Taalprof

Het moet maar eens afgelopen zijn

Als Taalprof heb je nooit rust. Voortdurend vallen je kleine dingen op in het taalgebruik van mensen om je heen. Net nog: ik heb net het vorige logje geplaatst, ik loop naar de keuken waar Radio Een opstaat, en ik hoor de verslaggever zeggen: Dat moet maar eens afgelopen worden, ehh, dat moet maar eens afgelopen zijn.

He wat flauw, dat is toch gewoon een vergissing?

Lees meer/ minder/ printversie

Inderdaad. De verslaggever zegt per ongeluk Dat moet maar eens afgelopen worden, en hij hoort zelf meteen dat het fout is, dus bijna in een adem verbetert hij het tot afgelopen zijn. Niks aan de hand. Maar het is wel interessant dat hij aanvankelijk zei afgelopen worden. Als je namelijk weet hoe de zin in elkaar zit, kun je de vergissing verklaren. Niet goedpraten, of bekritiseren, gewoon: verklaren.

Hoe zit dat dan? Wel, als je de zin Dat is afgelopen gaat ontleden, zie je dat je twee mogelijkheden hebt: voltooide tijd van de werkwoordelijke zin Dat loopt af, of tegenwoordige tijd van een naamwoordelijke zin, net als Dat is klaar. Afhankelijk van of je afgelopen als een bijvoeglijk naamwoord ziet of als een werkwoord. Of afhankelijk van of je de zin als een beschrijving van een voltooide gebeurtenis ziet of als een bereikte toestand.

De verslaggever bedoelde Dat moet maar eens afgelopen zijn volgens mij als een naamwoordelijk gezegde. Maar hij realiseerde zich dat de zin dan zou verwijzen naar een bereikte toestand in de toekomst, en hij koos daarom voor het koppelwerkwoord worden, dat meer dan zijn op de toekomst gericht is (dat is leuk tegenover dat wordt leuk). Maar zoals zo vaak past het koppelwerkwoord worden niet bij dit naamwoordelijk gezegde (net zomin als je bij dat is klaar kunt maken dat wordt klaar; in dat geval moet je het vervangend koppelwerkwoord komen nemen: dat komt klaar). Dat worden niet kan hoor je meteen, dus de verslaggever had het meteen in de gaten. Daarom koos hij alsnog voor het koppelwerkwoord zijn.

Lees minder

Sluikreclame voor werkwoordelijk gezegde

Er lijkt zich tegenwoordig maatschappelijk een overdreven aandacht voor het werkwoordelijk gezegde af te tekenen. Het naamwoordelijk gezegde komt er een beetje bekaaid af. In de eindtermen voor het basisonderwijs wordt wel het werkwoordelijk gezegde genoemd, maar niet het naamwoordelijk gezegde. En dan worden wij ook nog eens om de haverklap in allerlei reclames aangespoord om dingen gewoon te dóén. Als dat geen teken van de tijd is.

Lees meer/ minder/ printversie

Gewoon dóén! Met nadruk op doen. Dat vertellen ons Maurice de Hond, Antoinette Hertsenberg, en talloze anderen. Reclametechnisch een aardige slogan, want er zit ook nog een dubbelzinnigheid in. Dubbelzinnigheden in reclame zijn altijd handig, want ze houden de aandacht van de taalgebruiker net een fractie van een seconde langer vast. En aandacht, daar draait het om in de reclame.

Wat is die dubbelzinnigheid? Nou, je kunt ook uitspreken Gewóón doen, met nadruk op gewoon, en geen nadruk op doen. In dat geval heb je de lezing "doen alsof je gewoon bent" of "doen zoals iemand doet die gewoon is." In dat "gewoon zijn" herken je het "predicatieve verband." In dat geval lees je gewoon als een bepaling van gesteldheid. Die betekenis is ook nog eens een verwijzing naar een centrale opvatting in de Nederlandse volksaard (Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg), dus daarmee zit je altijd goed.

Maar in de bedoelde betekenis (geen nadruk op gewoon, en sterke nadruk op doen) is gewoon een bijwoordelijke bepaling met een modale betekenis: met het onbeklemtoonde bijwoord gewoon geef je als spreker aan dat je achter de inhoud van de rest van de zin staat, en dat je die inhoud als iets vanzelfsprekends beschouwt.

Maar wat heeft dit met een werkwoordelijk gezegde te maken? Wel, er zijn twee soorten gezegde: naamwoordelijk en werkwoordelijk. Naamwoordelijke gezegdes gaan over zijn, over wat je bent, en werkwoordelijke gezegdes gaan over doen, over wat je doet. Het werkwoord doen is een jokerwerkwoord voor alle mogelijke werkwoordelijke gezegdes. Gewoon doen is daarmee een afkorting voor de gebiedende wijs van alle werkwoordelijke gezegdes. En niet van naamwoordelijke gezegdes.

Op de radio hoorde ik zojuist een programma over de jaren zestig, met zijn hang naar spiritualiteit (de Maharishi Yogi, oosterse wijsheid, LSD, gaatjes boren in je schedel en zo). Eigenlijk ging het over de opkomst van het boeddhisme in de Westerse samenleving. Er werd opgemerkt dat in de jaren zestig vooral aandacht was voor zijn, voor wat je was. Spiritualiteit was gericht op het zich onttrekken aan de arbeidsmarkt. Drugs waren bedoeld om niets te doen (LSD, marihuana, heroine). Tegenwoordig ligt juist -zo werd opgemerkt- de nadruk op de integratie van spiritualiteit in je werk. Managers omarmen het boeddhisme, drugs zijn bedoeld om langer bezig te blijven, om dingen te kunnen blijven doen (cocaine, ecstacy).

We lijken dus van een naamwoordelijke samenleving verzeild te zijn geraakt in een werkwoordelijke samenleving. Het gaat meer om wat je doet dan om wat je bent. Daarom moeten basisschoolleerlingen wel weten wat een werkwoordelijk gezegde is en niet wat een naamwoordelijk gezegde inhoudt. Daarom worden wij voortdurend aangespoord om gewoon te doen, en niet om gewoon te zijn. Het wordt hoog tijd dat het grammaticaonderwijs het evenwicht weer herstelt.

Lees minder

Fijne site dit!

"Zie ik dat nou goed? Zit de taalprof andere blogs te lezen?"
"Ja, wat zou dat?"
"Heb je niet genoeg aan je eigen blog?"
"Jawel, maar hier staat een leuke uiting."
"Een leuke uiting? Wat dan?"
"Hier, lees maar: Fijne site ook dit!"
"Wat is daar leuk aan?"

Lees meer/ minder/ printversie

"Nou, het is een ellips, nietwaar?"
"Een wat?"
"Een ellips: een uiting waaruit iets is weggelaten."
"Jaja."
"Er staat geen werkwoord in die uiting, zie je wel?"
"Ja ik zie het. Wat is daar bijzonder aan?"
"Ontleed hem eens, die uiting."
"Dat is toch niet zo moeilijk? Eens kijken, eh, dit is onderwerp en fijne site is naamwoordelijk deel van het gezegde. Het is kort voor Dit is een fijne site."
"Ja precies, maar..."
"En ook is bijwoordelijke bepaling."
"Ja prima, maar vul die ellips eens aan dan."
"Dat doe ik toch net: dit is een fijne site."
"Ja nee, maar nou zet je de zinsdelen in een andere volgorde. Kun je het ook met de woorden in dezelfde volgorde, en dan alleen aanvullen?"
"Bedoel je Fijne site is dit?"
"Ja precies, en nou nog ook erbij."
"Nou dan wordt het Fijne site ook is... ehh, nee, Fijne site is ook dit, eh, wacht eens, dat klinkt ook voor geen meter!"
"Kijk, daar hebben we het. En nou zal ik het je nog sterker vertellen: maak er eens een voltooide tijd van."
"Een voltooide tijd?"
"Ja, met geweest."
"Iets als Dit is ook altijd een fijne site geweest?"
"Ja, en dan als ellips."
"Umm, dat krijg je Dit ook altijd een fijne site geweest, nee dat kan niet... ehh... Ook altijd een fijne site geweest dit!"
"Precies. En wat valt je daarin op?"
"Het onderwerp staat helemaal achteraan!"
"Inderdaad. En nog sterker: het onderwerp staat op een plaats waar het onderwerp in de zin nooit kan staan."
"Jaja."
"En hoe zit die ellips dan in elkaar?"
"Ja, dat weet ik ook niet. Zullen we het maar een taalfout noemen?"
"Hè doe eens niet zo flauw. Nee, ik denk dat het hier om een "after thought" gaat."
"Een wat?"
"Een after thought. Dat is een zinsdeel dat na een volledige zin staat, als een soort precisering achteraf. Alsof je na het uitspreken van de zin een zinsdeel nog eens preciezer wil omschrijven. Bijvoorbeeld: Hij is een rare vent, die leraar van jou."
"Heet dat niet een herhalend onderwerp?"
"Inderdaad. Je kunt het met elk zinsdeel hebben, maar in de traditionele zinsontleding noem je het dan herhalend. Ik gebruikte er net zelf ook een."
"Wanneer dan?"
"Net nog. Ik zei Ontleed hem eens, die uiting. Daarin is die uiting een herhalend lijdend voorwerp."
"O ja, ik zie het. Maar in Fijne site ook dit herhaalt dit toch niks?"
"Dat ligt er maar aan hoe je het bekijkt. Je zou kunnen zeggen dat Fijne site ook dit! een ellips is van de volledige zin: Het is een fijne site ook, dit! Daarin is Het het eigenlijke onderwerp, en dit herhaalt dat, en maakt het net iets preciezer."
"Jaja. Leuk hoor. Ik bedoel: leuk hoor, dit."

Lees minder

Taalprof niet gediend

Het kwam onlangs weer ter sprake op het taalprof-weblog: meestal staat een naamwoordelijk deel van het gezegde vóór de werkwoordelijke eindgroep, maar soms staat het erachter. Met name als het eruit ziet als een werkwoord. Je zegt wel Hij kan wel ziek zijn en niet *Hij kan wel zijn ziek, maar ?Hij zou daarmee zijn behept hoor je ook wel eens, en behept is toch naamwoordelijk deel.

Vanmorgen hoorde de taalprof twee keer zo'n voorbeeld op de radio.

Lees meer/ minder/ printversie

De duidelijkste was: China liet weten dat het niet was gediend van deze brief. Dat lijkt wel een constructie met hulpwerkwoord van lijdende vorm was en voltooid deelwoord gediend, maar dat is het niet. De zin heeft geen actieve variant in *China liet weten dat men het niet diende van deze brief, en in de zin Ik ben zaterdag niet gediend van jouw aanwezigheid is met geen mogelijkheid als een voltooide tijd te interpreteren. De constructie is dus naamwoordelijk, en gediend zou je eigenlijk vóór was verwachten in de oorspronkelijke zin. Maar daar staat het dus niet.

Een tweede opmerkelijk geval was Michael Jackson zou niet meer lang hebben te leven. Het werkwoord hebben kan gecombineerd worden met te en een heel werkwoord, en dan krijg je een soort modale betekenis: Je hebt dat huiswerk maar te maken is te vergelijken met Je moet dat huiswerk maken, terwijl Je hebt niets te vertellen te omschrijven is met Je kunt niets vertellen.

Hoewel beide volgordes voorkomen, heeft de volgorde met hebben achteraan de voorkeur. Het lijkt erop dat te leven hier eerder een soort bepaling van gesteldheid is dan een deel van het gezegde. Een aanwijzing daarvoor is dat de voltooide tijd niet de vervangende infinitief hebben, maar gewoon gehad krijgt. Dat wijst erop dat hebben hier een zelfstandig werkwoord is. Het is Je hebt nooit iets te vertellen gehad en niet *Je hebt nooit iets gehad te vertellen of *Je hebt nooit iets hebben te vertellen.

De overeenkomst? Een predicatie (naamwoordelijk deel of bepaling van gesteldheid) staat vóór de werkwoordelijke eindgroep, maar als die predicatie er een beetje werkwoordelijk uitziet (het is een voltooid deelwoord of te+infinitief), dan heb je soms de neiging om hem achteraan te zetten.

Lees minder

Uitgehuldigd

Het was vorige week zaterdag, 6 december. De presentator van Studio Sport kondigde de onderwerpen in de uitzending aan, onder andere een reportage over olympisch kampioen Maarten van der Weijden. Die was, zo merkte hij op, nog niet uitgehuldigd.

Hè? Nog niet uitgehuldigd? Dat klinkt wel heel erg vreemd. Wat is hier aan de hand?

Lees meer/ minder/ printversie

Is dat niet gewoon fout, nog niet uitgehuldigd zijn? Het werkwoord uithuldigen bestaat toch niet? Dat is waar, maar dat is geen goede reden om het af te keuren.

Er bestaat in het Nederlands een productief procedé, dat bestaat uit het toevoegen van het voorvoegsel uit- aan een werkwoord, met als betekenis iets als "tot het einde toe". Bijvoorbeeld, Laat me eerst even uiteten. Dat betekent: "Laat me eerst even tot het einde toe eten, eten totdat ik klaar ben." Het werkwoord uiteten bestaat ook niet, en toch ontstaat het als gevolg van deze grammaticale mogelijkheid.

Je kunt zo bijna ongelimiteerd nieuwe woorden maken. Stel je hebt een vers werkwoord als telemarketeren. Als je daarmee bezig bent, dan kan er best iemand langskomen en opmerken: Zo, ben je nou nog niet uitgetelemarketeerd? Niks mis mee.

Het voorvoegsel uit- wordt heel vaak toegevoegd aan voltooide deelwoorden (zoals getelemarketeerd in het laatste voorbeeld), die dan worden gecombineerd met het werkwoord zijn: ik ben uitgetelemarketeerd. Maar wat is dat eigenlijk voor een constructie? Dat lijkt wel een voltooide tijd, maar is het dat wel?

De meeste werkwoorden maken een voltooide tijd met het hulpwerkwoord hebben: ik heb gelezen, ik heb getelemarketeerd, ik heb gegeten. Toch krijg je in deze constructie zonder uitzondering zijn: ben je al uitgelezen, uitgetelemarketeerd, uitgegeten? Da's gek.

Dat bewijst allemaal nog niks, het zou kunnen dat er door toevoeging van uit- een nieuw werkwoord ontstaat dat een voltooide tijd met zijn maakt. Er bestaan immers werkwoorden die een voltooide tijd met zijn hebben, zoals komen, arriveren, veranderen.

Toch is er wel een bewijs dat die constructie met uit- en voltooid deelwoord geen voltooide tijd is. Dat kun je zien aan de test die ik al vaker heb genoemd met een tijdsbepaling als zaterdag: neem de zin Ben je zaterdag uitgewinkeld? Kan die zin begrepen worden als een vraag over afgelopen zaterdag? Nee dat kan niet. De enige interpretatie die hierin zit is dat je vraagt of iemand aanstaande zaterdag klaar is met winkelen. Een voltooide tijd is altijd dubbelzinnig, die kan of op de toekomst, of op het verleden betrekking hebben (Ben je zaterdag gearriveerd? bijvoorbeeld).

Het is dus geen voltooide tijd. Maar wat is het dan wel? Ik denk dat het naamwoordelijk gezegde is. Door toevoeging van uit- aan een voltooid deelwoord krijg je een nieuw woord, met als betekenis ongeveer "klaar met...", dat meer bijvoeglijk is dan werkwoordelijk. En net zoals Ben je klaar met winkelen? naamwoordelijk is, zou je dat van Ben je uitgewinkeld? ook kunnen veronderstellen.

Maar nou weten we nog niet waarom Hij is nog niet uitgehuldigd een gekke zin is. Dat komt ten eerste omdat je niet bij elk werkwoord uit- kunt toevoegen, en ten tweede omdat de toevoeging van uit- een andere betekenis oplevert dan de hier bedoelde.

Je kunt uit- eigenlijk alleen maar toevoegen bij werkwoorden die geen lijdend voorwerp hebben, of die hun lijdend voorwerp kunnen missen. Dus wel bij winkelen (heeft geen lijdend voorwerp), en ook bij eten (lijdend voorwerp kan achterwege blijven), maar niet bij verorberen of haten (die moeten echt een lijdend voorwerp hebben). *Ben je uitverorberd? kan niet, en ook *Ben je uitgehaat? is onmogelijk.

Huldigen is een werkwoord dat per se een lijdend voorwerp nodig heeft. Als je aan een burgemeester vraagt wat de plannen voor vanmiddag zijn, zal hij of zij niet zomaar kunnen zeggen: *Vanmiddag moet ik even huldigen. Daar moet altijd iemand of iets bij.

Dat is één reden waarom Hij is nog niet uitgehuldigd gek is. De andere is dat die constructie, als hij wel kan, de betekenis oplevert dat het onderwerp van zijn ook als onderwerp van het werkwoord begrepen wordt. Zeg je Zij is uitgeshopt, dan is zij degene die geshopt heeft. En als je zegt Casanova is uitgekust, dan is Casanova degene die aan het kussen was.

Als de zin Maarten is uitgehuldigd dus al zou kunnen, dan zou hij moeten betekenen dat Maarten klaar is met huldigen. En dat is niet de bedoeling.

Oké, maar waarom zei die presentator dat dan zo? Ik denk dat hij uitgehuldigd ten onrechte als een lijdende vorm beschouwde. Hij is uitgegaan van de zin Maarten is gehuldigd, wat de voltooide tijd is van Maarten wordt gehuldigd (kijk maar naar de betekenis van Maarten is zaterdag gehuldigd), en hij heeft in die constructie uit- toegevoegd, zich niet realiserend dat hij daarmee een naamwoordelijk gezegde maakte met een omgekeerde betekenis.

Of hij realiseerde zich dat wel, maar hij kon zo gauw geen alternatief bedenken en dacht: dat horen de kijkers toch niet. Maar de taalprof hoort alles.

Lees minder

Goede raad kost duur

Naar aanleiding van een lezersvraag gisteren herinnerde de taalprof zich een oudere discussie (zie punt 4 in de link, en de voorgaande discussie), over de zin Hoeveel kost die auto? Die discussie zat een beetje verborgen in de vragenrubriek van deze site, maar hij is eigenlijk best een aparte bespreking waard.

Daarom nu: Hoeveel kost die auto? en wat is dan Hoeveel?

Lees meer/ minder/ printversie

In de zin Hoeveel kost die auto? is kost de persoonsvorm en die auto is onderwerp, zoveel is duidelijk. Maar dan blijft er nog een zinsdeel over. Voor dat zinsdeel komen redelijkerwijs drie ontledingen in aanmerking.

Het meest voor de hand ligt om te denken dat hoeveel het lijdend voorwerp bij kosten is. Dat sluit aan bij je taalgevoel dat hoeveel sterk verbonden is met het werkwoord en nauwelijks weggelaten kan worden. Een probleem is wel dat geen van de bekende eigenschappen van een lijdend voorwerp toepasbaar zijn: zo heb je hier geen lijdende vorm (Hoeveel wordt door die auto gekost? is geen goede zin), en bij de zogeheten "nominalisatie" van het werkwoord verschijnt het zinsdeel niet met het voorzetsel van (het is niet Het kosten van zoveel).

Een andere gedachte zou kunnen zijn om hoeveel te beschouwen als een bijwoordelijke bepaling. Dat zou je kunnen denken op grond van de betekenis: je zou het kunnen zien als een bijwoordelijke bepaling van hoeveelheid. Daarvan is weer het probleem dat die bepaling niet echt weglaatbaar is. Bijwoordelijke bepalingen zijn doorgaans zinsdelen die vrij toegevoegd of weggelaten kunnen worden.

En ten slotte zou je kunnen overwegen om hoeveel een naamwoordelijk deel van het gezegde te noemen. Dat lijkt misschien een beetje vreemd, maar in spreektaal is vervanging van kosten door zijn niet ongebruikelijk: hoeveel is die auto? Die variant zou je vrijwel zeker als naamwoordelijk moeten ontleden (of je zou zijn moeten beschouwen als een zelfstandig werkwoord met de betekenis "kosten," wat op zijn best lood om oud ijzer is).

De enige grammatica die bij mijn weten deze constructie heel expliciet aan de orde stelt is de Grammatica van het hedendaags Nederlands. Een volledig overzicht, van W.G. Klooster. En wat kiest Klooster? Ehh, nou ja, niks eigenlijk.

Klooster introduceert een aparte term voor dit geval. Hij noemt hoeveel in hoeveel kost die auto? een "pseudo-voorwerp." Daarmee geeft hij aan dat het zinsdeel iets heeft van een voorwerp, erop lijkt, maar het aan de andere kant ook weer niet is. Tegelijkertijd noemt hij werkwoorden als kosten, meten en tellen "semi-koppelwerkwoorden," aldus erkennend dat die werkwoorden iets hebben van koppelwerkwoorden, maar het aan de andere kant ook weer niet helemaal zijn. Verder omschrijft Klooster het zojuist tot pseudovoorwerp gedoopte zinsdeel ook nog eens als "specificerend complement," waarmee het aantal voor dit geval geïntroduceerde termen op drie uitkomt. Ten slotte vermeldt hij nog dat "in sommige grammatica's" het zinsdeel als bijwoordelijke bepaling van hoeveelheid geanalyseerd wordt.

Kloosters analyse is een schoolvoorbeeld van een zorgvuldige, taalwetenschappelijk verantwoorde beschrijving, die recht probeert te doen aan alle aspecten van de constructie. De unieke eigenschappen onderscheiden de constructie van alle andere, dus een aparte term is noodzakelijk.

De taalprof vraagt zich af of met de introductie van drie nieuwe termen de oude niet te gemakkelijk terzijde zijn geschoven. Inderdaad, er zijn goede argumenten om het zinsdeel geen lijdend voorwerp te noemen, en ook de bijwoordelijke bepaling is om bovengenoemde redenen een twijfelachtige benoeming. Maar wat is er eigenlijk mis met de analyse als naamwoordelijk gezegde?

Zeker, je kunt aanvoeren dat kosten niet in het rijtje van koppelwerkwoorden staat. Maar daar zijn meer gevallen van bekend. Zo staat raken ook niet in het lijstje (die had er wel in moeten staan), maar ook vallen in de constructie dat valt mij zwaar, gaan in dat gaat kapot, slaan in het bier slaat dood, komen in dat komt wel goed, zitten in hij zit om geld verlegen, en er zijn er meer. Al die werkwoorden hebben een betekenis die ongeveer overeenkomt met de klassieke koppelwerkwoorden zijn of worden, en ze komen in die betekenis voor in combinatie met een zinsdeel dat een predicatie vormt bij het onderwerp.  Ze worden "vervangende koppelwerkwoorden" genoemd. Waarom zou je kosten, meten en tellen ook niet gewoon vervangend koppelwerkwoord noemen? Klooster kiest voor semi-koppelwerkwoord, maar hij zegt er niet bij wat het verschil zou moeten zijn tussen semi-koppelwerkwoord en vervangend koppelwerkwoord.

De analyse van Hoeveel kost die auto? als naamwoordelijk gezegde verklaart waarom er geen lijdende vorm bestaat, waarom bij nominalisatie van het werkwoord geen bepaling met van verschijnt, en waarom het zinsdeel hoeveel niet kan worden weggelaten. Bovendien verantwoordt die ontleding de betekenis die ruwweg overeenkomt met "zijn," én het optreden van de spreektaalvormen Hoeveel is die auto?

En als bonus geeft deze analyse ook nog eens een verklaring voor het optreden van de als fout aangemerkte vorm Deze auto kost duur. Vervang in die zin kosten door zijn en je hebt een prima zin. Blijkbaar beschouwt de taalgebruiker kosten inderdaad als een variant op het koppelwerkwoord zijn. Dat zou de grammatica toch moeten beschrijven, zou je denken.

Lees minder

Verhinderd want bedekt met bladeren

Twee dezelfde vragen binnen een paar dagen, dat kan geen toeval zijn! Eentje in de vragenrubriek van deze site, eentje op de mailinglijst voor docenten Nederlands. Nou ja, dezelfde vragen, ze gingen over andere zinnetjes, maar de kwestie is dezelfde.

De ene vraag luidde: wat is de ontleding van de zin De man is verhinderd? En de andere: wat is de ontleding van De straat was bedekt met bladeren? Allebei de vragen kunnen op dezelfde manier worden beantwoord. De centrale vraag is: wat is de tijd waarin de zin staat?

Lees meer/ minder/ printversie

Eerst de makkelijke: De man is verhinderd. Dat is een zin met werkwoord zijn en een voltooid deelwoord. Zo'n zin kan theoretisch twee ontledingen hebben: naamwoordelijk gezegde, als zijn een koppelwerkwoord is en het voltooid deelwoord gebruikt is als een bijvoeglijk naamwoord. Of lijdende vorm, als zijn een hulpwerkwoord van de lijdende vorm is. In dat laatste geval is zijn eigenlijk hulpwerkwoord van tijd, en het hulpwerkwoord geworden is weggebleven.

Er is natuurlijk een betekenisverschil tussen beide ontledingen, maar belangrijker is dat er ook een tijdsverschil is: de naamwoordelijke lezing staat in de onvoltooid tegenwoordige tijd (OTT), en de werkwoordelijke (lijdende vorm-) lezing is voltooid tegenwoordig (VTT).

Dat verschil in tijd is heel goed zichtbaar te maken met een tijdsbepaling als zaterdag. Die bepaling kan naar twee tijden verwijzen: bij een verleden tijd is het afgelopen zaterdag (zaterdag was ik jarig), bij een tegenwoordige tijd aanstaande zaterdag (zaterdag ben ik jarig). Bij een voltooide tijd is afgelopen zaterdag de meest waarschijnlijke lezing (zaterdag ben ik jarig geweest), maar met extra context kun je vaak ook de andere lezing krijgen (zaterdag ben ik al jarig geweest, want ik ben vrijdag jarig).

Hoe zit het bij De man is verhinderd? Dat wordt Zaterdag is de man verhinderd. Nou, zeg het zelf maar. Kan dat afgelopen zaterdag zijn? Misschien wel, maar het is wel heel onwaarschijnlijk. Dat betekent dat de lezing die bij de tegenwoordige tijd hoort, zich het meest opdringt. Maar dan kan het dus ook geen lijdende vorm zijn, want dan had juist de lezing afgelopen zaterdag het meest waarschijnlijk moeten zijn. Dus is het een naamwoordelijk gezegde.

En nu de tweede zin: De straat was bedekt met bladeren. We moeten nu in ieder geval eerst het werkwoord zijn in de tegenwoordige zin zetten om de zin goed te kunnen beoordelen: De straat is bedekt met bladeren. Met zaterdag erbij krijg je dan: Zaterdag is de straat bedekt met bladeren. Nu lijken me beide lezingen wel acceptabel. Je kunt de zin heel goed opvatten als een beschrijving van wat er afgelopen zaterdag gebeurd is, maar ook als een voorspelling voor de toestand van aanstaande zaterdag. Dat wijst erop dat nu de voltooide lezing wel degelijk aanwezig is, en dat een ontleding als lijdende vorm tot de mogelijkheden behoort.

Betekent dit nu dat De straat was bedekt met bladeren per se werkwoordelijk is? Nee, zeker niet. Als je zaterdag als aanstaande zaterdag opvat, dan is er een klein verschil tussen de naamwoordelijke lezing en de werkwoordelijke (voltooide) lezing: Als je bedoelt dat de straat tijdens de volgende week zaterdag met bladeren bedekt is, heb je alsnog de naamwoordelijke lezing. De werkwoordelijke lezing is de voorspelling dat de bedekking van de straat met bladeren de volgende week zaterdag voltooid is. Naar mijn taalgevoel (maar met meer context wordt het duidelijker) zijn naamwoordelijke en werkwoordelijke lezing hier ongeveer even waarschijnlijk.

En die gekke woordgroep met bladeren? Is dat een voorzetselvoorwerp? Nee, dat is het zeker niet. In iets met bladeren bedekken is met bladeren een "gebruiksbepaling," die in dit geval aangeeft welk materiaal er is gebruikt. Iemand (of iets) bedekt de straat, en maakt daarbij gebruik van bladeren. Zie ook deze discussie. Eventueel zou je in de naamwoordelijke lezing bedekt met bladeren bij elkaar kunnen nemen, maar ook dan is met bladeren een (interne) bijwoordelijke bepaling.

Lees minder

Blijvend te technisch theoretisch

Stel je de Taalprof de vraag of een bepaalde zin "grammaticaal wel in orde is," dan krijg je al gauw een uitgebreide taalkundige analyse als antwoord. En mocht je dan nog volhouden, dan kun je het ook nog eens op een andere manier te horen krijgen.

Is dit bevredigend? "Vaak vind ik hem te technisch theoretisch" zegt dan iemand over de Taalprof in een discussie elders op het internet. O, het moest niet technisch of theoretisch? Dat kan ook.

Lees meer/ minder/ printversie

De vraag was: is blijvend in prijs verlaagd wel grammaticaal in orde? Betekent dat niet een voortdurende reeks van prijsverlagingen in plaats van alleen maar een lagere prijs? Het niet-technische, niet-theoretische antwoord is: Ja dat kan het betekenen, maar dat hoeft niet. O, je wil het ook uitgelegd hebben?

Als je van een gebeurtenis zegt dat hij blijvend is, dan krijg je een raar effect. Dan is het net alsof je zegt dat die gebeurtenis zich blijft herhalen. Zeg je de bom ontplofte de hele dag, dan krijg je de vreemde betekenis dat de bom steeds maar weer ontploft, de hele dag door.

In tegenstelling tot gebeurtenissen kunnen eigenschappen natuurlijk zonder probleem blijvend zijn. Je kunt blijvend in de war zijn, iets kan blijvend goedkoop zijn, dat is allemaal heel normaal.

De vraag is nu: is in prijs verlaagd zijn een gebeurtenis of een eigenschap? Als je van iets zegt dat het blijvend in prijs verlaagd is, druk je dan een eigenschap van dat product uit of heb je het over iets wat er met dat product gebeurd is? Kan allebei, zou je zeggen. Vandaar die twee betekenissen. Nog niet technisch, nietwaar? Wat? Niet overtuigd?

Blijvend in prijs verlaagd is de tegenhanger van tijdelijk in prijs verlaagd, niet? Maar dat laatste kan helemaal geen gebeurtenis zijn, want van gebeurtenissen kun je absoluut niet zeggen dat ze tijdelijk zijn (de bom ontplofte tijdelijk is een onmogelijke zin). In de uitdrukking tijdelijk in prijs verlaagd zijn moet in prijs verlaagd dus wel een eigenschap uitdrukken. Maar als dat in die zin kan, waarom zou het dan niet kunnen in blijvend in prijs verlaagd zijn?

Bedoel ik nu dat in prijs verlaagd "gewoon" betekent "goedkoper"? Ja, zo zou je het ook kunnen formuleren, als je het per se niet-technisch wil houden.  Maar dat zou wel een beetje willekeurig klinken, als  ik het zo zou zeggen.

Wie de grammatica beheerst, herkent deze constructie natuurlijk meteen als de voltooide tijd van een lijdende vorm, die heel vaak ook als een naamwoordelijk gezegde gelezen kan worden: dit boek is vorige week zaterdag uitgeleend tegenover dit boek is al weken uitgeleend. Veel makkelijker! Hè, nou is het toch nog technisch-theoretisch geworden. Ja sorry hoor.

Lees minder

Alles heeft zijn prijs

Ha fijn, weer een discussie! Een lezer vraagt de taalprof: wat is de ontleding van de zin Wat is de prijs van die auto? En meer in het bijzonder, hoe benoem je het woordje wat? Naamwoordelijk deel van het gezegde, of... bijwoordelijke bepaling? Zo op het eerste oog een makkelijke vraag, maar ongemerkt ontspint zich een discussie die een interessante constructie boven water haalt.

Het voor de hand liggende antwoord op de vraag is (althans in mijn beleving): in de zin Wat is de prijs? is Wat het naamwoordelijk deel van het gezegde. De zin is de vragende vorm van De prijs is 1 euro, en in die zin is is koppelwerkwoord. Je kunt het vervangen door vrijwel elk ander koppelwerkwoord: De prijs is, blijft, wordt, lijkt, schijnt, blijkt 1 euro, het is allemaal prima. Ook de betekenis is in orde: die 1 euro is een nadere specificatie van de prijs, je zou het als een eigenschap van de prijs kunnen zien. Net als De prijs is hoog.

Wat kan iemand hier nou op tegen hebben?

Lees meer/ minder/ printversie

Ja, zegt de lezer, maar je kunt Wat hier vervangen door Hoeveel, en dat is een bijwoord. Een bijwoord? Maar hoeveel ís helemaal geen bijwoord! Het is een onbepaald hoofdtelwoord. Weliswaar in vragende vorm, maar het is hetzelfde als zoveel of veel. Nee, wacht even, als je het naar het Frans vertaalt is het combien, en dat is een bijwoord. Ja dat klopt. Maar wat is dat voor een argumentatie?

Ander bezwaar dan: Wat is de prijs van die auto? is ongeveer hetzelfde als Wat kost die auto? In die zin is Wat toch een bijwoordelijke bepaling? Hm. Dat is tot mijn verbazing inderdaad wat de Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS) beweert, maar los daarvan: zo kun je natuurlijk ook niet redeneren. De zin Ik vind dat het moet gaan sneeuwen betekent ongeveer hetzelfde als Mijn mening is dat het moet gaan sneeuwen, en dat laatste is toch echt naamwoordelijk.

Maar wat een gekke ontleding eigenlijk, om in Die auto kost 100.000 euro het zinsdeel 100.000 euro als bijwoordelijke bepaling te benoemen. Hoe komt de ANS daar nou weer bij? Het is toch Die auto kost iets? Moet je daar iets als bijwoordelijke bepaling benoemen? Dat is dan de enige plaats waar iets bijwoordelijk is.

Gelukkig zijn niet alle grammatici het hiermee eens. Klooster, in zijn boek Grammatica van het hedendaags Nederlands, wijdt twee hele pagina's aan deze constructie. Hij vindt dat 100.000 euro hier een "pseudo-voorwerp" is. Een wat? Een pseudo-voorwerp. Dat is volgens mij een beetje ingewikkeld gezegd voor: het is eigenlijk een lijdend voorwerp, maar het heeft niet alle eigenschappen van een lijdend voorwerp.

Waar lijkt het dan nog meer op? Nou, dat zegt Klooster niet hardop, maar hij noemt kosten hier een "semi-koppelwerkwoord". Zeg dat nog es? Een semi-koppelwerkwoord. Dat is ingewikkeld gezegd voor: het lijkt op een koppelwerkwoord maar het heeft niet alle eigenschappen van een koppelwerkwoord.

Maar hoe zit het dan? Klooster legt het ongeveer als volgt uit: die auto kost 100.000 euro is een "korte vorm" van de prijs van die auto is 100.000 euro. Die laatste zin is naamwoordelijk (dat dan weer wel!), dus die eerste zin heeft ook iets naamwoordelijks. Het werkwoord kosten voegt niet veel meer aan de betekenis toe dan "de prijs is". Het is een betekenisarm werkwoord. Je zou het bijna een naamwoordelijk gezegde kunnen noemen, die auto kost 100.000 euro kun je ook losweg formuleren als die auto is 100.000 euro. Sterker nog, in informeel taalgebruik komt dat wel eens voor.

Daar heb je er maar een paar van, van die betekenisarme werkwoorden die allemaal met meetbare hoeveelheden te maken hebben: kosten, tellen, meten, inhouden. Ze worden gecombineerd met een meetbare hoeveelheid, vaak vergezeld van een maateenheid (graden, meters, liters, of valuta).

Maar wat is er dan voor bijwoordelijks aan? Ook dat is wel te beredeneren. In een zin als Die weg is drie kilometer kun je de zin aanvullen tot Die weg is drie kilometer lang. In die laatste zin is drie kilometer lang naamwoordelijk deel van het gezegde, en daarbinnen is drie kilometer een bijwoordelijke bepaling bij het bijvoeglijk naamwoord lang.

Dat drie kilometer heeft dus inderdaad iets bijwoordelijks, maar alleen op een abstract niveau. Als je een naamwoordelijk deel hebt, en je laat daar iets uit weg (wat dan ook), dan blijft datgene wat je overhoudt het naamwoordelijk deel. Daar doe je niets aan. Dat is een van de belangrijkste principes van de zinsontleding.

Kijk, dat is dan toch wel weer aardig! Leuke constructie, met die meetbare hoeveelheden. Snappen we ook meteen hoe die in elkaar zit! Zo zie je maar weer: als je maar diep genoeg graaft kom je altijd wel wat interessants tegen.

Lees minder

The battle continues...

Nieuws van het docentenforum, over aan het koken zijn! De taalprof kan tegenwoordig niet meer op dat forum reageren zonder zijn geheime identiteit te onthullen, dus zet hij de discussie op zijn eigen weblog voort, in de hoop dat hij hier ook gelezen wordt.

Twee docenten die al eerder stevig aan het debat hebben deelgenomen, Henk Bakker en Aad Lohman, brengen nog eens een aantal argumenten in stelling tegen de naamwoordelijke ontleding van ik ben aardappelen aan het koken, en vóór de werkwoordelijke ontleding. Twee van hun eerdere argumenten heb ik al hier genoemd en besproken. Maar daarmee is de koek dus nog niet op.

Lees meer/ minder/ printversie

Ik vat de nieuwe argumenten samen, en ik geef meteen commentaar:

(11) Je kunt aardappelen in ik ben aardappelen aan het koken geen oorzakelijk voorwerp noemen, want de aardappelen zijn niet de oorzaak van het koken.

Commentaar: nergens in de definitie van het oorzakelijk voorwerp staat dat het een "oorzaak" moet zijn. De ANS omschrijft het zo: "[Het oorzakelijk voorwerp duidt] de zelfstandigheid aan[...] waarop de door het gezegde uitgedrukte werking betrekking heeft". Ik ben helemaal geen voorstander van ontleden op dit soort vage betekenisomschrijvingen, maar ik constateer dat je, zelfs als je dat wel bent, best kunt zeggen dat aan het koken een "werking" uitdrukt (desnoods "als eigenschap") die "betrekking heeft" op de aardappelen.

(12) Het is absurd om de objectsrelatie tussen aardappelen en koken te ontkennen.

Commentaar: Zoals in het commentaar op het vorige punt aangegeven doe je dat ook niet. Bovendien, met die "objectsrelatie" bedoelen jullie blijkbaar een betekenisrelatie. Maar die betekenisrelatie bestaat ook tussen bijvoeglijke bepalingen en zelfstandige naamwoorden (de gekookte aardappelen) en of tussen een lijdend voorwerp en een bepaling van gesteldheid (ik eet die aardappelen liever gekookt). Die bestaat dus niet alleen tussen een werkwoord en zijn lijdend voorwerp.

(13) De aardappelen kan geen oorzakelijk voorwerp zijn, want een oorzakelijk voorwerp kan nooit worden weggelaten.

Commentaar: Dat staat inderdaad in de ANS ("Het oorzakelijk voorwerp is een zinsdeel                         dat bij een beperkt aantal naamwoordelijke gezegdes verplicht aanwezig is"), maar daar kun je twee kanttekeningen bij maken. Ten eerste komt dat omdat in de ANS de oorzakelijke voorwerpen die met een voorzetsel beginnen onder de voorzetselvoorwerpen gerekend worden (daar is inderdaad wel iets voor te zeggen), maar ten tweede, wat belangrijker is: dit is geen criterium voor het oorzakelijk voorwerp, maar een eigenschap ervan. En waarom kan de ANS zeggen dat oorzakelijke voorwerpen niet worden weggelaten? Omdat de ANS ervoor heeft gekozen om de aardappelen aan het koken zijn als werkwoordelijk gezegde te ontleden! Dit "argument" komt er dus op neer dat je zegt: De aardappelen kan geen oorzakelijk voorwerp zijn omdat wij het niet zo genoemd hebben. Dat moet ik dus eigenlijk als ongeldig wegstrepen.

In hun bijdrage aan de discussie ontkrachten Bakker en Lohman ook nog een argument ten gunste van de naamwoordelijke lezing, dat ik nog niet genoemd heb, namelijk dat een gezegde met zijn nooit een lijdend voorwerp kan hebben. Zo geformuleerd is dat inderdaad triviaal onjuist. De bedoeling van dat argument lijkt me wel anders, namelijk: een gezegde waarin zijn het hoofdwerkwoord is, kan nooit een lijdend voorwerp hebben. Maar in dat geval is het om dezelfde reden ongeldig als het vorige: het is circulair. Je zegt: de aardappelen is geen lijdend voorwerp omdat ik vind dat koken niet het werkwoord is. Zo heb je altijd gelijk.

Lees minder

Dolkstoot in de rug

Ik beloof dat ik nog eens een keer een mooie afgewogen samenvatting zal maken van die discussie over de ontleding van ik ben aan het koken. Ook al lijkt de discussie een beetje uitgewoed, ik vind nog steeds extra argumenten waar ik in ieder geval mijzelf kostelijk mee amuseer. En de volgende redenering vind ik zelfs de moeite waard voor een apart logje.

Zal ik eerst nog maar even vertellen waar het over gaat, voor degenen die het hart niet hebben om de hele discussie erop na te slaan?

Lees meer/ minder

De zin ik ben aan het koken, moet je die ontleden als een naamwoordelijk gezegde met ben als koppelwerkwoord en aan het koken als naamwoordelijk deel, of is het een werkwoordelijk gezegde met ben als hulpwerkwoord, twee versteende woordjes aan het en het zelfstandige werkwoord koken? Voor beide ontledingen bestaan argumenten en, wat misschien nog opmerkelijker is, van beide ontledingen bestaan er aanhangers onder de taalkundigen. Sommige grammatica's kiezen voor de naamwoordelijke ontleding, andere voor de werkwoordelijke (en heel veel grammatica's zeggen maar liever niets over deze constructie).

Nou ga ik hier niet de hele argumentatie herhalen, dat moet je echt zelf maar eens doorlezen. Ik pik er het sterkste argument uit voor de werkwoordelijke ontleding: er kan een lijdend voorwerp bij. In de zin Ik ben de aardappelen aan het koken is de aardappelen, in ieder geval qua betekenis, het lijdend voorwerp van koken. En naamwoordelijke gezegdes hebben geen lijdend voorwerp.

Mooi, sterk argument! Er is wel wat op af te dingen, de voorstanders van de naamwoordelijk gezegde-ontleding kunnen erop wijzen dat bij andere naamwoordelijke gezegdes ook wel eens een oorzakelijk voorwerp voorkomt, maar dat heeft toch iets geforceerds, zou je zeggen.

Toch is dit argument van het lijdend voorwerp een verraderlijk argument. Als je het nader analyseert, kun je het zelfs omkeren tot een argument tegen de werkwoordelijke, en voor de naamwoordelijke ontleding. Let op, want het is best de moeite waard.

Dat voorwerp (aardappelen), dat kan op twee plaatsen staan in de aan-het-constructie. Het kan tussen aan het en het werkwoord staan (ik ben aan het aardappelen koken), en het kan vóór aan het staan: (ik ben aardappelen aan het koken). Laten we kortheidshalve het eerste geval het interne voorwerp noemen (het staat binnen de aan-het-constructie), en het tweede het externe voorwerp.

Dat interne voorwerp is bij nader inzien niet zo gunstig voor de werkwoordelijke ontleding. Immers, het is onderhevig aan dezelfde beperkingen als het voorwerp bij de "nominalisatie" van het werkwoord. Als je een lidwoord of voornaamwoord bij het werkwoord zet, wordt het werkwoord een zelfstandig naamwoord, zoals in: Dat aardappelen koken valt nog niet mee. In die constructie is een intern voorwerp beperkt tot "kale woorden". Er kan geen lidwoord bij (het de aardappelen koken), geen telwoord (het drie aardappelen koken) of andere hoeveelheidsbepalingen (het een kilo aardappelen koken), en maar heel beperkt een bijvoeglijk naamwoord (het nieuwe aardappelen koken, het lekkere kruimige nieuwe aardappelen koken). Precies dezelfde beperkingen bestaan er ook bij het interne voorwerp in de aan-het-constructie.

Het lijkt er dus op dat de aan-het-constructie met intern voorwerp in ieder geval een naamwoordelijke constructie is. Maar hoe zit het dan met het externe voorwerp? Vormt dat dan niet een sterk argument tegen de naamwoordelijke, en voor de werkwoordelijke ontleding? Helaas, ook daar lijkt eerder het omgekeerde het geval.

Als je de constructie met aan het naamwoordelijk noemt, dan bestaan er twee verschillende gevallen: aan het koken als naamwoordelijk deel bij een koppelwerkwoord (in elk geval zijn, blijven, raken, lijken, blijken, schijnen, en de vervangende koppelwerkwoorden gaan en slaan) en aan het koken als bepaling van gesteldheid bij de werkwoorden hebben, krijgen, houden, brengen, maken, zetten, horen, zien en vinden.

Dat zijn twee verschillende constructies. Je zou zeggen, de werkwoordelijke ontleding heeft het gemakkelijker. Daar is sprake van één werkwoordelijke constructie, en al die werkwoorden van zijn tot vinden, zijn hulpwerkwoorden. Toegegeven, uitermate vreemde hulpwerkwoorden, want sommige van die woorden zijn alleen hulpwerkwoord in deze constructie maar vooruit, laten we even aannemen dat het eenvoudiger is.

Wat blijkt nu echter als we naar dat externe voorwerp kijken? Dat kan alleen maar bij zijn, blijven, raken, lijken, blijken, schijnen, gaan en slaan! Bij de andere werkwoorden is zo'n extern voorwerp volslagen onmogelijk. Kijk maar: je kunt makkelijk zeggen ik blijf die aardappelen niet aan het koken, maar onmogelijk is: ik krijg hem die aardappelen niet aan het koken. In die laatste zin moet die aardappelen echt weg. Dan blijft er wel een lijdend voorwerp over (hem), maar dat is het lijdend voorwerp van krijgen, en niet van koken.

Nou kun je wel denken: is dat niet net zoiets als bij de hulpwerkwoorden van causaliteit (laten en doen), dat er een extra lijdend voorwerp bij komt? Maar bij die hulpwerkwoorden kan het lijdend voorwerp van koken rustig blijven staan: Ik laat hem die aardappelen koken. Niets aan de hand.

Het externe voorwerp geeft dus juist aanleiding om twee constructies te onderscheiden: die met zijn, raken, blijven, lijken, blijken, schijnen, gaan en slaan, en die met de andere werkwoorden. Precies de constructies die onder de naamwoordelijke ontleding toch al een verschillende benoeming krijgen.

Het argument is dus dodelijk, en wel dodelijk voor de werkwoordelijke ontleding. Die heeft namelijk geen enkele grond voor het onderscheid tussen die twee constructies. Die veegt blijkbaar ten onrechte alles op de grote hoop van het werkwoordelijke gezegde.

Zo blijkt de werkwoordelijke ontleding in de rug gestoken door zijn eigen sterkste argument. Daar zit ergens een mooie Griekse tragedie in.

Lees minder

Rare jongens, die Engelsen

Als je in een Engelse grammatica naar de term bepaling van gesteldheid zoekt, kom je bij een aantal verschillende termen uit: subject complement, object complement, en predicative adjunct. Kijk je vervolgens bij subject complement, dan vind je dat dat weer overeenkomt met wat wij naamwoordelijk deel van het gezegde noemen. Hûh? Zijn die Engelsen nou helemaal gek geworden?

Lees meer/ minder

In de Engelse grammatica's wordt een andere indeling aangehouden van de zogeheten predicatieve zinsdelen. In deze log staat uitgelegd wat een predicaat is. Kort gezegd komt het hierop neer: een predicaat zegt van een ander zinsdeel wat het is of wat het doet.

In de Nederlandse grammatica worden zijn-predicaten samen met een zijn-werkwoord (een koppelwerkwoord) benoemd als naamwoordelijk gezegde. In de Engelse grammatica heten die subject-complement, omdat ze zeggen wat het onderwerp (het subject) is. De andere zijn-predicaten heten in het Nederlands bepaling van gesteldheid: hij kwam vrolijk binnen, wij troffen hem vrolijk aan, zij maakte hem vrolijk. In het Engels wordt alleen gekeken van welk zinsdeel het predicaat iets zegt. In het eerste geval zegt het predicaat iets van het onderwerp, dus dat is ook weer een subject complement. In de andere twee gevallen gaat het over het lijdend voorwerp, en dat heet dan een object complement.

Omdat het naamwoordelijk gezegde deel van het gezegde net als sommige bepalingen van gesteldheid iets zegt van het onderwerp, heten ze dus allebei subject complement. Dat is eigenlijk niet eens zo vreemd gedacht! Misschien zijn wij wel de rare jongens.

Lees minder

Aan het discussiëren met docenten

Op het lerarenforum [list-nederlands] woedde (woedt) een discussie over de ontleding van de zin Ik ben aan het koken. Het lijkt wel of de taalprof deze week als een olifant door allerlei porseleinkasten dendert, want hij slaagt er maar niet in om overeenstemming te bereiken.

Omdat de discussie op het forum sommige leden begint te irriteren, stel ik graag mijn web-log ter discussie beschikking om deze zaak uit de wereld te helpen. Graag begin ik daarom met een eerlijke (?) samenvatting.

Lees meer/ minder

Er worden twee mogelijkheden geopperd voor de ontleding: werkwoordelijk gezegde of naamwoordelijk gezegde. De voorstanders van het werkwoordelijk gezegde merken op:

1. De ANS noemt deze constructie niet bij de mogelijke invullingen van het naamwoordelijk deel, en bespreekt aan het + infinitief bij de groepsvormende werkwoorden. Daaruit zou je moeten concluderen dat de ANS het als een werkwoordelijke constructie beschouwt;
2. aan het koken zijn duidt geen eigenschap of toestand aan en is daarom geen naamwoordelijk gezegde;
3. koken is in deze constructie een infinitief, dus een werkwoord;
4. In aan het koken zijn staat geen naamwoord, dus is het geen naamwoordelijk gezegde;
5. zijn is niet vervangbaar door andere koppelwerkwoorden; bijvoorbeeld: ik word aan het koken kan niet;
6. De werkwoordelijke analyse is eenvoudiger dan de naamwoordelijke analyse.
7. De zin ik ben aan het koken is het duratief aspect van ik kook

Voorstanders van de naamwoordelijke analyse merken op:
1. aan het werken heeft dezelfde betekenis als aan het werk of aan de arbeid, en dat is ook naamwoordelijk gezegde. Als die laatste twee een eigenschap of toestand van het onderwerp uitdrukken, waarom het eerste dan niet?
2. zijn is hier vervangbaar door vrijwel alle andere koppelwerkwoorden: ik blijf aan het koken, ik lijk wel aan het koken, hij schijnt aan het koken, hij bleek aan het koken. In plaats van worden gebruik je raken: ik raak aan het koken.
3. aan het lachen komt ook voor als bepaling van gesteldheid: je maakt me aan het lachen;
4. aan het koken staat in de bijzin verplicht vóór het werkwoord: omdat ik aan het koken ben en niet omdat ik ben aan het koken. Dat wijst erop dat aan het koken niet werkwoordelijk is, maar naamwoordelijk;
5. In de constructie aan het koken staat het lidwoord het: in dat geval moet koken wel beschouwd worden als een zelfstandig naamwoord;
6. In de Nederlandse Grammatica van Van den Toorn (die aan de ANS heeft meegewerkt) wordt deze constructie expliciet als naamwoordelijk gezegde ontleed;

Ik voeg daar op deze plaats nog de volgende aan toe:

7. De constructie ik ben aan het lachen is de "moderne vorm" van ik ben lachende. Die laatste is in ieder geval zeker naamwoordelijk. De betekenis kan dus nooit een argument tegen het naamwoordelijk gezegde zijn.

Misschien stel ik de argumenten te tendentieus voor, want ik merk dat de argumenten vóór het naamwoordelijk gezegde stuk voor stuk de argumenten vóór het werkwoordelijk gezegde weerleggen. Alleen argument 1 (het autoriteitsargument), daar heb ik geen duidelijk verweer tegen. En 6, daar zou ik wel begrip voor willen hebben, maar ik zie eerlijk gezegd niet wat er complex aan is om ik ben aan het werken dezelfde ontleding te geven als ik ben aan het werk. Ik snap wel dat je graag wil zeggen dat er sprake is van een werkwoordelijk gezegde als er alleen maar werkwoorden zijn, maar dan moet je toch het lidwoord het een beetje onder het tapijt moffelen. En je zou dan ook dat boek is te lezen als werkwoordelijk gezegde moeten beschouwen (ik bedenk nu: misschien doe je dat wel).

In ieder geval: ik nodig iedereen graag uit deze argumenten aan te vullen, dan wel te bekritiseren. Graag zonder spellingkwesties.

Lees minder

De flipperkast van Marco Borsato

Uit onderzoek naar hersenactiviteit tijdens taalverwerking is bekend dat er een speciaal plekje in je brein geactiveerd wordt als je iets geks hoort. Onderzoekers lieten proefpersonen luisteren naar woordgroepen als het gewone Patat met ... mayonaise en het gekke Patat met ... hond, en wat bleek? Bij dat gekke zinnetje ontstond er ineens activiteit in een heel ander deel van je hoofd.

Volgens mij weet Marco Borsato dit.

Lees meer/ minder

Hij maakt hier namelijk handig gebruik van in zijn hit Rood. Ik denk dat de tekst van het refrein die plekjes in je brein voortdurend prikkelt. Waarom denk ik dat? Dat kun je makkelijk zien als je die tekst probeert te ontleden. Even doen?

Het refrein begint met de regel Vandaag is rood. Dat klinkt als een hele zin, en je zou dat best een beetje dichterlijk kunnen opvatten: gisteren was grijs, morgen is misschien weer groen en geel, maar vandaag is rood. Je begrijpt dan Vandaag als onderwerp, en rood als naamwoordelijk deel van het gezegde. De volgorde van de zinsdelen is OK, de betekenis een beetje gek. Kleine prikkeling.

Dan gaat het echter verder met de kleur van je lippen. Hier slaat je taalsysteem waarschijnlijk even op tilt, want wat moet je met die toevoeging? Is dat een toevoeging bij dat rood? "Vandaag is rood, je weet wel, de kleur van je lippen?" Vandaag is, met andere woorden, de kleur van je lippen? Het zou kunnen, maar waarschijnlijker is natuurlijk de ontleding met rood als onderwerp en de kleur van je lippen als naamwoordelijk deel van het gezegde. Net als in een oude song van Donovan, Yellow is the color of my true love's hair. Het woord Vandaag is bij nader inzien maar een bijwoordelijke bepaling, die alleen de tijd aangeeft. Je brein komt dus terug op zijn eerdere aanname.

Dit voltrekt zich allemaal in iets meer dan een halve seconde, want je taalbrein houdt van opschieten, en ook Marco wordt voortgestuwd door de melodielijn. Maar ik vermoed dat je hersenen nu al op verschillende punten geprikkeld zijn.

Misschien denk je nog: kan dat niet andersom? Dat rood naamwoordelijk deel van het gezegde is en de kleur van je lippen onderwerp? In negen van de tien gevallen is rood in dit soort zinnen geen onderwerp maar juist naamwoordelijk deel. Je lippen zijn toch rood? Ja, dat is wel zo, maar rood zijn zou dan moeten betekenen een rode kleur hebben, en je lippen hebben wel een rode kleur, maar de kleur van je lippen heeft natuurlijk zelf geen rode kleur. Vind je dit te ingewikkeld? Het is dan maar te hopen dat je hersenen daar niet aan denken.

Marco is ondertussen alweer een regel verder, met weer dat gekke Vandaag is rood. Nu zul je wel vermoeden dat er nog wat komt, maar waarschijnlijk hou je toch nog de mogelijkheid open dat het hier in dit geval wél bij blijft. Maar nee: hij zingt Vandaag is rood wat rood hoort te zijn.

Nu denk je waarschijnlijk: rood is weer onderwerp, en wat rood hoort te zijn weer naamwoordelijk deel van het gezegde. Maar wacht eens even: nu kan het wel omgekeerd! "Vandaag is datgene rood wat rood hóórt te zijn". Je taalbrein zal dat prettiger vinden, want "rood zijn" is een veel voorkomend, en dus waarschijnlijker naamwoordelijk gezegde. Maar al met al stond je in de laatste zin maar liefst twee keer op je verkeerde grammaticale been.

Zo gaat het dus maar door in dit refrein. Je brein voelt aan als een flipperkast waar de ontleding heen en weer gaat. Eerst denk je dit, dan is het weer, maar misschien bij nader inzien zus, en dan toch maar weer zo. Je realiseert het je niet, maar ik zou wel eens een MRI-scan willen zien van iemand die dit lied hoort. Dat zou vast een mooie lichtshow opleveren.

Wat is het effect van dit alles? Prikkeling kan, zoals je weet, twee kanten op gaan: het kan je irriteren of je vindt het prettig. Blijkbaar vinden de meeste mensen het prettig. Dat is niet zo verwonderlijk. Wie wil er nou niet gekieteld worden door Marco Borsato?

Lees minder

Een hele verandering

De voorpagina van de NRC, zaterdag 15 juli, onderaan de pagina. Een grote kop: Drie Italiaanse topclubs door rechter gedegradeerd. Ik weet zeker dat er meer Nederlanders, net als ik, even op het verkeerde been stonden. Maar hoe zit dat? Je moet wel een beetje van ontleden weten wil je daarover mee kunnen praten.

Lees meer/ minder

Als de bewuste kop had geluid Drie Italiaanse topclubs gedegradeerd, dan was er niets aan de hand geweest. In krantenkoppen wordt wel vaker het werkwoord zijn weggelaten. Blijkbaar was er dan bedoeld: Drie Italiaanse topclubs zijn gedegradeerd. Dat zijn gedegradeerd was dan eenvoudigweg een voltooide tijd geweest van Drie Italiaanse topclubs degraderen. Ze degraderen, en als gevolg daarvan zijn ze gedegradeerd.

Nu staat erbij door de rechter. Dat lijkt op het eerste gezicht vreemd. Hoezo, "door de rechter"? Is die rechter soms de oorzaak ervan dat die clubs degraderen? Maar dat is toch raar, om dat zo te zeggen?

De oplossing is natuurlijk dat de zin door die toevoeging een lijdende vorm wordt, namelijk de lijdende vorm van de zin De rechter degradeerde drie Italiaanse topclubs. Zet je die zin in de lijdende vorm, en daar weer de voltooide tijd van, dan krijg je Drie Italiaanse topclubs zijn door de rechter gedegradeerd (geworden). Dan laat je zijn weg, en je krijgt de krantenkop.

Maar kan dat zomaar? Is degraderen ook een werkwoord waar een lijdend voorwerp bij kan staan? Jazeker! Het wordt tegenwoordig wel meestal gebruikt zonder lijdend voorwerp (De club degradeert), en vandaar ook de verwarring, maar met lijdend voorwerp (Iemand degradeert de club) kan ook.

Degraderen valt in een grote klasse van zogeheten veranderingswerkwoorden. Dat zijn werkwoorden die de verandering van een toestand aangeven. Het bekendste voorbeeld is het werkwoord... veranderen!

Wat is het bijzondere van deze werkwoorden? Ze komen allemaal in twee versies voor: iemand verandert iets, en iets verandert. In de eerste variant krijgen ze een voltooide tijd met hebben (iemand heeft iets veranderd), in de laatste is het hulpwerkwoord zijn (iets is veranderd). De laatste variant heeft geen lijdende vorm, de eerste wel (iets wordt door iemand veranderd). De verwarring ontstaat als je van die lijdende vorm een voltooide tijd maakt. Dan valt die vorm samen met de gewone voltooide tijd van de tweede variant.

Dat in de kop van het NRC-artikel de lijdende vorm bedoeld is, blijkt niet alleen door die toevoeging door de rechter. De eerste zin van het artikel luidt: De voetbalclubs Juventus, Lazio en Fiorentina zijn door een tribunaal van de Italiaanse voetbalbond teruggezet naar de serie B. Hier is het woord degraderen in de eerste variant (dus met lijdend voorwerp) vervangen door terugzetten, dat geen veranderingswerkwoord is en de tweede variant mist (je kunt niet zeggen: Juventus zette terug naar de serie B).

Dat degraderen gewoonlijk in de tweede variant wordt gebruikt, blijkt dan weer in het vervolgartikel (op pagina 12). Daar staat de zin: Juventus levert 2 titels in en degradeert met Fiorentina en Lazio naar de serie B. Dit is duidelijk de tweede variant van het veranderingswerkwoord. Niks lijdende vorm, niks door de rechter.

Het degraderen van voetbalclubs is tegenwoordig meestal een automatisme: als de club onderaan eindigt, degradeert hij naar de lagere klasse. Daar komt geen persoon of instantie bij te pas die de club daadwerkelijk "terugzet". Ik denk dus dat het met de eerste variant van het veranderingswerkwoord degraderen binnenkort afgelopen is. Tenzij de schandalen toenemen en de rechter op uitgebreide schaal clubs moet gaan zitten degraderen.
Lees minder

Een vreselijk geheim

Naamwoordelijk gezegde? Hartstikke makkelijk! Wat je doet is werkwoordelijk, wat je bent is naamwoordelijk. Dat staat al in zoveel logs op deze site, daar kun je niet meer overheen kijken. Ook al kun je het soms niet zo makkelijk ontdekken omdat er wel eens hulpwerkwoorden zijn die lijken op koppelwerkwoorden, als je maar vasthoudt aan de eenvoudige regel dat doen werkwoordelijk is en zijn naamwoordelijk, kom je er altijd uit.

Toch bestaat er één werkwoord dat zich vermomt als een doen-werkwoord, maar dat eigenlijk een koppelwerkwoord is. Dat is eeuwenlang onopgemerkt gebleven voor taalkundigen, en in alle schoolboeken staan de gezegdes met dat werkwoord gewoon als werkwoordelijk benoemd. Als je zo'n gezegde op een proefwerk naamwoordelijk noemt, wordt dat door iedere docent fout gerekend. Dat kun je dus maar beter niet doen.

Dit geheim is een bom onder alle lessen grammatica op de scholen. Als het bekend zou worden was de schade niet te overzien. Als je bang bent voor je leraar of lerares, en je wilt graag goede cijfers halen bij een toets, lees dan vooral niet verder!

Lees meer/minder

Het gaat om het werkwoord hebben. Zinnen met als enige werkwoord hebben noem je altijd werkwoordelijk. Een zin als Ik heb een hond heeft een werkwoordelijk gezegde. Een hond hebben, dat doe je. Tot zover niets aan de hand. De problemen beginnen als je er iets dieper over na gaat denken.

Als je een hond hebt, dan is die hond van jou, nietwaar? Maar de zin Die hond is van mij, dat is een zin met naamwoordelijk gezegde. Die hond is onderwerp, van mij is naamwoordelijk deel, en is is koppelwerkwoord. Er is dus een geheimzinnig, verborgen verband tussen werkwoordelijke zinnen met hebben en naamwoordelijke zinnen met zijn.

Het wordt nog gekker als we naar andere talen gaan kijken. Wij zeggen Ik heb het koud, Engelsen zeggen I am cold, en Duitsers Mir ist kalt. Wat is dat voor een eigenaardig toeval, dat zo'n gewone zin (mensen hebben het altijd koud gehad) in drie buurtalen zo verschillend uitgedrukt worden?

Nog zoiets geks: de meeste koppelwerkwoorden in het Nederlands kun je aanvullen met het "echte" koppelwerkwoord (te) zijn: je lijkt wel gek (te zijn), het blijkt mistig (te zijn). Eigenlijk zijn dat geen echte koppelwerkwoorden, daar is alleen het koppelwerkwoord zijn weggelaten. Er zijn maar twee andere, "echte" koppelwerkwoorden: worden en blijven. Worden is het begin van zijn, en blijven is een soort "langdurig zijn".

Het gekke is nu dat je die twee varianten bij hebben ook hebt: het begin van hebben is krijgen, en "langdurig hebben" is houden. Als je zegt Ik krijg een hond, dan geef je aan dat het hebben van een hond voor jou gaat beginnen.

Maar dat is wonderlijk! Hebben heeft dus dezelfde varianten als zijn, en sommige van onze zinnen met hebben krijgen in andere talen zijn. Krijg nou wat! Maar dat is nog niet alles. Die gekke koppelwerkwoorden lijken, blijken, schijnen, waarbij je eigenlijk (te) zijn hebt weggelaten, heb je dat bij hebben dan ook? Daar lijkt het wel op, maar niet met dezelfde werkwoorden.

Wat betekent het als je zegt Ik wil een hond?. Dat ontleden wij braaf als een werkwoordelijk gezegde met wil als zelfstandig werkwoord. Maar eigenlijk zit het anders in elkaar. Want eigenlijk is in die zin gewoon hebben weggelaten: Ik wil een hond hebben. Willen is daar eigenlijk een hulpwerkwoord. Zo lijkt hebben dus eigenlijk wel heel erg op zijn. Het lijkt wel een soort "omgekeerd koppelwerkwoord". Als je zegt Ik heb twee scooters, dan is dat hetzelfde als Twee scooters zijn van mij. Omgekeerd. In de eerste zin ben jij het onderwerp en de scooters het lijdend voorwerp, in de tweede zijn de scooters het onderwerp en jij het naamwoordelijk deel.

Let op dat je bij een proefwerk nooit laat merken dat je dit allemaal weet. Vertel het ook niet verder, want het is het vreselijkste geheim dat er in de grammatica is (of ...dat de grammatica heeft).

Lees minder

Wanneer was je voor het laatst verbaasd?

De Taalprof krijgt ook wel eens e-mail, naast de vragen op de weblog. Zo kreeg hij dit weekend maar liefst twee mails over dezelfde kwestie, op dezelfde school nota bene!

Wat was er aan de hand? Een leerling had bij de ontleding van de zin ik was erg verbaasd gezegd dat het naamwoordelijk gezegde was, en dat was fout gerekend. Gemor in de wandelgangen, discussie in de klaslokalen! Hoezo was dat fout? Was verbaasd dan geen bijvoeglijk naamwoord? Nee, zei de docent, verbaasd is een werkwoord, en dus is het een werkwoordelijk gezegde met was als hulpwerkwoord.

Andere docenten gingen zich ermee bemoeien, andere talen werden erbij gehaald. Zelfs de wiskundedocent deed een duit in het zakje. Onrust in de lerarenkamer! Ten einde raad wendden de docent én de vader van de leerling zich tot de Taalprof. Wie heeft er gelijk? De Taalprof hakte de knoop door.

Lees meer/ minder

In de discussie op de bewuste school werd op verschillende manieren geargumenteerd (verbaasd is een werkwoord, in andere talen staat in deze zin een bijvoeglijk naamwoord), maar al die redeneringen leiden af van waar het echt om gaat, en wat ik al in de log Wat is een naamwoordelijk gezegde? heb genoemd: is er sprake van zijn of doen? Als je erg verbaasd bent, ben je dan iets, of heeft iemand (of iets) jou iets gedaan? Alle andere redeneringen of ezelsbruggetjes, of proefjes, zijn allemaal ondergeschikt aan die vraag. Is het zijn of doen? Zo simpel is het.

Op dit punt aangekomen denk ik dat iedereen zou zeggen: als je verbaasd bent, dan ben je iets, dus naamwoordelijk. Dit is dan ook de beste ontleding. De leerling heeft gelijk. Maar lees nog even door, want het is de moeite waard om te begrijpen wat hier aan de hand is.

De zin ik ben verbaasd is namelijk oorspronkelijk een lijdende vorm van iets (of iemand) heeft mij verbaasd, wat weer de voltooide tijd is van iets (of iemand) verbaast mij. Als je van jij verbaast mij erg een lijdende vorm maakt, krijg je ik word door jou erg verbaasd. Zet je dat in de voltooide tijd, dan krijg je ik ben door jou erg verbaasd (het werkwoord geworden wordt in het Nederlands dan weggelaten). Maak je daar weer voltooid verleden tijd van, dan wordt het ik was door jou erg verbaasd. Laat je daarin dan door jou weg, dan krijg je ik was erg verbaasd.

Hee, wat is dat nou? Nou hebben we een werkwoordelijk gezegde, in de lijdende vorm, met was als hulpwerkwoord van tijd! Had de docent dan toch gelijk?

Het voorbeeld laat zien dat de docent inderdaad geen onzin beweerde. Toch is deze laatste ontleding van de uiteindelijke zin wel onwaarschijnlijk. Hoe weet ik dat zo zeker? Dat zie je als je het tijdsverschil tussen de twee ontledingen bekijkt.

In de naamwoordelijke ontleding van ik was erg verbaasd is was een koppelwerkwoord. De zin staat in de gewone (de onvoltooid) verleden tijd. In de werkwoordelijke ontleding is er sprake van een lijdende vorm, daar de voltooide tijd van, en daar weer de verleden tijd van. Dat is dus de voltooid verleden tijd. Kun je dat zien, dat verschil?

Hoe ontdek je of een zin in de verleden tijd of in de voltooid verleden tijd staat? Dat gaat ongeveer op dezelfde manier als ik beschreef in de log Tijden en werkwoorden. Zet er een tijdsbepaling als zaterdag bij. Een gewone verleden tijd (Ik speelde zaterdag een goede wedstrijd) kan dan alleen betekenen dat er iets gebeurde op een zaterdag in het verleden (zeer waarschijnlijk afgelopen zaterdag).

En hoe zit het met een voltooid verleden tijd? Kijk naar de zin Ik had zaterdag een goede wedstrijd gespeeld. Nu zijn er volgens mij twee betekenissen: de ene is dat je die goede wedstrijd afgelopen zaterdag al achter de rug had (hij is bijvoorbeeld op vrijdag al gespeeld), en de andere betekenis is, dat je afgelopen zaterdag helemaal geen goede wedstrijd gespeeld hebt, maar dat dat had kunnen gebeuren als er niet iets tussen gekomen was. Bijvoorbeeld, de wedstrijd werd vanwege de regen afgelast en je zegt: ik had zaterdag een goede wedstrijd gespeeld, als hij niet afgelast was (want ik was goed in vorm).

Welke betekenis heeft nu Ik was zaterdag erg verbaasd?. Kan dat betekenen dat je niet verbaasd was, maar dat dat had kunnen gebeuren als er niets tussen gekomen was? Lijkt me moeilijk. Kan het dan betekenen dat je verbazing zaterdag al achter de rug was? Misschien, als je je heel erg probeert voor te stellen dat iemand jou vrijdag al verbaasde en je wilt benadrukken dat dat zaterdag allang gebeurd was: Nee man, ik was záterdag allang erg verbaasd, dat gebeurde namelijk vrijdag al!.

Nee, de meest waarschijnlijke betekenis van ik was zaterdag erg verbaasd is dat jij op zaterdag verbaasd was, de gewone verleden tijd dus. Maar dan is er dus ook geen sprake van voltooide tijd, en dus is was geen hulpwerkwoord maar een koppelwerkwoord. En verbaasd is dan naamwoordelijk deel van het gezegde.

Wat voor woordsoort is verbaasd dan? Wel, dat ligt er maar aan. Veel taalkundigen vinden het het beste om voltooide deelwoorden die naamwoordelijk deel zijn te benoemen als een bijvoeglijk naamwoord. Dat is niet zo gek. Je ziet dat dit soort deelwoorden zich ook een beetje gaan gedragen als bijvoeglijke naamwoorden. Je kunt er een vergrotende trap van maken (verbaasder), of afleidingen als verbaasdheid (naast verbazing). Zo'n woord met -heid maak je gewoonlijk alleen met een bijvoeglijk naamwoord. Ook kun je zo'n voltooid deelwoord bijvoeglijk gebruiken (een verbaasde wiskundeleraar). Alle reden dus om verbaasd in dit geval bijvoeglijk naamwoord te noemen.

Ik hoop dat met deze uitleg de stofwolken in de school zullen neerdalen en iedereen weer vol vertrouwen in het mooie vak grammatica de lessen kan voortzetten.
Lees minder

Ben ik beschadigd?

Wat is dat nu? De taalprof betrapt op een taalfout? Ik schreef Als het beschadigt is het weg. Klopt dat wel? Moet het niet zijn: Als het beschadigd is, is het weg?

Lees meer/ minder

In deze reactie signaleert tom een "taalkoe" in mijn verhaal (wat een taalkoe is moet u op zijn site maar nalezen).

Ik schreef: Als het beschadigt (bijvoorbeeld bij een hersenbloeding) is het weg. In Toms taalgevoel was dit vreemd, omdat hij beschadigen alleen maar kon gebruiken in de constructie iemand beschadigt iets. Niet als Iets beschadigt. Hij zou dus hebben geschreven: Als het beschadigd is, is het weg.

In zo'n geval is het natuurlijk makkelijk om te wijzen op de naslagwerken, zoals Van Dales Groot Woordenboek, waar beschadigen als een "onovergankelijk werkwoord gewoon in voorkomt, weliswaar met de geheimzinnige toevoeging Vooral spreektaal, maar zoiets slaat elke discussie dood.

Ook kun je eenvoudigweg zeggen dat je dat zelf wel zo aanvoelt (wat ik als eerste reactie inderdaad deed), maar dan mis je ook weer de kans om iets aardigs te zeggen. Want wat is er aan de hand met dat beschadigen? Waarom komen beide varianten voor?

Het klassieke voorbeeld van dit type werkwoorden is veranderen. Iets kan veranderen, of iemand kan iets veranderen. Dat vindt iedereen acceptabel, in schrijftaal of spreektaal, formeel of informeel, dat maakt allemaal niet uit. Het kan allebei. Hoe komt dit?

Er zijn twee eigenschappen van het Nederlands die samenzweren om deze twee vormen te laten ontstaan. De eerste is dat het hulpwerkwoord van de lijdende vorm in de voltooide tijd achterwege blijft. Dat zit zo: als je zegt iemand verandert iets en je maakt daar een lijdende vorm van, dan gaat dat met het hulpwerkwoord worden: iets wordt veranderd. Het oorspronkelijke onderwerp (de veroorzaker van de verandering) blijft achterwege.

Nu kun je hier een voltooide tijd van maken, met het hulpwerkwoord zijn. Want worden kiest zijn als hulpwerkwoord van tijd (iets is geworden). Wat blijkt? Nu blijft ook het hulpwerkwoord worden achterwege: iets is veranderd. Niet iets is veranderd geworden, wat je zou verwachten maar wat nooit iemand zegt. De voltooide tijd van de lijdende vorm is dus iets is veranderd.

De tweede eigenschap die van belang is, is dat de voltooide tijd in het Nederlands met twee hulpwerkwoorden kan worden uitgedrukt. De meeste werkwoorden kiezen hebben: je hebt gegeten, gespeeld, gedanst, gewerkt, gelopen, geslapen, enzovoorts. Een paar werkwoorden kiezen zijn: je bent gearriveerd, voorbijgelopen, geslaagd, gegaan, gekomen, geschrokken.

Welke werkwoorden zijn dat, die zijn kiezen als hulpwerkwoord van de voltooide tijd? Daar bestaat enige discussie over, en ik zeg het een beetje slordig, maar het lijkt erop dat die werkwoorden allemaal een verandering van je plaats of toestand uitdrukken. Het zijn allemaal veranderingswerkwoorden.

Deze twee eigenschappen leiden ertoe dat je een vorm als ik ben veranderd op twee manieren kunt opvatten: als de voltooide tijd van de lijdende vorm, maar ook als de gewone voltooide tijd van een veranderingswerkwoord veranderen.

Nou ligt het werkwoord veranderen zelf wel heel erg voor de hand, maar hetzelfde geldt voor uitbreiden en ook voor beschadigen. Zeg je iets is uitgebreid en iets is beschadigd, dan heb je vanwege de betekenis van die twee werkwoorden (die ook een duidelijke verandering inhouden) de neiging om te concluderen dat er onovergankelijke werkwoorden uitbreiden en beschadigen aan ten grondslag liggen. Maar is dat dan niet fout? Hm. Dat ligt er maar aan. Je past hetzelfde systeem toe dat geleid heeft tot de twee varianten van veranderen. En die vindt iedereen OK.
Lees minder

Wat je bent zeg je zelf

Vaststellen of een zin naamwoordelijk of werkwoordelijk is, dat is zo moeilijk niet (zie anders hier en hier). Een werkwoordelijk gezegde drukt altijd uit dat er iets gebeurt (dat iemand iets doet) en met een naamwoordelijk gezegde zeg je dat iets of iemand iets is. Of wordt, of blijft, of lijkt, maar dat zijn allemaal maar kleine betekenisvarianten van is.

Maar als je dan bijvoorbeeld hebt vastgesteld dat iemand iets is, wat is hij of zij dan? Dat wordt uitgedrukt in het naamwoordelijk deel van het gezegde.

Lees meer/ minder

Wat kun je allemaal zijn? Nou van alles. Iets, bijvoorbeeld (ik ben iets), of iemand (ik ben iemand). Maar meestal gebruik je daar wat minder vage woorden voor. Bijvoeglijke naamwoorden bijvoorbeeld: ik ben blij, ik ben dronken. Al dan niet voorzien van allerlei toevoegingen: ik ben heel erg boos op jou. Die hele woordgroep is eigenlijk alleen maar het woordje boos met een aantal preciseringen.

Niet alle bijvoeglijke naamwoorden kun je gebruiken als naamwoordelijk deel. Een woord als houten, ijzeren of plastic kunnen niet: *deze kast is houten, dat kan niet in het Nederlands. Bedenk dat niemand dit verzonnen heeft. Er is ook geen directe reden voor, maar blijkbaar hebben we daar met zijn allen iets tegen. In andere talen kan het heel goed (bijvoorbeeld in het Engels: the cabinet is wooden, niks mis mee).

Ook zelfstandige naamwoorden kunnen prima als naamwoordelijk deel optreden: zij is dokter. En ook hier weer talloze mogelijkheden tot uitbreiding: zij is een dokter, zij is de dokter, zij is die aardige dokter van mijn opa. In de laatste twee gevallen gaat het trouwens niet meer over wat zij is, maar over wie zij is. Dat maakt het een beetje onduidelijk over wat nu precies bedoeld wordt: is deze vrouw de dokter, of is de dokter deze vrouw? Is de zin een antwoord op de vraag Wie is zij? of Wie is de dokter?. Vandaar dat je in deze gevallen vaak het onderwerp en het naamwoordelijk deel kunt verwisselen.

Als het naamwoordelijk deel uitdrukt wat zij is (zij is dokter), dan heeft het zelfstandig naamwoord eerder iets bijvoeglijks. Het hoeft niet zonodig in het meervoud te staan bij een meervoudig onderwerp bijvoorbeeld. Je kunt net zo goed zeggen Wij zijn dokter als Wij zijn dokters. Over het betekenisverschil kun je hele boeken schrijven, maar de ontleding is hetzelfde.

Behalve bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden (en hun toevoegingen), kan een naamwoordelijk deel ook een uitdrukking met een voorzetsel zijn: in de war, op de hoogte, van belang, in staat, ook weer eventueel voorzien van toevoegingen. Ook dat kun je allemaal zijn.

Sommige uitdrukkingen met een werkwoord zijn ook naamwoordelijk deel: als ik ben aan het werk naamwoordelijk is, dan is ik ben aan het werken dat natuurlijk ook. De aan-het-constructie is typisch Nederlands, en het heeft allemaal wel iets werkwoordelijks, maar toch, aan het werken, dat ben je. Niet dat doe je. Naamwoordelijk dus.

Ook de constructie met te+werkwoord wordt vaak als naamwoordelijk deel gebruikt. Ik ben te overtuigen. Helemaal naamwoordelijk, kijk maar: te overtuigen, dat ben ik, niet dat doe ik, of dat doet iemand anders. De betekenis van die constructie is trouwens wel aardig. Want wat betekent dat, ik ben te overtuigen? Dat betekent dat het mogelijk is (dat is de toevoeging van een modaal betekenisaspect) dat iemand mij overtuigt (hier wordt het perspectief verschoven als in een lijdende vorm).

Is het dat? Nou, er zijn nog wat losse mogelijkheden. Er zijn een paar bijwoorden die als naamwoordelijk deel kunnen worden gebruikt: ik ben weg, ik ben terug, ik ben uit, mijn huiswerk is af, het eten is op. Sommige van deze bijwoorden zijn afgeleid van voorzetsels, maar niet allemaal. Wat is hier dan eigenlijk moeilijk aan? Nou, dit niet in ieder geval. Wel is het soms lastig om te bepalen wat nou toevoegingen bij het naamwoordelijk deel zijn, en wat afzonderlijke zinsdelen zijn. Daarover een andere keer.
Lees minder

In de war in de tuin

"Hè, vertel nog eens iets leuks over het naamwoordelijk gezegde?"
"Wat wil je dan horen?"
"Nou bijvoorbeeld waarom mensen het zo moeilijk vinden?"
"O is dat zo?"
"Ja man, het is een van de grootste struikelblokken bij het ontleden van zinnen"
"Maar het is toch echt hartstikke makkelijk! Dat heb ik echt heel duidelijk uitgelegd in de weblog Wat is een naamwoordelijk gezegde? en Er is maar één koppelwerkwoord. Daar leg ik uit dat het naamwoordelijk gezegde altijd met "zijn" te maken heeft, met wat je bent of wat er is."
"Aha"
"Niet wat er gebeurt of wat iemand doet."
"Jaja"
"Je bent niet overtuigd"
"Nee, niet echt"
"Maar waarom dan niet?"
"Nou, als dat zo makkelijk is, waarom hebben mensen er dan zoveel moeite mee? Je wilt toch niet beweren dat al het onderwijs op dat gebied slecht is?"
"Ehhh..."
"Ja nou sta jij ineens met de mond vol tanden!"
"Ik wil anders niet beweren dat het aan het onderwijs ligt. Maar toch is het onderscheid werkwoordelijk en naamwoordelijk gezegde in beginsel heel eenvoudig"
"Ja nou zeg je ineens in beginsel"
"Ja. Er zijn best lastige gevallen."
"O? Noem er eens een"
"Bijvoorbeeld het verschil tussen Ik ben in de war en Ik ben in de tuin."
"Is dat iets anders dan?"
"Jazeker!"
"Leg eens uit"
"Ik ben in de war is naamwoordelijk gezegde en Ik ben in de tuin is werkwoordelijk."
"Wat is dat nou weer voor een kunstmatig onderscheid! Geen wonder dat mensen dit niet serieus kunnen nemen."
"Het is toch echt fundamenteel anders"
"Ja kom zeg, dit is nou echt een schoolvoorbeeld van een door taalkundigen verzonnen onderscheid. Die lui weten echt niet hoe de gewone taalgebruiker denkt."
"De gewone taalgebruiker, dat ben jij bijvoorbeeld?"
"Ja bijvoorbeeld"
"Dus voor jou is er geen wezenlijk verschil tussen Ik ben in de tuin en Ik ben in de war."
"Nou ja ik ben niet achterlijk natuurlijk. Ik ben in de tuin is letterlijk en Ik ben in de war is figuurlijk, dat zie ik ook wel. Maar die zinnen zitten hetzelfde in elkaar. Ik zie echt geen reden om het een werkwoordelijk en het ander naamwoordelijk te noemen."
"Jaja. Dus die gezegdes zijn volgens jou hetzelfde."
"Precies. Van mij mag je ze allebei naamwoordelijk noemen. Het is toch allebei "zijn"? Je zegt het zelf dat dat dan naamwoordelijk moet zijn? Nou dan!"
"Okee. Maar als jij een zin nou begint met In de war, hoe ga jij dan bij voorkeur verder? Met ...daar ben ik liever niet, of ...dat ben ik liever niet?"
"Nou ja, dat laatste natuurlijk!"
"En als je begint met In de tuin?"
"Ehh..."
"Ook In de tuin, dat ben ik liever niet?"
"Eh, nee, dan zou ik toch daar gebruiken."
"Dus voor jou zijn die zinnen toch verschillend?"
"Ja inderdaad"
"En dat heeft niets met letterlijk of figuurlijk te maken?"
"Eh, nee, niet dat ik zo kan zien"
"En dan nog eens wat: moet je grammaticalessen hebben gehad om dit aan te voelen?"
"Nee, dat dacht ik niet. Ik denk dat iedereen hetzelfde taalgevoel heeft in dit geval"
"Kijk, maar dan is er dus toch wel een reden om een verschil te maken tussen die twee zinnen."
"Ja, daar heb je wel gelijk in. Maar hoe zit dat dan?"
"Nou, in de tuin zijn is blijkbaar iets wat je "doet", dus dat is werkwoordelijk. Aan de andere kant, in de war zijn is niet iets wat je doet. In de war is iets wat je bent."
"Jaja"
"Als je aanneemt dat de taal een basisonderscheid tussen doenzinnen en zijnzinnen maakt, dan is duidelijk dat deze twee in verschillende klassen vallen."
"Hmhm"
"En dat is niet door taalkundigen verzonnen of zo, blijkbaar werkt het gewoon zo. De taalkundige ontleding maakt je alleen maar bewust van het verschil"
"Nounou"
"Oppervlakkig gezien lijken die twee zinnen op elkaar omdat ze allebei zijn bevatten"
"Maar zijn er dan twee werkwoorden zijn in het Nederlands?"
"Dat is één manier om ertegenaan te kijken. zijn met een plaatsbepaling betekent iets als "zich bevinden". in veel talen heb je daar ook echt een ander werkwoord."
"Jaja. Goh. Ja. Leuk voorbeeld!"

Gekke koppelwerkwoorden

Sommige woorden zijn wel heel uitzonderlijk als koppelwerkwoord. Wie mijn uitleg gelezen heeft (en begrepen), zal echter onmiddellijk inzien dat de volgende gevallen wel degelijk als koppelwerkwoord beschouwd moeten worden:

• komen, maar alleen in vrij, gereed, klaar, af, goed komen. In al deze gevallen kun je zeggen: als iets goed komt, dan is het daarna ook goed. komen kun je hier dus zien als een vervanging van worden of raken.
• lopen, maar alleen in verbindingen als leeg lopen, waar het resultaat weer is dat iets leeg is. Merk op dat er een verschil is met bijvoorbeeld goed lopen. Wat goed loopt, is daardoor niet goed, het loopt alleen goed. In deze verbinding is lopen dus geen koppelwerkwoord.
• staan, in bekend staan (eigenlijk hetzelfde als zijn).
• vallen, in dat valt me zwaar (ook een soort zijn) zitten, in ergens verlegen mee zitten.

Al deze voorbeelden staan in de Algemene Nederlandse Spraakkunst. Maar er zijn er veel meer. Bij sommige uitdrukkingen met voorzetsels zie je ook vaak "gekke" koppelwerkwoorden. Wat denk je bijvoorbeeld van: goed in elkaar zitten (of steken) in tweestrijd verkeren (of staan) aan het schreeuwen slaan op hol slaan Sommige zijn misschien heel uitzonderlijk, maar in alle gevallen lijkt er wel degelijk een soort zijn- of worden-betekenis uitgedrukt door het werkwoord.

Er bestaat maar één koppelwerkwoord

"Een naamwoordelijk gezegde is altijd voorzien van een koppelwerkwoord. Er zijn er negen, die je allemaal uit je hoofd moet kennen." Dit is zo ongeveer de "uitleg" die er in de meeste grammaticaboekjes staat. En eigenlijk is het onzin.

Ik zal niet zeggen dat je beter niets van buiten kunt leren. Ons hoofd zit vol met nutteloze kennis, daar kan zo'n rijtje koppelwerkwoorden best bij. Maar als je een werkwoord alleen maar een koppelwerkwoord noemt omdat het in een rijtje staat mis je een belangrijk feit uit de grammatica. En je snapt niet waarom een koppelwerkwoord een koppelwerkwoord is.

In een zin met een naamwoordelijk gezegde wordt uitgedrukt dat iets het geval is. Dit in tegenstelling tot een zin met een werkwoordelijk gezegde, waar iets gebeurt of iemand iets doet. Waar werkwoordelijke gezegdes in feite een vorm van doen zijn, zijn naamwoordelijke gezegdes een vorm van zijn. Hieruit volgt dat het werkwoord in een naamwoordelijk gezegde eigenlijk altijd zijn is.

Wat moet dat dan met al die andere koppelwerkwoorden? Het antwoord is: alle koppelwerkwoorden zijn eigenlijk varianten op het woord zijn. Neem worden en blijven. Naast Het is droog kun je zeggen Het wordt droog en Het blijft droog. Gebruik je worden, dan geef je aan dat de droogte begint, met blijven druk je uit dat de periode van droogte gedurende langere tijd aanhoudt.

In feite zijn dat twee kanten van dezelfde medaille. Want als het droog wordt blijft het niet nat, en als het droog blijft wordt het niet nat (waarbij nat eigenlijk betekent: "niet droog").

Waarom kunnen juist deze twee betekenissen aan zijn worden toegevoegd? Ze hebben allebei te maken met de overgang van de ene toestand in de andere. Het werkwoord worden zegt iets over de overgang tussen niet en wel (niet-droog naar droog), en blijven zoomt in op de overgang tussen wel en niet (droog naar niet-droog). Droog worden zegt dat de overgang tussen niet-droog en droog eraan komt, en droog blijven zegt dat de overgang tussen droog en niet-droog juist niet aanstaande is. Het is een wonderlijke samenhang, maar hij zit precies zo in de taal opgesloten.

Als je dit snapt, begrijp je ook dat er meerdere werkwoorden als koppelwerkwoord kunnen dienen. Zo heb je ook raken dat heel goed in plaats van worden kan worden gebruikt. En eigenlijk is gaan in de uitdrukking dood gaan ook een koppelwerkwoord!

Maar hoe zit het dan met die andere zes? Nou ja, eigenlijk zijn dat helemaal geen koppelwerkwoorden. Het zijn modale hulpwerkwoorden. Neem lijken, blijken, schijnen. Die kun je bij andere werkwoorden toevoegen om een modaliteit uit te drukken. Je geeft ermee aan hoe jouw inschatting (of die van iemand anders) is ten aanzien van de gebeurtenis of toestand.

Zeg je bijvoorbeeld Het lijkt te regenen, dan betekent dat, dat het volgens jouw inschatting (of die van anderen) regent, maar dat het waarschijnlijk toch niet zo is. Bij blijken was het ieders inschatting dat het niet regende, maar het regent toch, en met schijnen druk je uit dat het niet jouw inschatting is maar voornamelijk die van anderen.

Gebruik je lijken, blijken, schijnen bij het koppelwerkwoord zijn, dan blijft zijn meestal weg: in plaats van Het lijkt droog te zijn zeg je meestal Het lijkt droog. Wil je volhouden dat een naamwoordelijk gezegde altijd een koppelwerkwoord heeft, dan moet je aannemen dat het hulpwerkwoord lijkt nu die functie heeft overgenomen.

En heten, dunken en voorkomen? Waarom zijn dat koppelwerkwoorden? Wel, allereerst komen die haast nooit meer voor. Tenminste niet als koppelwerkwoord. Dat zijn ze namelijk alleen in hun modale gebruik (hij heet geschikt (te zijn), hij dunkt mij geschikt (te zijn), en hij komt mij geschikt voor). In al deze gevallen geldt dezelfde uitleg als voor lijken, blijken, schijnen. Het zijn eigenlijk modale hulpwerkwoorden. Als je het koppelwerkwoord zijn weglaat, neemt het hulpwerkwoord die functie over. Althans, zo hoor je het te benoemen. Waarom? Omdat je daarmee laat zien dat je begrepen hebt dat de hele zin naamwoordelijk is.

Er bestaat dus eigenlijk maar één koppelwerkwoord: zijn. Alle werkwoorden die een of andere vorm van zijn uitdrukken ("zijn" plus een of ander betekenisaspect), zou je om die reden als koppelwerkwoord moeten benoemen. Dat er daarvan zes (worden, raken, blijven, lijken, blijken, schijnen) gebruikelijk zijn, zou je best van buiten kunnen leren. Maar het hoeft niet.

Grappige gezegdes

Wie mijn uitleg over naamwoordelijk en werkwoordelijk gezegde gelezen heeft, vraagt zich misschien af: Zijn er dan geen uitzonderingen? Want iedere regel kent toch uitzonderingen? Nee. Die zijn er niet. Er zijn wel zinnen die altijd voor problemen zorgen, maar daar zijn dan vaak twee lezingen mogelijk.

Een gek geval vormen zijn-zinnen met een plaatsbepaling. Vergelijk Ik ben in de tuin met Ik ben in de war. In de tuin zijn is iets wat je doet (dus werkwoordelijk), maar in de war zijn is niet iets wat je doet. In de war ben je. Je zegt In de war, dat ben ik, maar niet In de tuin, dat ben ik (liever: In de tuin, daar ben ik, en zeker niet In de war, daar ben ik).

De taal (als het goed is: je taalgevoel) rangschikt zijn-zinnen met een plaatsbepaling dus eigenlijk onder de doen-zinnen. Waarom? Omdat zijn daar wel degelijk iets betekent, namelijk "zich bevinden". In aardig zijn betekent dat zijn helemaal niets. In veel talen wordt het dan ook weggelaten.

Soms zijn er twee manieren om ergens tegen aan te kijken. Je zegt Het mist, en dat doet het al de hele dag, maar Het is mistig en dat is het al de hele dag. Blijkbaar kun je het weer werkwoordelijk beschrijven én naamwoordelijk. Waarom is dat nou weer? Nou ja, blijkbaar omdat de taalgebruikers in het verleden die vrijheid wilden hebben. Misschien omdat de weerverschijnselen (donder, bliksem) gezien werden als daden van de hogere machten, weet ik veel. Belangrijker is dat de taal dat onderscheid bewaard heeft.

Wat is een naamwoordelijk gezegde?

Het is verbazend hoeveel mensen willen weten wat een naamwoordelijk gezegde is. Misschien allemaal om de verkeerde reden (bijvoorbeeld in het kader van een schoolvak of een cursus zinsontleding), maar opmerkelijk blijft het. Want wat heb je eraan als je het weet? Toch is het best een interessante kwestie, die raakt aan een centrale eigenschap van alle menselijke talen.

Als je iets zegt, een zin maakt, dan kan die over twee dingen gaan: iets wat er gebeurt (bijvoorbeeld als iemand iets doet), of iets wat het geval is. De Nederlandse taal heeft hier precies twee woorden voor: doen en zijn. Er zijn natuurlijk veel meer woorden om een gebeurtenis of een daad uit te drukken, maar je kunt ze altijd omschrijven met doen of zijn.

Waarom doet de taal dit? Geen idee, maar alle talen doen zoiets. Blijkbaar is het belangrijk als je over de wereld praat om die twee zaken anders te zeggen. Een boek lezen, dat doe je, en aardig, of een goeie gozer dat ben je. Je voelt het bij iedere zin zelf aan, als je hem aanvult: jij bent aardig, en je bent dat al jaren. Niet ...en je doet dat al jaren.

Ook zinnen waarbij op het eerste gezicht niemand iets doet, worden door de taal gerangschikt in één van die twee soorten. De bom ontploft en hij doet dat onverwacht. Het regent en dat doet het al de hele dag. Allemaal doen-zinnen.

Doen-zinnen zijn werkwoordelijk, zijn-zinnen zijn naamwoordelijk. Waarom? Omdat bij doen-zinnen het werkwoord het centrale woord is (lezen, regenen, ontploffen), terwijl bij zijn-zinnen het naamwoord belangrijker is. Bij aardig zijn of een goeie gozer zijn is niet zijn belangrijk, maar aardig of gozer. (Kijk ook eens hier, voor nog meer uitleg over het naamwoordelijk gezegde!)