereid, kun je twisten).

Maar wat zijn dat eigenlijk voor verhoudingen? Tussen de 21 en 25 passieve gezegdes op 114 (of 122) zinnen, is dat veel? Bedenk dat sommige zinnen meer dan één gezegde hebben, omdat er bijzinnen in staan. Meer dan 80% van de gezegdes is dus niet passief. Je zou ook kunnen zeggen dat de troonrede helemaal niet zo passief is. Het ligt er maar aan wat je bij voorbaat al dacht.

De "inhoudelijke analyse" is van hetzelfde laken een pak. Woordjes tellen, en dan de krenten eruit pikken. Sabel geeft een toptien van de meest voorkomende "betekenisvolle woorden": ons, onze (23), regering (15), land (11), mensen (11), meer (10), Nederland (9), toekomst (8), elkaar (7), werken (7) en beter (6). De "niet betekenisvolle woorden" zijn in het lijstje niet opgenomen. Die zouden anders de eerste 12 plaatsen innemen, met de (115), en (59), in (55)  als koplopers. Ons en onze zijn bij elkaar geteld, dan staat het mooi bovenaan, want we willen graag aantonen dat de troonrede "samenbindend" is.

Ten behoeve van de uitkomst is ons/onze wel meegerekend, en die/dat (32) niet, want die woorden hebben blijkbaar niet genoeg betekenis. Ook nemen we elkaar (7) natuurlijk wel op, maar zich (11) niet, want dat is niet samenbindend genoeg. O ja, en we rekenen de zelfstandige naamwoorden regering (15), land (11), mensen (11) en toekomst (8) wel mee, maar jaar (8) niet, want anders valt beter (6) uit de toptien.

Wat "bewijzen" deze tellingen? Niet veel, zou ik denken. De tekst gaat over de plannen van de regering met ons land (die combinatie komt 7 keer voor, dat is trouwens een belangrijk deel van  ons/onze), dat land heet Nederland (moet je ons land en Nederland niet ook bij elkaar tellen?), en het gaat over de toekomst van de mensen. Opzienbarende getallen, hoor! Wat hadden dan de veel voorkomende woorden moeten zijn? Duitsland? Jullie? Dieren? Verleden?

De tellingen zijn slordig, de grammaticale analyse is prutswerk, en de conclusies zijn onbeduidend of niet te rechtvaardigen op grond van de cijfers. Mooie reclame voor je "bureau voor geschreven communicatie"! Ik zou het niet hebben durven publiceren.

Lees minder

Geprüft

"Hee, ben je druk bezig?"
"Ja, ik ben bezig met een logje over bepaald en onbepaald en dan moet ik ook nog een paar emails beantwoorden en een syllabus schrijven en ..."
"Jaja, ho maar, ik wou je alleen iets laten zien. Kan dat effe tussendoor?"
"Ehh, nou vooruit, waar gaat het over?"
"Nou ik was net in de reformzaak en daar hadden ze een reclamekaartje op de kassa staan en daar stond op, je gelooft je ogen niet, wacht, ik heb het opgeschreven, hier, moet je kijken!"
"Chokoladeknappers. Die moet u geproeft hebben. Jaja. Zeker van een Duitse bakker?"
"Ja, van de Bio-Bäckerei, hoe wist je dat?"
Lees meer/ minder

"Gokje. Chocolade met een k, dat is geen Nederlands. In Denemarken spellen ze het zo, maar in combinatie met die reformwinkel dacht ik dat het wel van het Duitse Schokolade zou zijn vertaald. Dan blijft die k makkelijk hangen."
"O. Nou, ja, die k, dat had ik niet eens gezien. Maar wat vind je van dat geproeft?"
"Ik heb gezworen dat ik op mijn weblog niets over spelling zou schrijven."
"Nee, maar je hoeft er ook niets over te schríjven!"
"Dat zal ik ook zeker niet doen. Ik maak daar geen woord aan vuil, aan spelling."
"Maar wat vind je van zoiets? Is het niet verschrikkelijk dat de mensen 't kofschip niet meer kennen?"
"Ik vind het eerder verschrikkelijk dat mensen 't kofschip wél kennen."
"Hè?"
"Deze spelfout komt eerder van iemand die volgens 't kofschip redeneert."
"O?"
"Die denkt, geproefd, dat is met een f, die zit in 't kofschip, dan moet geproefd met een t."
"Maar dat is toch niet goed? Je moet toch de stam nemen?"
"[zucht] Wat is dan de stam?"
"Dat is proef."
"Met een f."
"Nee, niet met een f, want het gaat niet om hoe het klinkt, je moet het hele werkwoord nemen en dan moet je..."
"Ja, hoor es, je hoeft mij 't kofschip niet uit te leggen, ik wéét hoe bezopen die regel in elkaar zit."
"Maar zo zit het toch? Zo hóórt het toch?"
"Nee, zo hoort het helemáál niet!"
"O nee? Hoe zit het dan?"
"Goed. Stel je voor dat in die reformwinkel een paar van die chokoladeknappers-met-een-k op de toonbank liggen, om de klanten te laten proeven. Daar mogen de klanten dan een stukje vanaf bijten, en ze terugleggen op een ander bordje."
"Okee..."
"Dus op het ene bordje liggen chokoladeknappers die nog niet geproefd zijn en op het andere liggen chokoladeknappers die wél geproefd zijn."
"Hè getsie, moet dat nou, zo'n smerig voorbeeld?"
"Je hoeft ze niet zelf te proeven, ik wil alleen horen wat je bij dat tweede bordje zou zeggen. Daar liggen de ..."
"Ehh, daar liggen de geproefde chokoladeknappers. Hee, nou zeg ik het met een d!"
"Precies! Dat zou je dan toch niet met een t schrijven, of wel soms?"
"Nee natuurlijk niet!"
"Nou, schrijf dan geproefd ook met een d! Je schrijft hond toch ook met een d omdat het honden is en niet honten?"
"Ja, als je het zo zegt klinkt het wel logisch. Maar dan heb ik dat hele kofschip dus niet meer nodig?"
"Zo is het. Het is een domme regel. Gaar stom, dat is het, een poep regel."
"Nou nou, kan het niet een beetje minder?"
"Ja, dat heb ik net geleerd van een reactie op een andere log. Zo zeg je dat tegenwoordig."
"O, nou voor mij hoeft dat niet. Maar waarom gebruikt iedereen die kofschipregel dan nog?"
"Tja, als het een beetje grammatica wordt, dan mag dat niet meer. Mensen mogen blijkbaar niet nadenken als het om taal gaat. Daarom worden ze dom gehouden met allerlei ezelsbruggetjes."
"Rustig rustig"
"Het is gewoon een complot om de taalgebruikers dom te houden! Dat zie je bij geen enkel ander vakgebied, zo'n het-mag-vooral-niet-te-moeilijk-wordenlobby. Overal wordt gewoon gezegd hoe het zit en wat we ervan weten, en als het over taal gaat mag dat ineens niet meer. Nee, dan verstoppen we alles achter afstompende ongeveer-regeltjes die in de meeste gevallen bij iedereen dezelfde uitkomst opleveren, en die leren we onze kinderen gedachteloos toepassen, zodat ze vooral niet nieuwsgierig worden naar hoe taal in elkaar zit, en voor hun hele leven een gruwelijke pesthekel krijgen aan de grammatica-"
"Hoho, rustig nou eens even, er klopt weer zo'n opgezwollen ader in je nek, en je vingers worden wit als je zo hard op dat toetsenbord drukt. Laat die computer nou eventjes met rust, nee, zet eens neer, niet wéér uit het raam!"
Lees minder

Ontleedoefening

Let op! Een ontleedoefening, om je kennis van de grammatica te testen. Zoek het onderwerp in de volgende zinnen. Hint: het onderwerp staat schuingedrukt:

• Deze oefening is erg eenvoudig.
• Ongeïnteresseerd maakte de leerling de ontleedoefening.
• Mij wordt nooit eens opgedragen om dit goed uit te leggen.
• Maak jij nog maar eens een extra oefening!
• Waarom verbaasden de docent de vele goede antwoorden?

Jezus, wat flauw! Wat wil de taalprof met deze "oefening" bereiken?

Lees meer/ minder

Vind je dit echt zo flauw? Waarom ben je dan wel voortdurend zelf op zoek naar stomme ezelsbruggetjes waarmee je het onderwerp kunt aanwijzen zonder dat je snapt waar je mee bezig bent? Wat heeft het in vredesnaam voor nut om het onderwerp te kunnen vinden als je geen flauw benul hebt van wat een onderwerp nou eigenlijk is?

Je zult het toch wel met me eens zijn dat je van de bovenstaande "oefening" niet veel kunt leren. Nou, wat leer je dan van een ezelsbruggetje dat je zonder na te denken kunt toepassen?

De enige manier om van de bovenstaande zinnen iets te leren is je af te vragen waarom het schuingedrukte zinsdeel het onderwerp is. En let op: dat zinsdeel is niet het onderwerp omdat het schuingedrukt is!

Hetzelfde geldt als je bijvoorbeeld het ezelsbruggetje hebt geleerd dat het onderwerp altijd naast de persoonsvorm staat (wat trouwens niet eens klopt, zie de derde en de vijfde zin). Een zinsdeel is nooit het onderwerp omdat het naast de persoonsvorm staat. Evenmin is een zinsdeel het onderwerp omdat het in getal overeenkomt met de persoonsvorm. Al die ezelsbruggetjes zoomen in op een symptoom. Denk maar aan een ziekte waar je rode vlekjes van krijgt. Je kunt niet zeggen dat iemand de mazelen heeft omdat hij rode vlekjes heeft. Rode vlekjes vormen een van de symptomen van de mazelen.

Testjes kunnen handig zijn om je aanwijzingen op te leveren. Maar vertrouw nooit op één testje, en houd in het oog wat het zinsdeel dat je zoekt precies inhoudt. In geval van het onderwerp: dat is het zinsdeel dat doet of is wat het predicaat (het gezegde plus eventuele voorwerpen) betekent. In de eerste zin is bijvoorbeeld de oefening datgene wat eenvoudig is. En in de laatste zijn de vele goede antwoorden de dingen die iets doen, namelijk de docent verbazen.

Alleen de derde zin is wat dat betreft een beetje lastig. Het predicaat is mij opgedragen worden. Misschien vind je het moeilijk om hiervan te zeggen of dit nou doen of zijn is. Eigenlijk zou je zeggen dat het gedaan worden is, maar als je echt moet kiezen tussen doen en zijn, moet je toch toegeven dat gedaan worden eerder iets is dat iets doet dan dat iets is. Nou ja, in dat geval is dat iets dat opgedragen wordt, duidelijk: dat is om dit goed uit te leggen. Wat ik hierbij hopelijk gedaan heb.

Lees minder

Helemaal ernaast

Onder de titel Taal: helemaal geweldig schrijft Lucas Gasthuis deze week een column in de Elsevier. De titel verraadt al waar het stukje over gaat: het bijwoord helemaal. Wat is daarmee aan de hand dan? Wel, het is tegenwoordig populair, omdat het -volgens de columnist- past in onze "emo-cultuur" om hevig te overdrijven. Lekkere quote: "het einde van de overtreffende trappen is nog lang niet in zicht". En, o ja, het is "bijna altijd overbodig". Ook dat nog.

Hoe moet je beginnen om volslagen wartaal te bekritiseren?

Lees meer/ minder

Want heel erg veel klopt er niet in dit stukje. Hoe langer ik ernaar kijk, hoe meer ik tot de conclusie kom dat het aan alle kanten fout is. Laat ik als taalprof dan maar beginnen met een van de twee grammaticale termen die in het stukje staan. Voorzover ik me herinner dan, want ik las de column in een kiosk en ik vond het zonde om alleen daarvoor een heel tijdschrift aan te schaffen. Er zou sprake zijn van "overtreffende trappen". Hoezo overtreffende trappen?

Voor degene die het niet weet: overtreffende trap is een grammaticale term, een technische term, in het Nederlands voor een bijvoeglijk naamwoord met de uitgang -st(e): grootste, beste, oudste. Daarvan is hier natuurlijk geen sprake. Helemaal geweldig is helemaal geen overtreffende trap. Het versterkende bijwoord (tweede grammaticale term, die overigens wel goed gebruikt wordt) helemaal doet wat die term al zegt: het versterkt het woord geweldig.

Waarom mag dat niet, een woord als geweldig versterken? Waarom moet daarover geschamperd worden? Ik begrijp dat niet. Is het niet meer belangrijk om te laten weten hoe je over dingen denkt, wat je gevoelens zijn? De columnist geeft de indruk een uitwas aan de kaak te stellen, maar in feite pleit hij voor verschraling. En daarbij: mogen andere versterkende bijwoorden dan ook niet meer? Die bestaan anders al eeuwen!

Maar is het dan niet overdreven om geweldig te versterken? Dat is toch al zelf een woord dat sterke gevoelens uitdrukt? Is dat dan niet toch een teken van een "hyper-emotionele cultuur" dat we onze sterkste woorden ook nog eens gaan versterken? Je kunt het wel met veel zekerheid beweren, maar ik geloof daar niets van.

Als je maar een heel klein beetje van taalgeschiedenis weet, dan weet je dat sterke woorden na verloop van tijd een beetje "slijten". Vreselijk is na een halve eeuw lang niet meer zo vreselijk, geweldig is niet meer zo geweldig, en zelfs optimaal wordt op den duur niet meer zo optimaal als het letterlijk was.

Dat kun je erg vinden, maar zo gaat het al eeuwen en het zou gek zijn als het ineens anders ging. Hevige woorden vervlakken. Maar gelukkig, de taal heeft versterkende bijwoorden tot haar beschikking, zoals zeer, erg, helemaal, totaal, uiterst, en nog een paar, waarvan er altijd wel eentje in de mode is. Ook al zoiets waar een beetje taalkundige een geeuw niet bij kan onderdrukken.

Met behulp van versterkende bijwoorden kun je die vervlakte bijvoeglijke naamwoorden  weer wat opkrikken tot het oorspronkelijke niveau. Volgens mij is er dan ook absoluut (hee, dat is er ook een!) geen sprake van overdrijving, er wordt geen hogere graad bereikt dan de oorspronkelijke betekenis.

Maar hoe zit het dan met helemaal gratis, dat de columnist na "oppervlakkige bestudering van de Volkskrant op een willekeurige maandagmorgen" had gevonden? Gratis is toch gratis? Dat versterkende bijwoord helemaal is toch overbodig dan? Ook dat lijkt me onzin.

Waarom zou een taalgebruiker een overbodig woordje toevoegen bij een woord als gratis? Wat heeft dat voor functie? Als je gratis als een absoluut begrip ziet, kan iets inderdaad niet meer gratis zijn dan gratis. De conclusie moet dan ook zijn: blijkbaar ziet de taalgebruiker gratis niet meer als een absoluut begrip.

Dat zouden ze bij de Elsevier toch moeten snappen, zou je zo denken. De doelgroep van de Elsevier ligt dacht ik in het bedrijfsleven, waar gratis vaak betekent dat je weliswaar voor een bepaald product niets hoeft te betalen, maar wel vast zit aan iets anders, zoals een ander product, of een contract waarmee je jezelf verplicht om iedere maand automatisch tientallen euro's voor een abonnement over te schrijven of je ziel verkoopt aan de duivel, ik zeg maar wat. In die context lijkt me helemaal gratis bedoeld om aan te geven dat er ook echt (maar dan ook echt) helemaal niets aan vast zit. En ik wil best aannemen dat dat vaak een reclameleugen is, maar dat is gratis ook al. Het punt is dat helemaal gratis wel degelijk op een nuttige manier verschilt van gratis.

Ook al is de hele column taalkundige bagger, dit soort stukjes zijn enorm populair. Waarom? Geen idee. Vinden we het leuk om mensen uit te lachen om hun taalgebruik? Voelen we ons "betrapt" doordat we het idee hebben dat de columnist ons "een spiegel voorhoudt" als hij ons gebruik van het woordje helemaal (want iedereen gebruikt dat woordje) uitlegt als aanstellerij? Juichen we het toe dat iemand de "oververhitting" van onze maatschappij "een halt toeroept"? Ik weet het niet. Maar wat ik wel weet is: als we allemaal wat meer wisten van grammatica, dan konden we ook lachen om deze onzin.

Lees minder

Ontleden voorkomt blunderen?

Ik snap wel dat de LOI iets moet doen om een cursus Spelling en Grammatica aan te prijzen, maar waarom moet dat zo makkelijk? "Vermijd tekstblunder en leer nu de juiste spelling", kopt de onderwijsinstelling. En onder het kopje Grammatica: "Weet je eenmaal hoe een goede zin in elkaar zit, dan zul je niet snel fouten maken." Wie verzint deze onzin?

Lees meer/ minder

Het omgekeerde van die laatste zin is ook al waar: "Weet je eenmaal hoe een verkeerde zin in elkaar zit, dan zul je niet snel fouten maken". En erg genoeg betekent de zin ook nog hetzelfde als: "Als je snel fouten maakt, weet je dus niet hoe een goede zin in elkaar zit." Wordt de onzin al een beetje duidelijk?

Laat ik het nog maar eens herhalen: het grammaticaal ontleden van zinnen en woorden is niet bedoeld om "fouten" te vermijden, of om beter te leren spreken en schrijven. Hooguit kan iemand die de grammaticale analyse beheerst beter redeneren over goed en fout.

Het leren van grammaticale ontleding is bedoeld om te kunnen praten over taal. Je kunt niets verstandigs zeggen over taal, of over taaluitingen, zonder dat je in staat bent om te zien hoe het allemaal in elkaar zit. Je kunt niets zeggen over hoe mensen talen leren, of over verschillen tussen talen, of over hoe je een computer moet programmeren om taal te verwerken, zonder dat je dat doet in grammaticale termen. Het punt is namelijk dat al die dingen gebaseerd zijn op grammaticale principes. Zo is het nu eenmaal. Dat ligt nou eens niet aan de Taalunie, of het Genootschap Onze Taal, zo zit de wereld in elkaar. 
Wie het nut van het leren van grammaticale ontleding beperkt tot een betere taalbeheersing, is net als iemand die een hypermoderne nieuwe videorecorder koopt alleen om oude banden te bekijken. Dat kan wel, maar het nut is beperkt, en je laat een hele hoop interessante mogelijkheden ongebruikt. Op zijn minst zonde, maar je zou het ook dom kunnen noemen. Zelfs als je voornaamste doel is om je oude banden te blijven bekijken, wat is dan het verstandigste: voor altijd oude, beperkte videorecorders blijven kopen, of eens goed kijken wat je allemaal nog meer met die nieuwe kunt doen?

Lees minder

Spreken meer dan zilver

Sommige mensen houden er wel heel vreemde denkbeelden op na. Er zijn zelfs lezers van dit weblog, die het wel eens met de taalprof oneens zijn. Het moet niet veel gekker worden.

Een sterk voorbeeld is te lezen op het weblog www.tothiertoe.nl, waar de auteur op 9 augustus 2006 onder het kopje Talen leren het onderzoek van Jansen en Van Onna aanhaalt, en de bespreking daarvan door de Taalprof. De weblogster formuleert haar commentaar aldus:

Lees meer/ minder

De taalprof heeft daarover een aardige theorette: hij vraagt zich af wat er eigenlijk mis is met zelfoverschatting. Alle tweedetalenleraren zijn het er immers over eens dat je een taal alleen maar goed kunt leren door hem vaak te gebruiken. [...]

Wat blijkt nu als je het rapport leest: het ging helemaal niet over spreekvaardigheid, alleen maar over lezen, luisteren en schrijven. Exit theorette.

Nou lijkt me om te beginnen het woord "theorette" een beetje te veel eer voor de vraag die de taalprof opwerpt. Dat woord mag dan misschien ironisch bedoeld zijn (maar met die zelfbedachte woorden weet je het maar nooit), maar het moet toch iets betekenen als "kleine theorie", en daarvan is eigenlijk geen sprake.

Erger is echter de manier waarop deze "theorette" vervolgens wordt afgeserveerd ("Exit theorette"). Het rapport van Jansen en Van Onna gaat "alleen maar over lezen, luisteren en schrijven", en dus is de "theorette" van de taalprof onjuist. Wat is dat voor een rare kronkelredenering?

Blijkbaar denkt de weblogster van www.tothiertoe.nl dat lezen, luisteren, schrijven en spreken gescheiden vaardigheden zijn, die niets met elkaar te maken hebben. Maar dat is natuurlijk onzin. Hoewel je elk van die vaardigheden apart kunt oefenen en meten, is je totale taalvaardigheid een soort optelsom van al die deelvaardigheden. Je beheersing van het Engels hangt af van hoe goed je Engels spreekt, verstaat, schrijft en leest (en in welke situaties je dat kunt). Het rapport van Jansen en Van Onna meet alleen de laatste drie, maar gaat natuurlijk over het geheel (eigenlijk gaat het rapport niet eens in de eerste plaats over taalbeheersing, maar over het zelfbeeld van de Nederlanders met betrekking daartoe).

De opmerking ("theorette") van de taalprof betreft de totale taalverwerving. Iedereen is het erover eens dat je het beste een taal leert door de interactie met andere taalgebruikers. Daar kan echt niemand omheen, ook al kiezen een paar toevallige onderzoekers ervoor om het spreken in hun metingen buiten beschouwing te laten.

Als je op die manier een betere beheersing van een vreemde taal krijgt, kun je dat meten op het gebied van spreken, luisteren, lezen en schrijven. Op allevier die gebieden moet zo'n betere taalbeheersing tot uitdrukking komen. Anders kloppen de meetmethoden niet.

Lees minder

De taalprof corrigeert zichzelf

Nou deed ik gisteren zelf wat ik de columnist Hofland verweet: alleen maar retoriek, en nauwelijks inhoud. Het zal wel aan het tijdstip hebben gelegen (de taalprof stapt ook wel eens met het verkeerde been uit bed), maar wat gebeurd is, is gebeurd. Een zwarte bladzijde in de geschiedenis van het taalprof-weblog.

Laat ik dan toch maar eens proberen om iets verstandigs te zeggen zonder grappen en grollen. Niet gemakkelijk, maar wel nodig.

Lees meer/ minder

Hofland gaf in zijn column van vrijdag 4 augustus 2006 in de NRC een lijstje van "zich verbreidende wantoestanden" in de Nederlandse taal. Ik weet niet of dat zijn hele lijstje is (vast niet, anders valt het nogal mee), en ik heb ook geen idee of het belangrijkste vooraan staat (ik denk het niet), maar het zijn precies 6 "wantoestanden". Moeilijk te bespreken, want Hofland geeft eigenlijk bijna steeds een sterk of hilarisch voorbeeld, en overal zit veel meer aan vast. Maar ik doe het toch maar.

"Wantoestand" 1 is wat Hofland aanduidt met het zelfbedachte woord geslachtsvervreemding, met als voorbeeld Amsterdam met haar grachten in het zomer. Nou heb ik persoonlijk het zomer nog nooit waargenomen. Het komt een heel enkele keer voor op het internet, maar het lijkt me absoluut nog geen "zich verbreidende wantoestand". De andere "taalfout", haar in plaats van zijn, dat is wel een al tientallen jaren gesignaleerde "wantoestand". Nou ja, wantoestand, de meeste taalkundigen signaleren, in ieder geval in de noordelijke helft van het Nederlandse taalgebied, de toenemende neiging om haar te gebruiken voor abstracte dingen (en vrouwen) en zijn voor concrete dingen (en mannen).

Ik weet niet wat erger is: die nieuwe, spontane regel, of de reden waarom het zijn moet zijn. Weet iemand eigenlijk waarom dat is? Omdat je de meeste namen van steden kunt voorzien van het lidwoord het (het Amsterdam van het zuiden). En bij het hoort zijn (ook al zo'n fijne regel, die je van mij best een wantoestand mag noemen).

Wantoestand 2 is de "aarzelende, breedsprakige onnauwkeurigheid in de spreektaal". Ik vraag me dan meteen af: wat is er mis met aarzeling? Moet iedereen er dan maar zonder na te denken van alles uitflappen met een stelligheid alsof er geen twijfel mogelijk is? Het lijkt me veel beter als je standaard een beetje voorbehoud maakt bij wat je zegt.

En hoezo "onnauwkeurigheid"? Het voorbeeld, Jaaaa, dan krijg ik zoiets van dà-hàg, bekijk het maar. Zeg maar. Toch?, daar is niets onnauwkeurigs aan. Meestal worden deze formules als "vaag" beschreven. "Onnauwkeurig" vind ik wel erg onnauwkeurig gezegd. Maar ook "vaag" zou ik een verkeerde beschrijving vinden. Het is hoogstens allemaal te nauwkeurig. Er zitten allerlei afzwakkingen en signalen van aarzeling in die uiting, terwijl natuurlijk in spreektaal ook de intonatie moet worden meegenomen. Ik denk dat de luisteraar na deze zin exact op de hoogte is van het gevoel van de spreker. Dan kun je wel pleiten voor bondigheid, maar dan verlies je toch een hoop nauwkeurigheid.

Van mij mag iedereen zich ergeren aan al deze formuleringen, maar noem het niet onnauwkeurig of zelfs vaag, want daar is geen enkele reden voor. Zeg dan ronduit dat je geen behoefte hebt aan al die informatie, en dat je liever een gesprek in ruwe samenvatting voert dan tot een serieuze uitwisseling van gedachten en gevoelens te komen. Zeg dan eerlijk dat de ander je niet interesseert.

Wantoestand 3: het "lettergrepen slikken". Hofland doelt hier op het zogeheten "fonetisch reduceren" van woorden en uitdrukkingen. Het vereenvoudigen of zelfs weglaten van losse klanken is in de "beschaafde" spreektaal juist gewenst, maar in sommige gevallen worden hele lettergrepen weggelaten. Een vaste uitdrukking als op een gegeven moment wordt nooit volledig uitgesproken, het komt zelfs heel gekunsteld over als je dat wel doet. Hofland haalt Balkenende aan als iemand die fonetische reductie tot het uiterste doorvoert, en daar zit wel wat in, maar Balkenende lijkt me niet representatief voor de gemiddelde Nederlander, laat staan dat hij in dit opzicht een voorbeeldfunctie vervult.

Wantoestand 4 (dit wordt een lange zit): de onvermijdelijke "woekering van het Engels". Nu gaat het om het woord oppimpen, dat zelfs een "betrekkelijk nieuw" woord als opleuken heeft vervangen. Voor het gemak vergeten we maar even dat een jaar of tien geleden de taalcritici mopperden over het woord opleuken, dat ze maar niks vonden, want nu is het blijkbaar jammer dat het weer verdwenen is. Ook schuiven we even onder de mat dat het woord opleuken op het internet nog steeds ongeveer honderd keer zo vaak voorkomt als het woord oppimpen, want echte cijfers zijn funest voor het mooie voorbeeld.

Wat is er eigenlijk tegen op oppimpen? Ja, het komt uit het Engels, maar wat zou dat? Hofland beweert: het betekent eigenlijk "oppooieren", omdat pimp in het Engels "pooier" betekent. Ja sorry, maar dat is een foute redenering. Dat klopt wel voor het Engels, maar niet voor het Nederlands. In het Nederlands bestaat namelijk het woord pimp niet in de betekenis "pooier". Want dát hebben wij niet overgenomen. Alleen het werkwoord to pimp (in de betekenis "opleuken") vonden we wel een leuk, bruikbaar woord. Dat dat woord in het Engels een relatie heeft met "pooier" speelt in het Nederlands geen enkele rol.

Laat ik nog eens verzekeren: van de taalprof mag iedereen zich ergeren aan oppimpen of opleuken, of aan welke andere woorden dan ook. Maar zodra je beweringen doet over hoe het allemaal in elkaar zit, houdt hij deze beweringen kritisch tegen het licht.

De vijfde wantoestand is "zinloze toevoeging van lettergrepen". Dat is een grammaticaal armzalige omschrijving van de trend om werkwoorden te voorzien van zogeheten partikels. Herhaaldelijk gesignaleerd, en op een verstandige manier besproken in het maandblad Onze Taal, maar die informatie is blijkbaar aan Hoflands aandacht ontsnapt. Huren wordt inhuren, schatten wordt inschatten, en (nieuw) vinden wordt terugvinden. Dat is inderdaad een trend, en niet alleen in het Nederlands, maar ook in het Italiaans en in het Engels.

De oorzaak? Daarover zijn de geleerden het niet eens: misschien heeft de intonatie er iets mee te maken (in een lang woord heb je meer mogelijkheden voor intonatie, en in het Nederlands wordt zo'n partikelwerkwoord gesplitst, zodat het op twee plaatsen in de zin staat: wij schatten dit zó in). Maar het is ook duidelijk dat in veel gevallen een extra betekenis ontstaat: door een partikel toe te voegen, leg je meer de nadruk op het "resultaatkarakter" van het werkwoord. Het partikel vergroot zo de zeggingskracht van het werkwoord.

Dan de laatste wantoestand, nummer 6. "Terloopse verdachtmakingen". Die verraste me een beetje, want die had ik nog nooit gehoord. Wat houdt dat dan in? Dat je iets zegt als Piet, inmiddels (alweer) 44, ... Hier wordt volgens Hofland van alles mee gesuggereerd, bijvoorbeeld dat 44 al een hele leeftijd is en dat Piet dus een oude man is met wie geen rekening meer hoeft te worden gehouden.

Ik snap die ergernis wel, maar hoezo is dat een "talige wantoestand"? Je kunt wel opmerken dat mensen elkaar vaker uitschelden, maar daar kun je de taal toch niet de schuld van geven? Het lijkt een beetje op wantoestand 2 (teveel omhaal van woorden), met dit verschil dat Hofland hier de betekenis van die breedsprakigheid wel heel scherp erkent en vindt dat die ongepast is. Ook daar is iets voor te zeggen, maar zoals gezegd: het heeft niets met de taal te maken, maar eerder met de omgangsvormen.

Dan, ten slotte: waar ligt het allemaal aan? Drie oorzaken, volgens Hofland: het onderwijs, de reclamewereld met zijn hang naar de overtreffende trap, de openbare sprekers met hun zucht naar zelfprofilering, en "de gewone mensen" die onderhand gaan denken dat het allemaal zo hoort. Ik snap daar helemaal niets van.

Het onderwijs, dat kan natuurlijk nooit de oorzaak zijn van al deze wantoestanden. Hoogstens zou je ervoor kunnen pleiten dat het onderwijs ze zou moeten bestrijden, of je zou kunnen klagen dat het onderwijs dat niet voldoende doet. Het idee dat sprekers "in de openbare ruimte" (reclame en openbare sprekers) schuldig zijn aan talige wantoestanden is al terug te vinden (ja ik zie het, terug te vinden) bij Vondel, die ergens opmerkt dat de mensen steeds beter de standaardtaal spreken, behalve de mensen "in hofkringen" en de advocaten die in het openbaar pleitredes houden. Reclame bestond in de zeventiende eeuw nog nauwelijks. Toch heeft nog nooit iemand voor een globale ontwikkeling zo'n verband kunnen leggen. Het is dus allemaal maar giswerk.

O ja, en de "gewone mensen", die denken "dat het zo hoort". Ik denk dat "gewone mensen" niet zozeer bezig zijn met "hoe het hoort", maar meer met hoe ze op een zo efficiënt mogelijke manier kunnen communiceren met hun "gewone" medetaalgebruikers. Dat ze zich daarbij aanpassen aan het gemiddelde is onvermijdelijk. Het is niet erg eerlijk om die als vierde "oorzaak van wantoestanden" aan de schandpaal te nagelen.
Lees minder

Ze bakken er weer niets van

Paniek! Op 31 juli 2006 werd de noodklok geluid over de taalbeheersing van de Nederlanders. "Taalbeheersing Nederlanders belabberd", kopten de meeste kranten elkaar na. Van de Metro tot de NRC, van nu.nl tot Tubantia, ze waren het roerend eens: het is droevig gesteld met de taalbeheersing van de Nederlanders.

De Taalprof ziet dat alles hoofdschuddend aan. Er is in ieder geval één ding belabberd, en dat is de berichtgeving in deze kwestie. Want eigenlijk is het een hoax.

Lees meer/ minder

De veroorzakers zijn twee Nijmeegse communicatiewetenschappers, Bert van Onna en Carel Jansen, die onderzoek hebben gedaan naar het zelfbeeld dat mensen van zichzelf hebben wat betreft hun taalbeheersing. Die taalbeheersing, die kun je meten (daar zitten op zijn zachtst gezegd ook wel wat haken en ogen aan) en in een code uitdrukken. Die codes lopen van A1 (beginnersniveau) via A2, B1, B2, en C1 tot C2 (vergevorderd). Het resultaat van zo'n meting kun je vergelijken met de inschatting die mensen van zichzelf maken, en dan krijg je een idee over hun "zelfbeeld".

Het rapport over dit onderzoek kun je downloaden van de site van Jansen. Ik weet niet of ik dat zou aanraden, want het is natuurlijk wetenschappelijk proza, en laten we wel wezen, als de taalbeheersing van de Nederlanders zo belabberd is, dan is het natuurlijk uiterst onwaarschijnlijk dat net deze twee onderzoekers heel hoog scoren. Maar de Taalprof heeft het uiteraard wél allemaal bestudeerd.

Kort gezegd blijken uit dit rapport twee dingen: Nederlanders schatten hun taalbeheersing hoger in dan andere Europeanen, of het nou om de eigen taal gaat of om andere Europese talen. En de gemiddelde taalbeheersing van de Nederlanders blijkt juist lager te zijn dan die van hun Europese medeburgers.

Nergens in het rapport wordt de term belabberd gebezigd, en zelfs de neutralere term slecht kan niet worden waargenomen. Het is allemaal van een voorzichtige wetenschappelijkheid, met als opperste uitbarsting van emotie de laatste zin: Vooralsnog geven de uitkomsten van dit eerste onderzoek naar de werkelijke en ingeschatte taalvaardigheden in Nederlandse organisaties weinig aanleiding tot gerustheid over de taalvaardigheden waarover Nederlanders anno 2006 beschikken. Geen zin van niveau C2, zou ik denken, maar blijkbaar door de journalisten van het ANP aangegrepen voor een stevige kop, waarschijnlijk omdat ze zich door de rest van het rapport nauwelijks heen konden worstelen (waardoor het rapport zichzelf weer eens bevestigde). Vooral dat anno 2006 is in die laatste zin een subtiele formulering, die gewoonlijk gebezigd wordt in verontwaardigde aanklachten tegen vreselijke misstanden.

De taalprof wil daar twee opmerkingen bij maken (los van wat hij al tussen de regels heeft gezegd). Ten eerste: Zelfoverschatting, is dat slecht, of juist goed? Alle deskundigen zijn het erover eens dat je een taal, en zeker een tweede taal, alleen maar goed kunt leren door hem vaak te gebruiken. Het ergste wat je daarbij kan overkomen is dat je denkt dat je er niks van kunt en daardoor je mond houdt. Dan kun je beter jezelf een beetje overschatten waardoor je vaker geneigd bent om met jan en alleman te converseren. Dus die zelfoverschatting, vooral houden zo! Alleen maar positief!

En ten tweede: hoe zit het met die taalbeheersing van de eigen taal nou precies? Wat zou je moeten verwachten? Het zal toch niet zo zijn dat je verwacht dat iedereen, ongeacht leeftijd of opleiding in de eigen taal niveau C2 haalt? Enige spreiding moet er wel in zitten, zou je zeggen. Misschien mag je gemiddeld B2 verwachten ("zelfstandige gebruiker: kan zo vlot en spontaan communiceren dat interactie met moedertaalsprekers voor geen van beide partijen lastig is"). Het niveau daaronder (B1: "op weg naar zelfstandigheid") zal toch ook nog wel vaak voorkomen, en het niveau daar net boven (C1: "effectief operationeel gebruiker") is misschien voor de meeste mensen te hoog gegrepen. Ik heb geen idee wat dat betekent, "effectief operationeel gebruiker", maar in ieder geval wordt er gesproken over "academische doelen" dus dat mag je eigenlijk alleen van hoger opgeleiden verwachten.

Hoe scoren die 293 proefpersonen dan gemiddeld voor het Nederlands? Voor lezen 65% B2 en 24% B1, voor schrijven 52% B2 en 35% B1 (dat is ook lastiger), en voor luisteren 59% B2 en 30% B1. Meer dan 85% valt binnen niveau B1 en B2, waarom verbaast me dat niet? Ik weet niet wat er in andere Europese landen gemiddeld voor genieën wonen, maar ik zou het wantrouwen als de score veel hoger was.

In het rapport staat ook een uitsplitsing naar leeftijd en opleidingsniveau, maar er staat niet bij of dat de globale resultaten betreft (dus inclusief de beheersing van de vreemde talen), of alleen de moedertaalbeheersing (ik denk het eerste). Maar los daarvan, hoe zit dat in elkaar? Van de hoger opgeleiden scoort 50% B2, 18% C1 en 26% B1. Dus laten we zeggen 94% zit in B2 en aangrenzend niveau. Bij de middelhoog opgeleiden (mbo/havo/vwo) zit 47% in B1, en 96% in B1 en aangrenzend niveau. En bij de lager opgeleiden is het nog een niveau lager. Daar zit 50% in A2, en 93% in A2 en aangrenzende niveau's, waarbij ik nog aanteken dat nog altijd 41% in B1 zit, en dus maar 2% in A1.

Voor wie het duizelt, met al die getallen: van de hoger opgeleiden scoort 94% rond B2, van de middelhoog opgeleiden scoort 96% rond B1 en de lager opgeleiden zitten voor 93% op de rand van A2 en B1. Is dat slecht? Ik zou werkelijk niet weten hoe dat veel anders zou kunnen liggen.

Zo belabberd lijkt het dus allemaal niet. En daar komt nog een gedachte bij, die ik eigenlijk van een communicatiewetenschapper wel verwacht zou hebben: de meest efficiënte communicatie krijg je, als je je aanpast aan het gemiddelde niveau. In dat licht bezien heeft het weinig zin om bijvoorbeeld je woordenschat uit te breiden met woorden die alleen in een academische of gespecialiseerde omgeving gebruikt worden, als dat niet de omgeving is waarin je normaal gesproken verkeert. Het kan dus niet de bedoeling zijn dat we allemaal proberen C2 te halen. Daar is een efficiënte communicatie niet bij gebaat.

Dat wordt nog maar eens geïllustreerd door de hele berichtgeving rond dit onderzoek. Het wordt allemaal met academische precisie uitgesponnen (dat zal best C1 zijn), maar voor de krant moet het worden vertaald naar B2 of B1. Dan wil je nog wel eens een subtiele en voorzichtige formulering kernachtig samenvatten in één woord. Belabberd.
Lees minder

Grammatica, wat heb je eraan?

Stel je moet een spreekbeurt houden over je favoriete hobby. Je houdt een gloedvol betoog over de fijne details van het nieuwste computerspel, of je geeft een compleet overzicht van de carrière van je popidool. Je illustreert het allemaal met prachtige foto's, filmpjes en mp3-tjes, en je laat op alle mogelijke manieren blijken wat voor een fantastisch en interessant onderwerp het is. En dan, na afloop, zit er zo'n eigenwijze kneus achter in de klas, die al de hele tijd verveeld achterover leunde (en aan wie je trouwens achteraf altijd al een hekel had), en die vraagt: "Ja, maar wat heb je er eigenlijk aan?" Ja, HALLO!

Lees meer/ minder

Zo ongeveer voel ik me als iemand me vraagt wat je aan grammatica hebt. Ik ken natuurlijk alle antwoorden op die vraag, en afhankelijk van mijn stemming draai ik het ene of het andere riedeltje af. Tja, grammatica heeft geen direct nut, maar taal is belangrijk, taal speelt een grote rol in de maatschappij, dus het is van belang dat je tenminste een béétje weet hoe taal in elkaar zit. Vroeger wilde ik nog wel eens zeggen dat het net als wiskunde zo goed was voor je analytische denkvermogen (klinkt goed, zeg nou zelf), maar dat kun je natuurlijk nooit aantonen dus dat doe ik maar niet meer.

Als ik in een opstandige bui ben vraag ik ook wel eens of je je dat bij andere vakken ook afvraagt. Wat is het nut van biologie, natuurkunde, wiskunde? Wat heb je aan kennis over het getal van Avogadro of het periodiek systeem van elementen? Word je gelukkiger als je een kwadratische vergelijking kunt oplossen, of is dat een voorwaarde om later een goede baan te krijgen? Ik dacht het allemaal niet. Waarom zou je je dat dan bij grammatica wel afvragen?

Ik denk vaak na over het nut van grammatica. Niet omdat ik betwijfel of het wel zo'n goed idee is om me daar de hele dag mee bezig te houden, maar omdat ik graag vragen van een bevredigend antwoord voorzie. En mijn voorlopige conclusie is dat je eigenlijk zou moeten proberen die vraag zelf vóór te zijn.

Als je iets leuk of interessant vindt, dan vraag je je nooit af of het wel ergens goed voor is. Al die mensen die een concert van Robbie Williams hebben bezocht, hebben het nut van die tijdsbesteding niet van te voren zorgvuldig overwogen. Ook de ware voetballiefhebbers, die in deze maand 96 uren besteden aan het bekijken van wedstrijden (en dat is exclusief de rust, verlenging en alle praatprogramma's eromheen), ook die mensen verklaren jou voor gek als je het nut daarvan ter discussie stelt. "Nut? Rot op man, het is gewoon leuk!"

Het probleem is dus juist dat mensen die naar het nut van grammatica vragen, dit onderwerp om te beginnen al niet leuk of interessant vinden. En dat praat je nooit meer goed. Ook al kun je er miljonair mee worden of levens mee redden (wat nou ook weer niet het geval is), je maakt de grammatica er niet leuker mee. Nut is een twijfelachtig motief. Ik heb eigenlijk het idee dat nut iets is wat altijd achteraf verzonnen wordt door mensen die iets leuk vinden. Een beetje zoals vroeger namen voor computerprogramma's werden bedacht, waar dan achteraf een acroniem bij werd verzonnen.

Daarom probeer ik op dit weblog maar zoveel mogelijk te laten zien hoe leuk en interessant grammatica is. Vind je dat ook, dan heb je dat hele nut niet nodig. Vind je het desondanks niks, probeer dan vooral niet je een of ander nut te laten aanpraten, want dat zal je dan gegarandeerd tegenvallen.

Dat betekent natuurlijk niet dat alles wat je op school niet leuk vindt, geen doel dient (wat iets anders is dan nut hebben). In het hele stelsel van nut, normen en waarden is je algemene ontwikkeling meer een waarde: wil je in een ontwikkelde maatschappij leven dan houdt dat in dat iedereen in meerdere of mindere mate op de hoogte is van de stand van zaken in de menselijke kennis. We weten ongeveer hoe de aarde door de ruimte suist, hoe het bloed in je aderen stroomt, wat de economische wetten zijn en wat een ecologisch evenwicht is. En we weten ook een heleboel van hoe taal in elkaar zit, en hoe taal samenhangt met de manier waarop je denkt en de wereld ziet. De enige manier om daarover te praten is in termen van je grammatica. Daar kun je dus maar beter iets van weten.

Lees minder

Exotische Indianentaal

In de NRC van donderdag 22 juni staat een groot artikel over de taal van de Aymara, een Zuid-Amerikaans indianenvolk. De Aymarataal is opmerkelijk in een aantal opzichten. Zo beschouwen de Aymara de toekomst als iets wat achter je ligt, terwijl ze het verleden vóór zich zien. Hoe komt dat? De onderzoekers denken dat kennis voor de Aymara, meer dan voor andere volkeren, te maken heeft met wat je gezien hebt. Je verleden, dat heb je gezien, dus dat ligt vóór je, en je toekomst is onzichtbaar, dus achter je. Ze merken verder op dat "gezien hebben" in de Aymarataal een grote rol speelt. De verslaggever van de NRC drukt het als volgt uit: Een Aymara die zegt: "Gisteren kookte mijn moeder aardappels" gebruikt verschillende werkwoordsvormen wanneer hij dat zelf heeft gezien en wanneer hij dat niet heeft gezien.

Je hoort zo'n verslaggever bij het schrijven van die zin denken: "Rare jongens, die Aymara! Vreemde, exotische eigenschap in een taal, dat je verschillende werkwoordsvormen gebruikt als je iets vertelt waar je zelf bij geweest bent." Maar hoe exotisch is dat eigenlijk? Dat valt nog best wel mee.

Lees meer/ minder

Kleine betekeniseigenschappen, zoals verleden tijd, of voltooide tijd, worden in talen meestal uitgedrukt door vormen van het werkwoord, door hulpwerkwoorden of door kleine bijwoordjes. Daar is weinig exotisch aan. Maar die eigenschap "gezien hebben", is dat niet bijzonder dan? Daar heb je in het Nederlands toch een hele zin voor nodig? Iets als Ik heb gezien dat mijn moeder gisteren aardappelen kookte? Ik vraag het me af. Volgens mij zit dat ook in het Nederlands op onvermoede plaatsen in de grammatica.

Wat is de betekenis van Mijn moeder schijnt gisteren aardappelen gekookt te hebben? In ieder geval lijkt me door het hulpwerkwoord schijnen uitgedrukt dat je dat niet zelf gezien hebt. Maar dat staat verder niet letterlijk in de zin. En het is ook niet de precieze betekenis van het werkwoord schijnen, want die houdt ook in dat het gaat om iemands mening. Iets als "men zegt dat". Maar dat "niet zelf gezien hebben", dat is dus een betekenisaspect dat daar ook ergens in verborgen zit.

Je kunt het nog op een andere plaats zien. Wat is het verschil tussen ik zie dat het regent en ik zie het regenen? Die zinnen betekenen ongeveer hetzelfde, en er zijn een hele hoop situaties waarbij ze onderling inwisselbaar zijn. Maar er is één geval waarbij je maar één van de twee kunt gebruiken. Dat is het geval dat je de regen niet echt ziet, maar dat je bijvoorbeeld op een satellietuitdraai, of op een buienradar de regenzone voorbij ziet trekken. Dan kun je wel zeggen ik zie dat het regent, maar niet ik zie het regenen.

Maar dat betekent, dat de betekenis "zelf gezien hebben" of "erbij zijn", wél opgesloten zit in de constructie het zien regenen, maar niet in zien dat het regent. Dat lijkt wel indianentaal!

Misschien is het allemaal dus ook weer niet zo heel bijzonder. Het Aymara zal best een paar opmerkelijke werkwoordvormen hebben, maar die betekenisaspecten, die vind je ook in andere talen wel. Zelfs in het Nederlands. Als je er maar oog voor hebt.

Lees minder

Objection, your honor!

In de log Het verraderlijke voorzetselvoorwerp heb ik het over de moeilijkheden bij de benoeming van het voorzetselvoorwerp. Daar blijkt dat dat nog niet zo makkelijk is. Erger nog, je kunt erover discussiëren of iets nu wel of niet een voorzetselvoorwerp is. Wat moeten we daarmee? Is dat erg? Of kunnen we hier iets moois van leren?

Het is een wijdverbreid misverstand dat in de zinsontleding alles al vaststaat. De ontleding van sommige zinnen is nog een groot probleem, en over veel gevallen rollen taalkundigen vechtend over straat. Nou zou je zeggen: zoek het dan eerst uit en val ons er pas mee lastig als je het zeker weet. Maar dan ga je voorbij aan de lol van de grammatica.

Als je iemand van moord beschuldigt, dan kun je dat officieel, voor een rechtbank doen. Je gaat dan op zoek naar argumenten. Echter, als je er goed over nadenkt, besef je dat bijna geen enkel argument echt bewijst dat iemand de moordenaar is. Iemand kan een bekentenis afgelegd hebben, maar die kan onder dwang verkregen zijn, of de verdachte sprak in een vlaag van verstandsverbijstering. Er kunnen getuigen zijn, maar zijn die wel betrouwbaar? Vingerafdrukken, dna-sporen, dat zijn allemaal sterke aanwijzingen voor schuld, maar de advocaat van de verdachte zal alles in twijfel proberen te trekken. Waar het om gaat is dat je argumenten overtuigend zijn.

Maar zo is het ook in de ontleding. Je zinsdeel- of woordsoortbenoeming is een beschuldiging, die je met argumenten moet waarmaken. Tegenover wie? Nou ja, als je op school zit, tegenover je docent. Zie de docent als een bevooroordeeld rechter, die mogelijk al door andere advocaten (de grammaticaboekjes, of een leermeester) is "bewerkt". Het is jouw opgave om hem of haar van je ontleding te overtuigen. Bedenk dat geen enkele benoeming "waar is". Er zijn alleen ontledingen waar iedereen het tot nu toe over eens is.

Ontleden is dus niet hetzelfde als het oplossen van een puzzel. Bij een puzzel staat de oplossing vast. In de wetenschap zijn alle oplossingen onzeker.

In de docentenkamer

"Koffie?"
"Ja lekker! Daar ben ik wel aan toe op maandagmorgen."
"En? Heb je het slechte nieuws gelezen?"
"Welke wedstrijd bedoel je?"
"Nee, ik bedoel de kennisbijlage van de NRC van 10 juni 2006."
"Wat stond daarin dan?"
"Je hebt hem niet open gehad."
"Nee, druk druk druk. Barbecue, vrienden op bezoek, je weet hoe dat gaat."
"Jaja"
"Maar wat was dat slechte nieuws dan?"
"Nou, paginagroot artikel, met de kop Grammatica bestaat niet."
"Zo! Dan kan De Groot wel inpakken met zijn lessen Nederlands. Hee, daar heb je hem net."

Lees meer/ minder

"Wat staan jullie me aan te kijken?"
"Wat kom jij hier nog doen?"
"Hè?"
"Heb je het niet gelezen dan?"
"Wat? Ruzie, blessures?"
"Nee man! Grammatica bestaat niet."
"Wat?"
"Grammatica bestaat niet. Stond in de NRC. Niet gelezen?"
"Nee, je weet hoe dat gaat, veel te warm, zwembad uitgezet, duurde uren om te vullen. Maar wat was dat dan?"
"Ik heb het hier bij me. Kijk, paginagroot, Grammatica bestaat niet. Zie je wel?"
"Wie beweert dat?"
"Een of andere professor uit Amerika, Adele Goldberg. Maar de Nederlandse hoogleraar Arie Verhagen wordt bedankt aan het eind, dus die zal dat ook wel vinden."
"Verhagen, Verhagen... Maar die gaf toch vroeger grammatica in Leiden?"
"Ja inderdaad. Nog, voorzover ik weet"
"En die vindt dus dat grammatica niet bestaat?"
"Nou ja, dat staat er niet met zoveel woorden. Maar Goldberg beweert dat. Slecht nieuws voor Chomsky, zegt ze er nog bij."
"Ja die zal er ook wel van opkijken."
"Maar die Verhagen heeft het dus al die tijd nergens over gehad."
"Denk ik wel ja"
"Die zal zich ook rot voelen dan."
"Maar is dat nou echt zo, wat die Goldberg beweert? Heb jij dat artikel gelezen?"
"Nee man! Waarom zou ik? Een hele pagina over iets wat niet bestaat. Kom op!"
"Maar iemand moet dat toch gelezen hebben. Daar heb je Van Dooren van Duits, misschien weet die het."
"Heren, dames! Wat zijn jullie opgewonden op de maandagmorgen."
"Heb je het niet gehoord dan?"
"Nee, wat?"
"Grammatica bestaat niet"
"Nou dat lijkt me sterk. Ik heb hier drie dikke delen Grammatik der Deutschen Gegenwartsprache, daar kan ik iemand de hersens mee inslaan als ik het zou willen. Zal je gedacht zijn dat dat bestaat!"
"Ik denk dat in dat artikel niet op een boek gedoeld wordt."
"Maar dat is toch een grammatica?"
"Nee, wacht even, hier staat het: het gaat om een abstract regelsysteem."
"Abstract?"
"Precies"
"En dat bestaat niet?"
"Zo is het"
"Maar hoe weet die Goldberg dat dan?"
"Ehh, ja dat is niet zo duidelijk. Gerrits, weet jij dat?"
"Waar gaat het over?"
"Over dit artikel, Grammatica bestaat niet."
"Ja, dat heb ik gelezen."
"Jij? Maar jij bent toch lerares wiskunde?"
"Ik heb vroeger een opleiding taaltechnologie gedaan."
"O, dat wist ik niet. Maar hoe zit dat dan met die abstracte regels?"
"Goldberg beweert dat je geen aparte regels nodig hebt om taal te beschrijven. Je hebt alleen woorden met eigenschappen. En constructies."
"Constructies?"
"Ja."
"Wat zijn dat dan?"
"Dat zijn combinaties van woorden. Sommige zijn heel rigide, zoals elk voordeel hep z'n nadeel, maar andere zijn heel flexibel, daar kun je makkelijk delen van vervangen."
"Aha"
"En alles is dus eigenlijk een constructie."
"Jaja"
"Of een constructie in een constructie. Want het moet natuurlijk wel recursief zijn."
"Recur-wat?"
"Recursief. Ja, daar moet je misschien wel wiskundige voor zijn om dat te snappen. Maar de theorie daarover komt grotendeels van Noam Chomsky, en dat was toch eigenlijk een taalkundige."
"Maar wat is dat dan, recursief?"
"Een constructie is recursief als hij een deel van zichzelf kan zijn."
"Dat snap ik niet."
"Nou, je hebt dus een constructie, waar je een andere constructie in kunt stoppen. Bijvoorbeeld de constructie Iemand lacht, en daar kun je in plaats van Iemand ook invullen De vader van iemand."
"Okee"
"Maar daar zit weer iemand in. En dat kun je in principe weer vervangen door de vader van iemand, dan krijg je de vader van de vader van iemand lacht."
"Ja dat snap ik. Dan kun je oneindig doorgaan."
"Precies. En dat is recursie."
"Maar dat is dan toch een grammaticaregel?"
"Tja, dat ligt eraan. Goldberg zegt van niet. Of eigenlijk zegt ze: je hebt alleen maar constructies nodig en een eenvoudige manier van combinatie. Daar heb je geen heel abstract systeem van grammaticale regels voor nodig, zegt ze letterlijk."
"Dus eigenlijk heb je wel een grammatica, maar dan een heel kleintje?"
"Ik denk het wel."
"Alleen maar om constructies te combineren."
"Ja"
"Maar wat mag je dan met wat combineren?"
"Dat wordt bepaald door de eigenschappen van de constructie."
"Maar dan stop je dus alle informatie die je eerst in een regel had, eigenlijk nu in een constructie?"
"Daar lijkt het wel op, ja"
"Daar schieten we dan toch niet zoveel mee op?"
"In wetenschappelijk opzicht wel."
"Maar of ik mijn leerlingen nou een abstract stelsel van regels moet leren of een abstract stelsel van eigenschappen van constructies, dat is toch lood om oud ijzer?"
"Ja, praktisch gezien wel."
"Ik snap die wetenschappers niet. Ze zouden eens een week voor de klas moeten staan."
"Nou, ik denk dat ze er vóór mijn pensioen niet meer uitkomen, dus ik ga mijn leerlingen eens lekker doorzagen over koppelwerkwoorden. Dat zijn er in ieder geval maar negen."
"Negen? En raken dan?"
"Zeg, hou eens op. Ik vind heten, dunken en voorkomen al niet uit te leggen. En straks heeft ook nog een of andere wijsneus dat artikel in de kattenbak zien liggen, moet ik ook nog uitleggen dat in ieder geval het schoolvak grammatica nog wel bestaat."
Lees minder

Dit wordt weer vreselijk

Kan dat nou niet eens een keer ophouden? Dat iedereen die het woord "grammatica" of "zinsontleding" in de mond neemt, zich meteen verontschuldigt dat het allemaal zo lastig en vervelend is? Zelfs (juist?) mensen die proberen om grammatica aan een breder publiek uit te leggen maken zich hier schuldig aan. Als je op de markt een schoonmaakmiddel aanprijst, ga je toch ook niet zeggen: "Ja sorry, hier wordt alles vreselijk smerig van maar het is toch beter dat u dit aanschaft"?

Lees meer/minder

Het Vlaamse tekstbureau Renia heeft een website met een "taaltuin" waar verschillende taaltips op staan, onder andere over grammatica. Nou vind ik het al mooi dat iemand de moeite neemt om daar aandacht aan te besteden, dus het is misschien een beetje sneu dat ik daar kritiek op heb, maar you always hurt the one you love denk ik dan maar.

Een van de taaltips draagt te titel Bepalingen. In de tweede alinea is het al meteen raak. Die luidt: "U vreesde het al; het moest er eens van komen... We hebben het over zinsontleding!"

Hier wordt net gedaan of zinsontleding een noodzakelijk kwaad is, dat om een of andere reden onvermijdelijk is. Waarom precies, dat komt niet helemaal uit de verf, maar dat het iets is om bang voor te zijn is blijkbaar vanzelfsprekend. Lekkere binnenkomer voor een uitleg.

Die uitleg, daar word ik dan ook niet echt gelukkig van. Ik zal niet beweren dat het allemaal onzin is, maar helemaal juist lijkt het me ook weer niet. Ik loop het even na, onder de verzekering dat mijn kritiek heus positief bedoeld is.

Het stukje draait om drie zinnetjes:

1. De zaakvoerster luisterde ongeduldig naar zijn argumenten.
2. De ongeduldige zaakvoerster luisterde naar zijn argumenten.
3. Ongeduldig liep de zaakvoerster op en neer.

Het gaat natuurlijk over de verschillende ontledingen van het woord ongeduldig(e). In zin 2 is dat een bijvoeglijke bepaling. Waarom? Omdat, volgens Renia, het "een onderdeel (is) van de woordgroep de ongeduldige zaakvoerster, het onderwerp van de zin". Ja, die feiten kloppen wel, maar het is geen uitleg, en het is maar een halve reden. Ongeduldige is een bepaling bij het zelfstandig naamwoord zaakvoerster om twee redenen:

• Het vormt een predicatie bij dat zelfstandig naamwoord (zie de log Wat de zin bij elkaar houdt), die uitdrukt dat de zaakvoerster ongeduldig is;
• Het staat in de woordgroep waar zaakvoerster de kern van is (in de ongeduldige zaakvoerster is zaakvoerster het kernwoord).

Als iets op die manier een bepaling bij een zelfstandig naamwoord is, noemen we het bijvoeglijk. Waarom? Omdat in dit geval de "bijvoeging" zo belangrijk is dat zelfs de vorm van het woord erdoor kan worden beïnvloed. Hier krijgt ongeduldig zelfs de uitgang -e.

In de zinnen 1 en 3 is er telkens wel een predicatief verband tussen ongeduldig en zaakvoerster (in beide gevallen is de zaakvoerster ongeduldig), maar die twee woorden zitten niet in dezelfde woordgroep. Er is dus niet aan beide voorwaarden voldaan, en het is dus geen bijvoeglijke bepaling. Maar wat is het dan wel? Hier heeft Renia een eigenaardige opvatting over.

Volgens de website is ongeduldig in zin 1 een bijwoordelijke bepaling, en in zin 3 een bepaling van gesteldheid. Vanwaar dit verschil? Wel, volgens Renia omdat ongeduldig in 1 een "bepaling bij de handeling luisteren" is, en in 3 een bepaling bij de "gemoedsgesteldheid" van de zaakvoerster (vandaar de naam "bepaling van gesteldheid"). Dat lijkt me, behalve onduidelijk, ook onjuist.

Die gemoedsgesteldheid, dat is echt onzin. Bepalingen van gesteldheid hoeven niets met gemoedsgesteldheid te maken te hebben, en wat met je gemoedsgesteldheid te maken heeft, hoeft geen bepaling van gesteldheid te zijn. Ongeduldige in zin 2 zegt toch ook iets van de gemoedsgesteldheid van de zaakvoerster? Toch is het daar geen bepaling van gesteldheid. Hoe zit het dan wel? Het is eigenlijk veel eenvoudiger.

Zowel in zin 1 als in zin 3 kun je volhouden dat wel degelijk beweerd wordt dat de zaakvoerster ongeduldig is. Terwijl ze naar zijn argumenten luistert, terwijl ze op en neer loopt, is ze ongeduldig. Welnu, in dat geval is ongeduldig een bepaling van gesteldheid. Niet omdat het iets zegt over iemands gemoedsgesteldheid, maar omdat het een predicatie bij een zelfstandig naamwoord is die niet samen met dat zelfstandig naamwoord in één woordgroep zit. Zo eenvoudig is dat.

Ik snap wel waarom Renia denkt dat ongeduldig in zin 1 een bijwoordelijke bepaling is. Het tekstbureau redeneert: in die zin wordt gezegd dat de zaakvoerster "op ongeduldige wijze" luistert naar iemands argumenten. In dat geval zou niet de zaakvoerster zelf, maar alleen het luisteren ongeduldig zijn. Ja, dán zou er inderdaad sprake zijn van een bijwoordelijke bepaling. Maar ik vraag me dat af.

Ten eerste, wat is dat, "luisteren op ongeduldige wijze"? Hoe doe je dat? En ten tweede: Kun je ongeduldig luisteren zonder dat je ongeduldig bent? Ze luistert wel ongeduldig, maar ze is in werkelijkheid heel geduldig. Ik vind dat maar gek.  Dan zou ik nog eerder denken dat je "op een ongeduldige manier" kunt lopen dan luisteren, dus dan zou je eerder zin 3 bijwoordelijk moeten noemen dan zin 1. Maar het lijkt me allebei niet goed. Wat is er mis met de eenvoudige ontleding "bepaling van gesteldheid"? De moeilijke naam?

Lees minder

Kennen dolfijnen zichzelf?

Zo, daar hoor ik van op: dolfijnen noemen elkaar bij de naam. Al eerder was bekend dat deze dieren zichzelf in de spiegel kunnen herkennen. Ze hebben dus een soort zelfbewustzijn. Maar nu lees ik dat ze in hun eigen fluittaal ook verschillende fluitjes gebruiken voor verschillende soortgenoten. Wie weet waar ze het met elkaar nog meer over hebben.

Wij vragen ons meteen weer af: hebben de dolfijnen dan een taal die vergelijkbaar is met mensentaal? Zit de dolfijnentaal hetzelfde in elkaar als mensentaal? Moeten we daar een aparte wetenschap van maken (de aqualinguïstiek?) en hoe kunnen wij dan straks de dolfijnentaalprof verstaan?

Lees meer/minder

Wat ik me nu afvraag is: hebben de dolfijnen ook een woordje als zich(zelf)? Zo'n woordje zit in alle menselijke talen. Wat is daar zo bijzonder aan? Wel, het heeft een heel ander soort betekenis als een naam (zoals Flipper of Rex) of een zelfstandig naamwoord (zoals dolfijn of plankton). Namen verwijzen naar personen. Het noemen van een naam is ongeveer hetzelfde als met je vinger naar een persoon wijzen. Zelfstandige naamwoorden staan niet altijd voor concrete personen of dingen in je directe omgeving, maar ook wel voor een soort algemeen beeld dat je daarvan in je hoofd hebt. Iedereen weet ongeveer wat een dolfijn is, en als je dat woord gebruikt, roep je dat beeld (dat concept) in je hoofd op.

Maar zichzelf betekent iets heel anders. Zonder een zin betekent het helemaal niets. Wie is nou zichzelf? Dat hangt er maar vanaf in wat voor zin je het gebruikt. In de zin Flipper herkent zichzelf staat zichzelf voor dezelfde persoon als Flipper. En in Flipper vertelt Lassie over zichzelf kan het op Flipper slaan, maar ook op Lassie. Met zo'n zin kun je twee dingen bedoelen.

Alle menselijke talen kennen zo'n woordje als zichzelf. En kinderen van zes jaar hebben totaal geen moeite met het aanwijzen van de persoon die met zichzelf bedoeld wordt in een zin. Het is dus niet zomaar een gek of moeilijk woordje, iedereen kent het en gebruikt het moeiteloos.

Soms betekent het zelfs helemaal niets. In een zin als Dolfijnen vergissen zich heeft het woordje zich niet echt een duidelijke betekenis. Wie is die mysterieuze zich die dolfijnen vergissen? (Je kunt het niet eens vrágen).

Die gevallen met het betekenisloze zich, dat zijn heel eigenaardige zinnen in het Nederlands. Je kunt dat zich dan ook niet vervangen door zichzelf (kijk maar: Dolfijnen vergissen zichzelf dat klinkt voor geen meter). Wel richt het woordje zich naar het onderwerp van de zin: dolfijnen vergissen zich, wij vergissen ons, jij vergist je, ik vergis me.

Bij het onderwerp u is het helemaal vreemd. In normale gevallen heb je bij u de keuze tussen uzelf en zichzelf: U moet uzelf goed verzekeren of U moet zichzelf goed verzekeren. Bij een gebiedende wijs is het altijd uzelf (verzeker uzelf), maar bij het betekenisloze zich en het onderwerp u is het altijd zich. Bijna niemand zegt U vergist u, en zeker niet Volgens mij vergist u u, maar liever: U vergist zich en Volgens mij vergist u zich. Waarom? Niemand die het echt weet. In die laatste zin heeft het misschien te maken met dat gekke twee keer u achter elkaar. Dat klinkt misschien een beetje te dolfijntaal-achtig (uu uu). Daarom zou ik graag weten hoe die dolfijnen dat doen. Vergissen dolfijnen zich ook wel eens?

Lees minder

Lekker zwemmen

"Ik snap jou niet"
"Huh?"
"Waarom moet dat allemaal zo moeilijk?"
"Moeilijk?"
"Die weblogsite van jou. Allemaal zo uitleggerig."
"Hoezo uitleggerig?"
"Man, waarom geef je niet gewoon een paar eenvoudige regeltjes om te leren ontleden? Dat willen de mensen toch?"
"Ja sorry hoor, daar kan ik niet aan beginnen."
"Waarom niet?"
"Jij bent nou net iemand die zegt: 'Ik wil niet leren zwemmen, ik wil alleen leren hoe ik uit het water kom.'"
"Wat is daar mis mee dan?"
Lees meer/ minder

"Nou, zwemmen is gewoon de beste manier om uit het water te komen."
"..."
"Dan kun je wel zeggen, ik wil niet leren zwemmen, maar dan snap je toch niet echt hoe het werkt."
"Ja, nou, ik vind het toch een beetje een kromme vergelijking."
"Hoezo?"
"Zwemmen is gewoon leuk. Als jij dat vergelijkt met ontleden doe je net of dat ook leuk is. Maar dat vinden de meeste mensen stomvervelend."
"Zwemmen is leuk?"
"Ja, kom op! Doe nou niet net of zwemmen niets aan is."
"Als jij anders hartje winter, bij regen en kou in het water valt met dikke kleren aan, dan vind jij zwemmen helemaal niet zo leuk."
"Nee, dan niet. Maar 's zomers, lekker in de zon, heerlijk verkoelend, man. Dat kun je toch niet ontkennen."
"Wat ik bedoel is dat zwemmen ook niet altijd leuk hoeft te zijn, maar alleen als de omstandigheden goed zijn."
"Jaja"
"Als je zin hebt om te zwemmen."
"Goed. Maar ik heb nooit zin in ontleden."
"Blijkbaar zijn de omstandigheden dan niet goed. Want ik vind het soms wél leuk."
"Nou, dat is ook een beetje makkelijk, vind je zelf ook niet?"
"Hoe bedoel je dat?"
"Wat zijn dat dan voor mysterieuze omstandigheden die goed moeten zijn?"
"Wanneer krijg jij ergens zin in?"
"Poe, dat is ook een rare vraag! Ik weet niet, innerlijke behoefte of zo?"
"Dat kan. Volgens mij krijg je ergens zin in als je denkt dat je er beter van wordt. Je denkt dat je je lekkerder gaat voelen, of dat je rijker wordt."
"Okee"
"Geestelijk rijker, ook wel."
"Mmm, dat is al minder. Maar vooruit."
"Dus gaat het erom waarom jij denkt dat je je door ontleden niet lekkerder gaat voelen."
"Nou ja, ontleden dat kán ik helemaal niet. Dat lukt me nooit, dat is me te moeilijk, daar raak ik alleen maar gefrustreerd van!"
"Jaja. Vreemd."
"Hoezo vreemd?"
"Dan zou je toch eigenlijk gemotiveerd moeten zijn om het te léren."
"Nee hoor, ik geef het op."
"Kun jij aan mij uitleggen waarom zwemmen leuk is?"
"Jazeker! Lekker bewegen, spelen, in het koele water, dat lijkt me duidelijk."
"Ja dat kun je wel zéggen, maar ben je het met me eens dat ik dat pas kan snappen als ik kan zwemmen?"
"Ja je moet het wel eerst leren ja."
"Kan dat niet makkelijker dan?"
"Nee, je moet wel eerst goed oefenen natuurlijk."
"O maar dat lukt me nooit! Ik geef het gewoon op."
"Ja hoor es, leren zwemmen is niet echt gemakkelijk. Dat ís nou eenmaal zo."
"Jaja. Interessant."
Lees minder

Ontleedgevecht in Disco OKEE

Als Taalprof heb je het niet gemakkelijk. Je moet voortdurend op je hoede zijn voor betweters die niets liever doen dan je onderuit halen. Dat is de prijs die je betaalt voor de roem. Het is een hard bestaan, maar iemand moet het doen.

Het was zo'n zwoele, broeierige avond, waarop het maar niet wilde afkoelen.
Lees meer/ minder

Ik liep langs een disco die OKEE heette. Daar moest ergens een woordspeling in zitten, maar het was te warm om erover na te denken. Ik stapte naar binnen. De zaak bleek bijna leeg. Links en rechts verspreid stonden wat onduidelijke mensen in een verveeld gesprek gewikkeld.

Ik liep naar de bar en bestelde een whisky. Single malt, 18 jaar oud, geen drank voor watjes. Terwijl ik tegen de tapkast leunde, sloot de geur van turf zich als een octopus om mijn lichaam. Het was heet, dat was het.

Ik stond er nog geen vijf minuten, toen ik het achter mijn rug langzaam nog warmer voelde worden. Mensenwarmte. Was ik de eerste wet van de taalprofs vergeten? Nooit met je rug naar de taalgemeenschap staan. Nu was het te laat. Ik nam een voorzichtige slok van mijn whisky. Ik kon nu iemands adem in mijn nek voelen. Het was geen hijgen, maar een nauwelijks beheerst snuiven, als een stier die op het punt staat in woede uit te barsten. Ik verroerde mij niet.

"Zeg, ben jij niet.." klonk het met een donkere stem achter me. Bijna stroperig, maar de stem aarzelde even.
"Ben jij niet... die grammaticaprofessor?"
"Misschien wel, misschien niet."

Het was nu zaak om kalm te blijven. Ik zweeg. Plotseling vuurde de stem als een pistoolschot een vraag op me af.
"Hoe spel je sms'je?"
"Laat me met rust!"
"Wel of geen tussen-n in paardenbloem?"
Ik draaide me om en keek hem recht in het gezicht.

"Weet je wat jij met die tussen-n kan doen?"
Zijn ogen knepen zich samen tot een dun spleetje. Zijn kaakspieren spanden zich onder zijn met stoppels bedekte wangen. Hij knikte langzaam en sprak met schorre stem:
"Je bent goed, taalprof, heel goed."

De eerste slag was voor mij. Maar de confrontatie was nog niet voorbij. Ik besloot niet te zeggen wat ik met die tussen-n in gedachten had. Een goed verstaander heeft maar een half woord nodig.

De man met de stoppelbaard bleef mij strak aankijken. Zijn vrienden, die zich om hem heen verzameld hadden, werden enigszins onrustig, maar hun aanwezigheid vergrootte de dreigende sfeer die om ons heen hing. Ik nam weer een slok van mijn whisky, die nu brandde in mijn slokdarm. Maar de stem van de stoppelbaard klonk schor, toen hij zei:
"Ze zeggen, dat jij de snelste ontleder van het Westen bent."
"Ze zeggen zoveel."
"Laat dan eens wat zien, ontleedprof."
"Ik ben geen circusaap."

Koortsachtig probeerde ik in te schatten waar dit gesprek naartoe ging. Woordsoorten, zinsdelen, het kon werkelijk alle kanten op gaan. Ik voelde dat ik weer op achterstand raakte. Tijd winnen. Ik besloot het initiatief te nemen.
"Heb je een grammaticaprobleem dan?"
"Waarom denk je dat ik problemen heb?"
"Daag je me uit?"
"Durf je dat aan, taalprof?"

Ik kon er niet meer onderuit. Het was weer eens zover: een ontleedduel. Elke jonge taalgebruiker droomde ervan een ontleedheld in een rechtstreeks duel te verslaan. Wisten zij veel welk bestaan hen dan wachtte. Er waren niet veel ontleedhelden meer over in Nederland.

Ik stond op en sloeg mijn whisky in één keer achterover. Zonde van een goede whisky.
"Woorden of zinsdelen?"
"Redekundig!"

Een kenner. Ook dat nog. Ik zuchtte en liep langzaam naar buiten. De stoppelbaard en de hele meute erachteraan. De buitenlucht viel als een natte warme deken over ons heen.

We stelden ons op in het midden van de straat, de toeschouwers in een cirkel op eerbiedige gehoorsafstand.

Het werd doodstil. De stoppelbaard en ik schatten elkaar uitgebreid in. Beiden wisten we dat één verkeerd woord dodelijk kon zijn. Opletten, dat was het parool. Wie zou de stilte verbreken? De spanning was te snijden. Ik voelde een druppel zweet in mijn nek ontstaan. Hij etste traag een streep over mijn ruggengraat. Geen taalfouten nu. Ik wachtte zwijgend af. Meestal kon de ander zijn bek niet houden. De stoppelbaard beet met zijn ondertanden op zijn bovenlip. Hij stond op het punt te breken.
"Naamwoordelijk of werkwoordelijk?"

Ook deze slag was voor mij. Maar nog steeds kon elke vergissing fataal zijn. Was het een valstrik?
"Ga je gang"
"Werkwoordelijk of naamwoordelijk? Je bent verslagen?"

Ik haalde opgelucht adem, maar zonder dat iemand het zag. Bekend terrein. Bliksemsnel pareerde ik:
"Wanneer?"

Hij leek even van zijn stuk gebracht. Hij liet het niet  merken, maar er parelde zweet op zijn voorhoofd. En zijn stem klonk iets hoger.
"Net."

Bluf. Pure bluf.
"Net is geen tijdstip. Bedoel je een paar seconden geleden?"
"Ja."

Hap. Ik had beet. Ik kon hem nog even laten spartelen, maar ook meteen binnenhalen. Ik aarzelde. Misschien iets te lang. Hij leek weer moed te krijgen.

"Nou?" sprak hij hijgend, "Weet je het niet... grammaticaprof?"

Ik besloot het kort te maken.
"Jawel." zei ik "Werkwoordelijk."

Hij verstarde. Zijn ogen gingen snel heen en weer, alsof hij nog een uitweg zocht. Razendsnel woog hij zijn kansen af. Toen brak zijn gezicht open in een grijns van witte tanden.
"Heel goed, taalprof, jij wint! Je bent okee. Laat me je nog een whisky aanbieden."

Ik liep naar hem toe en gaf hem een hand. Hij legde een arm om mijn schouder en samen liepen we weer naar binnen, de hele taalgemeenschap achter ons aan.

"Hoe had je het zo snel door?"
"Simpel, je probeerde me erin te luizen door de tijd weg te laten. Zonder een tijdsbepaling is een constructie met zijn en een voltooid deelwoord bijna altijd dubbelzinnig. Met een tijdstip is het werkwoordelijk, en met een tijdsduur is het naamwoordelijk."

Hij knikte langzaam.
"Ik had het kunnen weten, het was te makkelijk voor jou. En dat net, dat zag je ook meteen."
"Kom zeg! De oudste truc ter wereld."

Hij lachte rauw. Een van zijn vrienden vatte moed en bemoeide zich ermee.
"Ik snap het niet. Leg eens uit."

Ik aarzelde, maar de schoolmeester in me kreeg de overhand.
"De tijdsbepaling net kan een tijdstip of een tijdsduur aanduiden."

Ik zag dat hij het niet begreep. Ik ging verder:
"Met een werkwoordelijk gezegde in de verleden of voltooide tijd, zoals ik belde net of ik heb net gebeld is het een tijdstip, ongeveer gelijk aan een paar seconden geleden. Maar bij een naamwoordelijk gezegde in de tegenwoordige tijd, zoals ik ben net ziek, is het een tijdsduur."

Hij keek me glazig aan.
"Daarom vroeg ik een paar seconden geleden? Dat kan alleen maar een tijdstip zijn. Je kunt immers niet zeggen ik ben een paar seconden geleden ziek maar wel ik belde een paar seconden geleden of ik heb een paar seconden geleden gebeld. Toen hij ja zei had ik hem te grazen."

Ik zag dat hij het snapte. Ook de anderen keken me vol bewondering aan. Ik zag de gretigheid in hun ogen. Moest ik het ze uit hun hoofd praten? Ik haalde mijn schouders op en bracht mijn nieuwe glas whisky naar de lippen. Eens, op een andere plaats, op een andere tijd, zou het ze lukken. Dan zouden ze een andere, oude, vermoeide ontleedheld onderuit halen. En dan zou de ellende voor hen beginnen. Altijd opletten, nooit met je rug naar de taalgemeenschap gaan staan. Altijd weer nieuwe jonge honden die ervan dromen om jou te grazen te nemen. Het is een hard bestaan. Maar iemand moet het doen.
Lees minder

Tarantino in de taal

Filmregisseur is een moeilijk vak. Zelfs het voorbereiden en het opnemen van één enkele scène is al een hele klus, waarbij je aan duizendenéén dingen moet denken. Toch is dit allemaal kinderspel vergeleken bij wat je moet doen om een zinnetje te maken.

Lees meer/ minder

Als je een scène uit een film wilt opzetten, dan moet je je eerst afvragen wat je in die scène wilt uitbeelden: gebeurt er iets, of wil je alleen maar uitdrukken dat iets het geval is (bijvoorbeeld: meisje ongelukkig, man boos, mensen in de war, stad in puin)? Dat komt overeen met de keuze tussen een werkwoordelijk en een naamwoordelijk gezegde. In een werkwoordelijk gezegde gebeurt er iets, een naamwoordelijk gezegde drukt alleen uit dat iets het geval is (of is geweest, of zal zijn, of begint te zijn, of lijkt te zijn, enzovoorts).

Wil je alleen uitbeelden dat iets het geval is, dan is een minimale aankleding van de scène voldoende: je moet aangeven wat het geval is (ongelukkig, boos, in de war, in puin), en op wie of wat dat van toepassing is. Dat zijn de twee zinsdelen naamwoordelijk deel en onderwerp. Dat onderwerp hoeft trouwens niet altijd een persoon of een ding te zijn (bijvoorbeeld in vergissen is menselijk, en soms is het helemaal zonder betekenis (het is mistig). Toch moet het er wel bij staan.

Kies je voor een actiescène (er gebeurt iets), dan heb je veel meer variatie. Iets kan veranderen of bewegen (bijvoorbeeld ontploffen), iemand kan iets doen, de mogelijkheden zijn eindeloos. Natuurlijk kies je eerst, wát er precies moet gebeuren. Bij het maken van een zin kies je daarvoor het (zelfstandige) werkwoord. Afhankelijk van wat je voor actie kiest heb je in je scène bepaalde personen en attributen nodig.

Stel dat je als actie uitreiken kiest, dan heb je iets nodig dat uitgereikt wordt (bijvoorbeeld een medaille), een persoon die dat ding uitgereikt krijgt (bijvoorbeeld de winnaar van een koers) en degene die de uitreiking uitvoert (bijvoorbeeld de plaatselijke burgemeester).

Als regisseur organiseer je vervolgens de setting van je scène: hoewel de drie "deelnemers" aan de actie door het type actie bepaald zijn (in dit geval "uitreiken"), kun je er soms voor kiezen om een van die deelnemers niet in beeld te nemen. Bij het maken van een zin kun je bijvoorbeeld zeggen De plaatselijke burgemeester reikte de medaille uit. Als je goed laat zien dat het om uitreiken gaat, is het voor je toeschouwers toch wel duidelijk dat er iemand moet zijn die de medaille krijgt.

Dan gaat het erom: hoe is de camera-instelling? Heb je een neutrale opstelling, waarbij je van een afstand het hele gebeuren in beeld neemt, of doe je dat vanuit het perspectief van een van de deelnemers? Bij het construeren van een zin kun je het perspectief van de medaille kiezen (De medaille werd door de plaatselijke burgemeester aan de winnaar van de koers uitgereikt) of juist het perspectief van de winnaar: De winnaar van de koers kreeg van de plaatselijke burgemeester de medaille uitgereikt.

In combinatie daarmee kun je een van de deelnemers wat sterker aanlichten. Daardoor komt deze wat meer in focus te staan. Meestal zul je dat gelijk laten lopen met het perspectief, maar voor een bijzonder effect kan het ook anders.

In een zin doe je zoiets met klemtonen, of door vooropplaatsing van een zinsdeel. Bijvoorbeeld Door de plaatselijke burgemeester werd aan de winnaar van de koers een medaille uitgereikt. Het perspectief is hier vanuit de medaille (die is het onderwerp van de zin), maar de burgemeester is in focus (staat voorop). Bij de zinsontleding wordt het zinsdeel in focus vaak gezien als het onderwerp, en dat is wel de standaardcamera-instelling, maar soms is het dus anders. Een goede regisseur ziet dat natuurlijk meteen.

Met deze overwegingen is de basis van je scène bepaald. Of je nou gekozen hebt voor een naamwoordelijk of werkwoordelijk gezegde, voor sfeerbeeld of actie, de noodzakelijke ingrediënten zijn bij elkaar geroepen en in de scène opgesteld.

Vervolgens kun je je creativiteit loslaten op het "aankleden" van de set. Zo kun je duidelijk maken waar iets gebeurt (of het geval is), wanneer het is, wie of wat er allemaal nog meer bij is, enzovoorts. In de taal doe je dat met allerlei bijwoordelijke bepalingen. Bijvoorbeeld: In de stromende regen werd op de Dam in Amsterdam aan de winnaar van de koers door de plaatselijke burgemeester voor het oog van tienduizenden toeschouwers een medaille uitgereikt. Je kunt het zo gek niet verzinnen of je kunt het erbij proppen. Nadeel is wel dat al die toevoegingen al snel afleiden van waar het om gaan. Een goede regisseur is spaarzaam met details die er niet zo toe doen.

Wat bij het maken van films heel lastig is, maar in taal weer heel erg eenvoudig, is om de mening van de regisseur duidelijk tot uitdrukking te laten komen. De taal heeft daar heel veel, en heel subtiele middelen voor. Vergelijk bijvoorbeeld De winnaar kreeg toch nog een medaille uitgereikt met De winnaar kreeg eindelijk een medaille uitgereikt of De winnaar kreeg jammer genoeg een medaille uitgereikt. Die kleine toevoegingen (de modale bepalingen) geven precies weer hoe je als spreker over deze gebeurtenis denkt (je had het niet verwacht, je had het al eerder verwacht, of je vond het maar niks).

Zo zie je dat je in taal niet minder, en zelfs nog meer mogelijkheden hebt dan een filmregisseur. En dat gaat dan nog alleen om één scène! Het wordt helemaal leuk als je al die scènes ook nog aan elkaar gaat monteren. Dan heb je in de taal de keuze uit allerlei voegwoorden (omdat, terwijl, zodat, toen, voordat, enzovoorts) en constructies (onderschikking, nevenschikking, beknopte bijzinnen, bepalingen van gesteldheid). Maar daarover een andere keer. Eerst maar eens oefenen op een enkele scène.
Lees minder

Stappenplan

In de lessen grammatica krijg je meestal een "stappenplan" of een "ontleedschema" voorgelegd, waarmee je op een "eenvoudige" manier kunt leren ontleden.

Allereerst moet je de zin "vragend" maken, en het woord dat dan "meestal" vooraan komt te staan noem je de persoonsvorm. Dan neem je de persoonsvorm, en zet er Wie of wat voor, en het antwoord op die vraag is het onderwerp. Dan zoek je de eventuele andere werkwoorden en dat is het gezegde.

Vervolgens kijk je of dat naamwoordelijk en werkwoordelijk is en afhankelijk daarvan zoek je het naamwoordelijk deel of de voorwerpen erbij. Dan kijk je zo'n beetje wat over is en dat benoem je als bijvoeglijke of bijwoordelijke bepaling, of (schrik niet) bepaling van gesteldheid. En dan leun je tevreden achterover. Weer een zin ontleed. Ik vind dat allemaal maar niks.

Lees meer/ minder

Het effect van zo'n stappenplan is dat je je heel erg inspant om een zin te ontleden zonder hem te hoeven begrijpen. Eigenlijk probeer je zo min mogelijk na te denken, maar daardoor maak je het ontleden alleen maar moeilijker. Doordat je geen flauw idee hebt waaróm je al die rare proefjes moet doen, heb je ook geen enkele mogelijkheid om zelf te controleren of je antwoord goed is. Wat heb je daar nu aan?

Volgens mij is het beter om te weten waarom je een bepaalde benoeming zou moeten doen. Het is beter dat je weet wat een persoonsvorm is en waarom hij zo heet. Hoe je hem vervolgens opspoort doet er dan niet zoveel toe, maar dan kun je tenminste controleren of het goed is wat je gevonden hebt.

Moet dat dan allemaal maar zonder stappenplan? Nou, niet per se. Het is inderdaad het makkelijkste om een bepaalde volgorde aan te houden. Maar volgens mij is die anders dan wat in de meeste boekjes staat. En als je snapt hoe het zit, kan het ook in een willekeurige volgorde.

1. Een persoonsvorm kun je meestal gemakkelijk vinden. Het is het werkwoord dat de tijd draagt, en van persoon en getal kan veranderen. Dat kun je in de zin gewoon uitproberen.
2. Iedere persoonsvorm hoort bij een gezegde. Soms is de persoonsvorm het enige woord in het gezegde, soms horen er andere werkwoorden bij, of is de persoonsvorm een gesplitst woord (zoals in ik bel je morgen op).
3. Dat gezegde is altijd een vorm van "doen" of "zijn". Dat is het verschil tussen een werkwoordelijk en een naamwoordelijk gezegde.
4. Bij een naamwoordelijk gezegde hoort een zinsdeel dat aangeeft wat iemand of iets is.
5. Bij een werkwoordelijk gezegde horen voorwerpen, afhankelijk van de keuze van het werkwoord.  Bij wachten hoort op iets of iemand bij geven hoort (aan) iemand iets. Zoek die voorwerpen op, en je hebt lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp en voorzetselvoorwerp gevonden.
6. Dan heb je het belangrijkste predicaat van de zin gevonden. Dat bestaat uit werkwoorden met hun aanvullingen (naamwoordelijk deel van het gezegde en/of alle voorwerpen). Het predicaat zegt dat iets of iemand iets doet of is. Wie is die iets of iemand waarvan het predicaat iets zegt? Dat is het onderwerp. Klopt het dat dit onderwerp in persoon en getal overeen komt met de persoonsvorm van het predicaat? (Extra controlemogelijkheid!).
7. Zoek nu verder in de zin naar andere predicaties. Zijn er zinsdelen die een predicaat vormen bij een zelfstandig naamwoord, dan zijn er twee mogelijkheden: het zijn bijvoeglijke bepalingen als ze samen met dat zelfstandig naamwoord in één woordgroep zitten, en anders zijn het bepalingen van gesteldheid.
8. Zijn er predicaten die van andere woorden iets zeggen (bijvoorbeeld van een bijvoeglijk naamwoord, van een werkwoord of van de hele zin), dan worden die gemakshalve allemaal bijwoordelijke bepalingen genoemd. Een beetje makkelijk, en het is goed als je de predicatie kunt aanwijzen, maar genoeg is genoeg.

Lees minder

Grammatica, wat is dat eigenlijk?

In de drie dagen dat deze weblog bestaat hebben nog maar een paar mensen reacties gegeven, maar ze gaan bijna allemaal een kant op die ik eigenlijk nooit heb gewild: het Nederlands is een moeilijke taal, en veel mensen maken fouten tegen de grammaticale regels.

Ik heb daar twee dingen op tegen: het klopt niet, of althans niet helemaal, en het leidt de aandacht af van wat er leuk is aan grammatica. Maar misschien had ik wel eerst moeten uitleggen wat ik onder grammatica versta.

Als je nadenkt over taal, moet je uiteindelijk tot de conclusie komen dat er maar één realiteit bestaat. Er is maar één ding dat werkelijk bestaat, en dat is het vermogen dat ieder individu in zijn of haar brein heeft.

Iedereen heeft een moedertaal geleerd, en die kennis zit op de een of andere manier in je hersenstructuur versleuteld. Dat vermogen is echt. Als het beschadigt (bijvoorbeeld bij een hersenbloeding) is het weg, of merkbaar aangetast. Het kan terugkomen, andere hersengebieden kunnen functies over nemen, maar het zit ergens in een fysieke vorm opgeslagen.

Het systeem dat in je hoofd zit kun je een grammaticaal systeem noemen. De Amerikaanse taalkundige Noam Chomsky spreekt in dit verband over de competence. Het taalvermogen dat je in staat stelt om in beginsel perfect je taal te begrijpen en te produceren. Dat lukt trouwens nooit helemaal: de verwerking van taal wordt bemoeilijkt doordat je hersenen ook altijd iets anders doen dat in de weg kan zitten. Je kunt afgeleid zijn, ongeconcentreerd, gehinderd door allerlei associaties, enzovoorts. De uiteindelijke producten van je interne grammatica (Chomsky noemt dit de performance) kunnen daardoor "fouten" bevatten: je kunt je vergissen.

Wat in dit verband belangrijk is, is dat je je ook kunt realiseren dat je je vergist hebt. Als iemand je op een foutje wijst, kun je zeggen "Ja inderdaad, dat wist ik wel, maar ik zag het over het hoofd".

In een taalgemeenschap zullen de meeste individuen ongeveer hetzelfde grammaticale systeem in hun hoofd ontwikkelen. Die "grootste gemene deler" kun je ook een grammaticaal systeem noemen. Dat is het systeem dat de Franse taalkundige De Saussure ooit heeft omschreven met de term langue. Waar de competence van Chomsky individueel is, is de langue van De Saussure collectief. Tegelijk kun je daarbij constateren dat ook die taal die door de gemeenschap geproduceerd is, niet helemaal beantwoordt aan dit perfecte systeem. Sommige taaluitingen komen maar weinig voor, of zijn duidelijke vergissingen. Dit bracht De Saussure ertoe om naast de (in beginsel perfecte) langue ook de zogeheten parole te onderscheiden, de daadwerkelijke taaluitingen van een gemeenschap, waarvan er dus sommige buiten de taal zelf vallen.

Die langue van De Saussure, in hoeverre bestaat die nou echt? Dat is wel problematisch. Je kunt het zien als een soort statistische "grootste gemene deler", maar buiten de individuen bestaat er natuurlijk niet echt iets. De taal is geen levend organisme dat boven de gemeenschap uitstijgt, of dat buiten de taalgemeenschap kan doorbestaan. Een dode taal ís geen taal meer. Maar dat maakt de grammatica van de langue ook een beetje vreemd. Want die bestaat dan ook niet. Dat is dan ook alleen maar een illusie die gecreëerd wordt doordat er een stelletje individuen vindt dat ze samen een taalgemeenschap vormen.

Alsof dit nog allemaal niet erg genoeg is, ontstaat er meestal binnen een taalgemeenschap ook nog eens een stelsel van taalnormen: regels die mensen samen afspreken, of die van bovenaf opgelegd worden, en waar iedereen zich aan zou moeten houden. Ook dat heet verwarrend genoeg grammatica. Tegen die grammatica kun je inderdaad fouten maken, maar de status ervan is onduidelijk. Want wie zou mogen bepalen of de regels van die normengrammatica wel kloppen? De taalkundigen? Maar die houden zich met dit type grammatica helemaal niet bezig. Die kijken voornamelijk naar de eerste soort, de grammatica die zich in het hoofd van individuen bevindt. Die willen verklaren, en niet voorschrijven.

Dat zijn maar liefst drie opvattingen van het begrip "grammatica". Waardoor ontstaat deze schimmige toestand? Ik denk dat het zo zit: als je een taal leert (laten we zeggen, als kleuter tussen je derde en zesde jaar) heb je een antenne voor alles wat je om je heen hoort. Wat je daarbij met name opmerkt is of er iets verschilt van wat jij in je hoofd hebt. Jij hebt een bepaald grammaticaal systeem in je hoofd, en zodra je iets hoort wat daarmee niet in overeenstemming is, denk je: "Hee, wat is dat? Moet ik mijn systeem aanpassen of is dit een toevalligheidje?"

In het begin zul je vaker je eigen grammatica aanpassen, maar naarmate de tijd vordert raak je steeds zekerder van je zaak. In feite staat deze strategie gelijk aan de gedachte dat iedereen om je heen perfect Nederlands spreekt. Onbewust verkeer je voortdurend in de waan dat de perfecte taal ergens in je omgeving bestaat, en dat jij je daaraan aan moet passen. Maar die perfecte taal is een illusie. Niemand spreekt de perfecte taal (of iedereen spreekt zijn eigen perfecte taal, het is maar hoe je het bekijkt), en die perfecte taal bestaat ook eenvoudigweg niet.

Op latere leeftijd leidt die illusie (die bij het leren van je moedertaal heel functioneel is) tot de gedachte dat iedereen om je heen fouten maakt tegen "de grammatica". Die grammatica is dan de grammatica van wat De Saussure de langue noemt. Vervolgens begint iedereen dat te rationaliseren tot vereenvoudigde regeltjes (de normen), die bijna nooit kloppen en daarom de illusie versterken dat er flink fouten tegen gemaakt worden. Ten slotte ontstaat bij iedereen de indruk dat het bergafwaarts gaat met de taal. In feite is het waarschijnlijk nooit beter (of slechter) geweest.

Ik moet hier veiligheidshalve natuurlijk wel bij opmerken dat er voor allerlei geformaliseerde taaluitingen een veelheid van gedragsregels is ontstaan, waarvan we hebben afgesproken dat iedereen zich daaraan houdt. Spelling is zo'n systeem van gedragsregels, en zo bestaan er ook allerlei stijladviezen of -voorschriften. Met grammatica heeft dat allemaal weinig te maken. Hooguit zijn veel van die gedragsregels weer geformuleerd in grammaticale termen.

Wat is er mis met een ezelsbruggetje?

De schoolgrammatica's zijn vergeven van de ezelsbruggetjes. Van 't kofschip tot de wie/wat-proef, de gekste trucjes worden uit de kast gehaald om het juiste antwoord op een spellings- of ontleedvraag te vinden. Prima toch? Waarom moeilijk doen als het makkelijk kan?

Nou sorry, maar daar heb ik een andere mening over. Als het er alleen maar gaat om een voldoende te halen voor een test of proefwerk kun je net zo goed frauderen, dat is niet eens zoveel gevaarlijker en een stuk zekerder. Naast een grammaticafreak gaan zitten en afkijken, dat lijkt me dan het beste.

Maar even serieus: het gaat bij het vak grammatica natuurlijk helemaal niet om de goede antwoorden. Daar gaat het bij andere vakken ook niet om. Het gaat erom dat je begrijpt hoe het zit. Dat je daarmee vragen kunt beantwoorden is alleen bedoeld als bewijs dat je het snapt. Nou kun je wel die hele stap van het begrip proberen over te slaan en meteen het goede antwoord te geven, maar wie schiet daar nou iets mee op? Het is net alsof iemand een tenniswedstrijd speelt en ineens denkt: "Hee, als ik dat scorebord nou zo verander dan win ik óók! Daar hoef ik helemaal niet voor te kunnen tennissen! Vet zeg!"

Daarom heb ik iets tegen ezelsbruggetjes. Ze leiden de aandacht af van wat er werkelijk aan de hand is, en ze geven de indruk dat het alleen om de antwoorden gaat. Natuurlijk zijn er wel dingen die je niet anders dan met een ezelsbruggetje kunt onthouden (bijvoorbeeld willekeurige rijtjes), maar als er onderliggende principes zijn kun je beter proberen díe te begrijpen.

Waarom zou je iets van grammatica willen weten?

Als je mee wilt praten over voetbal, moet je termen als buitenspel en 4-4-3-systeem kunnen gebruiken. Als je mee wilt praten over muziek moet je het verschil tussen hiphop en grunge eigenlijk kennen. Als je mee wilt praten over taal, moet je daar ook de termen voor kennen.

Waarom zou je mee willen praten over taal? Nou ja, iedereen doet het. Iedereen heeft een mening over taal. Over jongerentaal of straattaal, over SMS-taal of taalverloedering. Over invloed van het Engels of nieuwe woorden. En bij alle discussies over taal valt op hoe onbeholpen mensen praten over iets wat ze zo na aan het hart ligt.

Het is net of mensen sterk in voetbal geïnteresseerd zijn, en op de tribune tegen elkaar praten hoe die leuke man met die handschoentjes zijn schoenveters heeft geknoopt. Iedere kenner zal opmerken dat dit een weinig zinvolle conversatie is. Althans, als je denkt iets over voetbal te beweren.

En dan nog eens wat: het is ook nog eens een vreselijk interessant onderwerp! Tussen je derde en je zesde jaar heb je de belangrijkste grammaticale principes van je moedertaal geleerd, en je hebt eigenlijk geen flauw benul hoe die taal in elkaar zit.