Taalprof

Eeuwige kwesties (4): een van de weinigen die dit snapt

Je hoort er de laatste tijd niet meer zo heel veel over: Ik ben een van de weinige mensen die dit snapt. In het bijzonder de NRC-columnist J.L. Heldring heeft zich jarenlang beijverd om deze "fout" uit te roeien. Keer op keer signaleerde hij de constructie met een enkelvoudig werkwoord in de bijzin, en keer op keer merkte hij op dat het toch echt meervoud moest zijn. Decennialang stelde hij deze misstand aan de kaak. Maar het hielp niets.

En het is nog wel zo'n ijzeren logica! In de constructie Een van de weinige mensen die dit snapt/snappen gaat het over weinig mensen die dit snappen, en daar dan eentje van. Het gaat toch niet om een die dit snapt van weinig mensen! Waterdichte redenering. Geen speld tussen te krijgen. En toch klopt hij niet.

Lees meer/ minder/ printversie

Allereerst: grammatica is geen logica. De regels die bepalen hoe onze taal in elkaar zit zijn niet per se op logische principes gebaseerd. Er is niets logisch aan, bijvoorbeeld, dat de persoonsvorm in getal moet overeenkomen met het onderwerp. Dat had net zo goed niet zo hoeven zijn, of het had ook kunnen zijn dat de persoonsvorm juist overeenkomt met het lijdend voorwerp (wat allebei in sommige talen het geval is). Er is niets logisch aan dat het lidwoord in het Nederlands vóór het zelfstandig naamwoord staat (wat in andere talen dan ook niet het geval is). Enzovoorts. Er is geen enkel grammaticaal principe dat logisch noodzakelijk is.

Het gaat hier om de grammaticale analyse van de woordgroep een van de mensen die dit snapt/snappen. In die woordgroep zit een bijzin die dit snapt/snappen, en de grammaticale vraag is: waar hoort die bijzin bij? Hoort die bij de hele woordgroep een van de mensen (die enkelvoud is), of alleen bij  mensen (een meervoud)?

Hoe kun je die vraag beantwoorden? Je kunt het natuurlijk simpelweg van het gebruik proberen af te leiden en zeggen: mensen die de bijzin in het enkelvoud zetten, vinden blijkbaar dat die bijzin bij de hele woordgroep hoort. Mensen die de bijzin in het meervoud zetten, laten die bijzin alleen aansluiten op mensen.

Ja maar, dan is het dus nooit fout! Goed. Dan moet je kijken of er gevallen zijn die je maar op één manier kunt analyseren, en die beoordelen. Zulke gevallen zijn er wel. Bijvoorbeeld dit geval: in plaats van een van de mensen kun je ook zeggen een van ons. Nu kun je een zin maken als Een van ons die het niet langer kon/konden aanzien, verliet de zaal. Wat moet hier nu staan, kon of konden? Ik ben nog nooit iemand tegengekomen die hier konden zegt. In dat geval hoort de bijzin dus ondubbelzinnig bij een van ons, en niet bij ons alleen.

Dit voorbeeld bewijst glashard dat het mogelijk is om een constructie als een van X die ... te lezen met een bijzin die aansluit op een van X en niet op X alleen. Dat betekent dat een van de mensen die dit snapt een prima zin is. In tegenstelling tot wat Heldring tientallen jaren heeft beweerd.

Maar het is toch ook mogelijk om die bijzin in het meervoud te zetten? Ja natuurlijk! Er is niets op tegen om een bijzin op mensen te laten aansluiten, dat kan natuurlijk ook. De constructie met meervoud is dus ook grammaticaal onberispelijk.

Het gaat hier dus nu eens niet om een of andere taalontwikkeling, en er bestaat zelfs al bijna geen verschil van mening (meer) tussen de taalkundigen en de officiële taaladviseurs. Hoewel de Onze Taaladviseurs nog van mening lijken dat het altijd meervoud is, wordt op taaladvies.net onomwonden gezegd dat beide vormen "correct" zijn. Waarschijnlijk ligt het daaraan dat je er weinig meer van hoort. Misschien is het dus eigenlijk al geen eeuwige kwestie meer. Maar gisteren kwam ik hem voor het eerst bij de vragen tegen.

O ja, voor de slimmeriken: als de bijzin ook altijd in het meervoud zou kunnen, waarom kan dat dan niet bij Een van ons die het niet langer konden aanzien? Wat is daar dan fout aan? Ik denk dat dat te maken heeft met de naamval van ons. Dat is een voorwerpsvorm, en het betrekkelijk voornaamwoord die is onderwerp in de bijzin. Dat botst blijkbaar. Het is ook gek als je zegt: Hij keek naar ons die hem net aangesproken hadden. Vervang je ons door de mensen, dan wordt die zin weer prima. Blijkbaar zijn wij nog steeds gevoelig voor die naamval van ons. Toch wel mooi, als je bedenkt dat naamvallen al zo lang op hun retour zijn.

Lees minder

Eeuwige kwesties (1): Onkruid vergaat niet

De taalprof zit nog steeds achter het IJzeren Rooster, maar als de nood hoog is, verschijnt hij op het toneel, om de woekeringen van het grammaticale onbegrip te bestrijden. Al twee logjes (dit en dit) heeft hij gewijd aan de kwestie een aantal, maar het betreft hier een hardnekkig onkruid. Er zijn nog steeds mensen die beweren dat een aantal mensen een enkelvoudige woordgroep is, en dat je dus altijd moet zeggen een aantal mensen is het hier niet mee eens, in plaats van een aantal mensen zijn het hier niet mee eens.

Wie heeft het toch ooit in ons hoofd gezet dat we deze belegen en onnatuurlijke taalvorm tot in lengte der dagen moeten handhaven? Het grote negentiende-eeuwse Woordenboek der Nederlandse Taal vond dit al een beetje te gortig. Zal ik eens precies citeren hoe de toenmalige lexicografen dat zeiden? Hou je vast!

Lees meer/ minder

— Wanneer aantal als eene collectieve eenheid genomen wordt, gelijk altijd plaats heeft, wanneer het vergezeld is van het lidw. van bepaaldheid, of van een aanw. voornw. (het, dit, dat aantal), en veelal ook bij het lidw. van eenheid (een aantal), dan beheerscht het het ww., hetwelk dus in het enkelv. staat. || Het grootste aantal boeken is reeds verkocht. — Zo vloog ... dat aantal jaaren heen, FEITH, Ouderdom 3 . Een aantal Prinsen vraagt haar hand, BILD. 1, 205 . Een aantal jaagren vliegt, 2, 398 . Een aantal lijken dekt den grond, 2, 403 . Een aantal Christenslaven kwijnt hier in holen weg, TOLLENS 6, 34 . Een aantal eeuwen snelde heen, 8, 101 . Dat in 't pak ... een aantal brieven stak, DAUTZENBERG 151 .

— Vergezeld van het lidw. van eenheid echter kan aantal ook worden aangemerkt als eene bepaling van het volgende of verzwegene znw., dat altijd een mv. is; dit laatste wordt dan het hoofdwoord en neemt het ww. in het meervoudige getal bij zich. Dit gebruik van het mv. verdient vooral dan de voorkeur, wanneer men bij de werking, door het ww. uitgedrukt, niet aan al de bedoelde personen of zaken gezamenlijk, als eene eenheid beschouwd, maar aan elk in 't bijzonder te denken heeft. || Door dit oponthoud van den spoortrein kwamen een aantal nieuwsgierigen te laat om de plechtigheid bij te wonen. Een aantal omstandigheden maakten hem besluiteloos. — In David vereenigden zich een aantal zeldzame verschijnsels, V. D. PALM, Red. 1, 5 .

Bent u daar nog? Misschien vraagt u zich af: wat stáát hier? Dat is in minder woorden best te zeggen: als je een aantal mensen als een groep ziet (en dat doe je altijd als het het aantal, dit aantal of dat aantal is), dan is het enkelvoud, en als je het over de afzonderlijke mensen hebt (dat kan alleen bij een aantal) dan gebruik je bij voorkeur meervoud.

Dat klinkt niet zo onbekend, niet? Inderdaad, het is vrijwel exact wat de hedendaagse taaladviseurs zeggen. Dit taaladvies is dus negentiende-eeuws. De gedachte dat een aantal altijd enkelvoud is, als die al ooit gangbaar is geweest, moet nog ouder zijn.

Het idee dat het meervoudige gebruik van een aantal mensen uit het Engels komt (naar analogie van the police are) is daarmee in elk geval onhoudbaar geworden. In de negentiende eeuw waren anglicismen überhaupt geen issue, om het maar eens in goed Nederlands te zeggen.

Toch voel ik me een beetje ongemakkelijk bij deze constatering. Blijkbaar was de taalsituatie met betrekking tot een aantal in de tijd van het WNT precies hetzelfde als vandaag. Ook toen waren er mensen die het enkelvoud gebruikten én mensen die liever het meervoud hanteerden. Die WNT-makers hangen dat op aan een of ander logisch klinkend onderscheid. Bewijzen dat dat klopt met wat de taalgebruikers toentertijd dachten, ho maar!

Stel nu dat ik eens iets anders beweer: in het geval van een aantal mensen kun je het hebben over die mensen, óf over dat aantal (bijvoorbeeld over hoe groot dat aantal is). Alleen in het laatste geval is het enkelvoud, in het eerste geval is het meervoud. Klinkt dat niet even logisch? Waarom is de ene bewering beter dan de andere?

Ik herhaal het nog maar eens: ik ben nog nooit een overtuigend voorbeeld tegengekomen van een aantal mensen in het enkelvoud (wel van het, dit of dat aantal, maar niet van een aantal). Ik kan er wel een verzinnen, maar dat wordt ongelooflijk geforceerd. Dus dat doe ik lekker niet. Ook al die negentiende-eeuwse voorbeelden uit het WNT vind ik beter in het meervoud. De meeste kloppen zelfs niet met de beregeling die in er bij staat: Een aantal eeuwen snelde heen, waarom zou dat eene collectieve eenheid moeten zijn? Die eeuwen, die snellen toch zeker één voor één heen? Dan heb ik toch aan elk in 't bijzonder te denken? Ik wil maar zeggen: volgens mij is dit een totaal uit de lucht gegrepen, gekunstelde onzinberegeling. Hoe lang moeten we dit nog tolereren?

Lees minder

Weer een aantal fout(en)?

Je zou het bijna jammer vinden: mensen die nooit nadenken over taal, en die onbekommerd vanuit hun taalgevoel spreken en schrijven, doen het bijna altijd goed. En mensen die bewust proberen om zich te houden aan de "officiële grammaticaregels" zitten er heel vaak vreselijk naast.

De taalprof ziet dit echter positief: als je nooit fout zit, leer je ook nooit meer iets bij. Fouten maken is de brandstof voor je leerproces.  Daarom was hij blij, toen hij op nltaal.blog zag dat een lezer dacht een fout te signaleren in een zin die hij "uitgerekend op onzetaal.nl" had gelezen. Die zin luidde:

Lees meer/ minder

Aantal Britse scholieren die een vreemde taal leren daalt hard. De nltaalbloglezer vond het blijkbaar zo'n enormiteit dat hij elk commentaar overbodig achtte. Het is dus een beetje raden naar wat hij erop tegen had. Vond hij misschien dat een aantal niet kan dalen of stijgen (maar bijvoorbeeld alleen groter worden of toenemen)? Het zou kunnen. Sommige mensen kunnen heel weinig hebben wat niet letterlijk genomen kan worden, en als je eenmaal denkt dat zoiets fout is, dan ben je daar maar moeilijk vanaf te brengen.

Toch lijkt het erop dat het getal van de twee persoonsvormen deze lezer dwars zit. Hij denkt vast dat het moet zijn: Aantal Britse scholieren dat een vreemde taal leert daalt hard. De bijzin, zo redeneert hij, hoort bij aantal Britse scholieren, en dat mag je misschien wel als enkelvoud of meervoud beschouwen, allebei tegelijk mag niet. En in de oorspronkelijke zin staat daalt in het enkelvoud, en dus moet leren ook in het enkelvoud.

De taalprof zal niet zeggen dat die tweede zin helemaal fout is, maar de redenering klopt in ieder geval niet. Wat is er fout? Wel, de bijzin kan wel horen bij aantal Britse scholieren, maar hij kan ook alleen aansluiten op Britse scholieren. Simpel gezegd: je hebt Britse scholieren die een vreemde taal leren, en daarvan daalt het aantal. Niks mis mee, toch?

Maar schreef de taalprof niet eerder dat een aantal eigenlijk altijd meervoud was? Dan zit hij hier toch fout, want Aantal Britse scholieren die een taal leren dalen hard klinkt toch wel erg slecht. Dat klopt, maar als je goed kijkt zie je dat er ook niet staat een aantal, maar aantal. In koppen van nieuwsberichten wordt vaak het lidwoord weggelaten. Als je dat weer probeert in te vullen, zie je dat hier alleen het lidwoord het mogelijk is: Het aantal Britse scholieren die een vreemde taal leren, daalt hard.

Als die twee zinnen, de Onzetaalzin en de nltaalbloglezerzin, dan allebei kunnen, welke is  de beste? De taalprof heeft een voorkeur voor de Onzetaalvariant. Kijk maar eens naar de zin Het aantal fouten makende bloggers neemt af. Dat is een prima, zij het wat formeel klinkende zin. Die voorbepaling fouten makende hoort bij bloggers, nietwaar? Niet bij aantal, anders had er moeten staan: Het fouten makende aantal bloggers neemt af. Dat kan ook wel, maar echt lekker geformuleerd is het niet.

Als je nou van die voorbepaling een bijzin wil maken, moet je toch zeggen Het aantal bloggers die fouten maken neemt toe, nietwaar? Anders geef je alsnog aan dat de bepaling bij aantal hoort, en dat vonden we net helemaal niet zo lekker geformuleerd.

Dit hele geval is terug te voeren op een discussie een halve eeuw geleden onder taalkundigen over de ontleding van woordgroepen als twee boeken met plaatjes. Zijn dat nou boeken met plaatjes, en daar twee van, of zijn het twee boeken, en wel met plaatjes? De (enigszins vervelende) conclusie destijds was: blijkbaar kan het allebei. Waarom is dat vervelend? Omdat het betekent dat zo'n simpele woordgroep eigenlijk al dubbelzinnig is. Je kunt hem op twee manieren ontleden. Dat maakt voor een simpele redekundige benoeming niet zoveel uit (met plaatjes is gewoon een bijvoeglijke bepaling), maar bijvoorbeeld een computeranalyse heeft hier heel veel last van.

Lees minder

Een aantal toevoegingen

Soms flap je er in het vuur van je betoog wel eens wat uit waarvan je later denkt: klopt dat wel? Dan kun je wachten tot iemand je dat vraagt (of net doen of je zelf iemand anders bent en reageren), maar je kunt het je maar het beste openlijk zelf afvragen. Dat levert misschien nog wel eens een interessante log op.

Gisteren had ik het over het getal van een aantal mensen. Ik zei toen twee dingen zonder ze verder toe te lichten: allereerst, dat het aantal mensen "een heel andere constructie" was, en ten tweede, dat de context nooit een enkelvoud kon afdwingen. Klopt dat wel?

Lees meer/ minder

Om met het makkelijkste te beginnen: het aantal mensen is inderdaad totaal anders. In taaladviezen zie je het nog wel eens bij deze kwestie opgemerkt: een aantal mensen zou "strikt grammaticaal" (haha) enkelvoud zijn maar dat mag dan ook als meervoud gebruikt worden, maar het aantal mensen is echt alleen maar enkelvoud. Het kwalijke van dit voorbeeld is dat het suggereert dat een aantal mensen en het aantal mensen grammaticaal hetzelfde is, maar dat de taalgebruikers bij een aantal mensen zo dom zijn dat ze per vergissing het meervoud gebruiken. Welnu, dat klopt niet. De taalgebruikers zijn niet dom.

Waarom is het aantal mensen grammaticaal totaal verschillend van een aantal mensen? Omdat in het laatste geval een aantal zich gedraagt als een telwoord. Telwoorden kun je makkelijk herkennen als je het bijbehorende zelfstandig naamwoord weglaat. Dan verschijnt automatisch het zogeheten "quantitatieve er". Het wat? Het woordje er, kijk maar: ik heb drie mensen gesproken, laat mensen weg en je krijgt: ik heb er drie gesproken. Dat woordje er verschijnt onwillekeurig, elke Nederlander voelt dat aan. Er zijn wel zinnen waar je dat er ook weg kunt laten, maar dit voorbeeld is onomstreden.

Wat gebeurt er nu bij ik heb het aantal mensen gesproken (waar je om gevraagd hebt)? Dan krijg je absoluut niet ik heb er het aantal gesproken. Dat klinkt voor geen meter. Ik geloof niet dat iemand zal beweren dat daar er bij kan. Dat betekent: een aantal is een telwoord (gedraagt zich als een telwoord), en het aantal niet. Grammaticaal totaal anders.

Ik zei gisteren ook nog: de context kan bij een aantal mensen geen enkelvoud afdwingen. Het zou kunnen zijn dat niemand daar ooit over heeft nagedacht. Als je vindt dat een aantal mensen "strikt grammaticaal" (ik vind het steeds belachelijker klinken) enkelvoud is, dan ga je natuurlijk alleen op zoek naar gevallen die het omgekeerde afdwingen. De vraag is dus: kun je de enkelvoudige lezing afdwingen?

Een mogelijkheid is toevoeging van de woordgroep in zijn eentje. Dat kan alleen maar bij een enkelvoud, nietwaar? Één persoon reisde in zijn eentje. Wat gebeurt er als je dat bij een meervoud probeert te gebruiken? Dan krijg je Twee personen reisden in hun eentje. Het bezittelijk voornaamwoord (kijk, daar heb je nog eens iets aan, aan zo'n term) richt zich hier naar het getal van het onderwerp. Dat is handig! Zo kunnen we op een andere manier zien welk getal het onderwerp heeft dan alleen kijken naar de persoonsvorm.

Ook als het onderwerp enkelvoud is, maar een groep aanduidt, blijft het in zijn eentje: de groep reisde in zijn eentje, Ajax reisde in zijn eentje. Het bezittelijk voornaamwoord richt zich dus echt naar het grammaticale getal, niet zomaar naar de betekenis!

Wat krijg je nu bij een aantal mensen? Wat klinkt beter, een aantal mensen reisde in zijn eentje, of een aantal mensen reisden in hun eentje? Eerlijk zeggen! Als je (net als ik) vindt dat het laatste beter is (en het eerste gewoonweg niet kan), dan ben je het met me eens dat een aantal mensen hier meervoud is, en dat het onmogelijk is om het enkelvoud af te dwingen. Ik begin dus het akelige vermoeden te krijgen dat al die strikte grammaticadeskundigen die ons jarenlang hebben voorgespiegeld dat je eigenlijk een aantal mensen heeft het mis moet zeggen, er vreselijk naast zitten.
Lees minder

Eeuwige kwesties (1): een aantal

Hij scoort hoog in de toptien van taalkwesties: moet het zijn een aantal mensen heeft of een aantal mensen hebben? Ook op het taalprofweblog heeft het niet lang geduurd voordat iemand ermee aankwam. Het is een heel oude kwestie, die in alle taaladvieswerken uitvoerig wordt behandeld, meestal ook nog onder het kopje Grammatica. Afgesleten, uitgekauwd en ten onrechte als bijzonder belangwekkend beschouwd. Voor de rest toch verstandige taalkundigen putten zich uit in een omstandige uitleg dat je die constructie op twee manieren kunt bekijken en dat het dus allebei goed is, afhankelijk van hoe je het bekijkt, maar niemand heeft het lef om nu eens te zeggen waar het op staat.

Het zal wel beleefdheid zijn. Ook de taalprof aarzelt bij een rechtstreekse vraag om niet netjes een antwoord te geven waarbij niemand voor het hoofd gestoten wordt. Maar het is een harde wereld, en zachte heelmeesters maken stinkende wonden. Daarom, beste taalliefhebbers, het is niet persoonlijk bedoeld, maar bijt even op uw tanden. Of sla de volgende alinea over.

Lees meer/ minder

Hou nou toch eens op met die vraag! Wie heeft dat toch in vredesnaam ooit verzonnen dat het getal van een aantal mensen een grammaticaal probleem vormt? Wat is dat voor een onzin? Ik heb nog nooit een overtuigend voorbeeld gezien van een zin met het onderwerp een aantal mensen en het werkwoord in het verkeerde getal. Waarom zou dat trouwens één getal moeten zijn? Kan iemand me dat vertellen? En zeg nou niet omdat een mens en twee mensen ook elk maar één getal hebben, want het bestaan van woordgroepen met maar één getal bewijst niet dat er geen woordgroepen zijn die twee getallen kunnen hebben. Onder die redenering zou het vragend voornaamwoord wie ook maar één getal mogen hebben, maar wie lacht daar? en wie lachen daar? is allebei even goed. "Ja maar taalprof, dat is heel wat anders!" Hoezo? "Dat is een wóórd!" Waarom zou een woord andere getalseigenschappen hebben dan een woordgroep? "Ja, dat weten we niet". Nou dan!

Hé, dat lucht op. Ik hoop dat ik, nu er nog een paar lezers over zijn van de Taalpostlawine, tenminste enkele van hen heb genezen van het telkens maar weer beginnen over dat aantal. Het is trouwens wel een interessante vraag waarom mensen hier steeds op terugkomen. Ik denk omdat het zo'n lekker eenvoudige kwestie is. Ook als grammaticaboekjesschrijver kun je je hier niet echt een bult aan vallen. Je ziet in een zin een aantal staan, kijkt of het onderwerp is, je kijkt of het werkwoord in het meervoud staat en bingo! Met een scherpzinnige blik in je ogen zeg je: Hee, moet dat niet enkelvoud zijn? Nadenken is bijna overbodig, en je geldt voor de rest van je leven als een grammaticale scherpslijper, voor wie het uitkijken geblazen is, en die dus met respect bejegend wordt.

Maar hoe zít het dan met die constructie? Wel, de taaladviseurs hebben gelijk, maar ze zeggen het te voorzichtig. Meestal zeggen ze iets als: eigenlijk (of nog mooier: strikt grammaticaal, wat ís dat in hemelsnaam?) is het enkelvoud, maar het meervoud is goed te verdedigen, of verdient zelfs de voorkeur. Of ze zeggen: soms dwingt de context een meervoud af (zoals in Een aantal mensen druppelden het café binnen).

Naar mijn mening bevestigt deze uitleg alleen maar de mensen die steeds opmerken "Moet dat niet enkelvoud zijn?". Die mensen worden gesterkt in hun kritiek (kijk, dat is tenminste "strikt grammaticaal" juist!).  Maar nooit merken mensen op: "Moet het niet meervoud zijn?". En nooit dwingt de context een enkelvoud af. Dat alles wijst maar in één richting. Dat genuanceerde verhaal, zo gepresenteerd, is onzin.

Wat vindt de taalprof dan van die kwestie? Meestal bij die eeuwige kwesties is het probleem dat het taaladvies de zaak omkeert. De grammaticadeskundigen bestempelen de verkeerde vorm als "strikt grammaticaal juist" (wat een lege formulering is) en de goede vorm wordt gebrandmerkt als "eigenlijk fout, maar we staan het grootmoedig toe". Dat is voer voor de mensen die denken dat grammatica iets is waar je streng over moet doen, waardoor de hele kwestie tientallen jaren blijft aanslepen. Triest, ik heb er geen ander woord voor.

Mensen, luister nou naar de taalprof: een aantal mensen is een meervoudige woordgroep, net als een paar mensen, een heleboel mensen, een stuk of twintig mensen, een dikke honderd mensen. Het is volkomen normaal om te zeggen Een aantal mensen gaven elkaar een hand, en elkaar kan alleen verwijzen naar een meervoud. Ook is Een aantal mensen die ik ken een goede woordgroep, en aantal zou het betrekkelijk voornaamwoord dat vereisen.

Je kunt een aantal mensen bij hoge uitzondering wel in het enkelvoud gebruiken, maar dáár moet dan een speciale reden voor zijn. Dan moet je bijvoorbeeld spreken over een groot aantal (en zelfs dan zou ik het meervoud nog beter vinden), of over het aantal (wat een heel andere constructie geeft). Of je probeert een aantal mensen met alle geweld "collectief" op te vatten, als een groep, die als een eenheid opereert. Maar zelfs in dat geval is mij geen overtuigend voorbeeld bekend waar het meervoud niet ook prima voldoet.

Dus als er nou toch iemand wil spreken van "strikt grammaticaal" (wat ik iedereen zou afraden, want het zet de grammatica alleen maar in een kwaad daglicht), zeg dan dat het meervoud "strikt grammaticaal correct" is. En laat de meerderheid van de taalgebruikers met rust.
Lees minder

Nog niet overtuigd? Lees dan een aantal toevoegingen!