Taalprof

Taalprof ontleedt verder

In het bericht van gisteren kwam de taalprof er niet helemaal uit, waarom je nou als kon weglaten in een zinnetje als De taalprof ontleedt zo goed (als) hij kan. De hele nacht lag hij te woelen en te zweten, en vanmorgen, in een discussie met een lezer, kreeg hij ineens een idee. In het antwoord aan de lezer gaf hij het al weg, maar het is eigenlijk wel een apart berichtje waard.

Lees meer/ minder/ printversie

De redenering vertrekt vanuit het zinnetje Je mag hier zo lang blijven als je wilt. In deze zin mag je als niet weglaten. Net als in de constructie die ik gisteren besprak kun je als alleen weglaten als het onmiddellijk volgt op het bijvoeglijk naamwoord (hier lang): Je mag hier zo lang (als) je wilt blijven.

Dat is wel een beetje een geforceerde woordvolgorde. Beter is: Je mag hier blijven zo lang (als) je wilt. Maar wacht eens even: dat is wel een vreemde volgorde! Waarom? Omdat nu de hele bepaling zo lang (als) je wilt achter het werkwoord blijven staat.

Waarom is dat vreemd? De bijzin als je wilt hebben we ontleed als een bijwoordelijke bijzin, die aansluit op het woordje zo. Die hele graadaanduiding zou je gewoon moeten kunnen weglaten. Dat kan ook in de volgorde: Je mag hier lang blijven. Maar niet in *Je mag hier blijven lang. Met andere woorden: in de volgorde Je mag hier blijven zo lang als je wilt kun je de bijzin als je wilt niet (meer) ontleden als een bijwoordelijke bijzin bij zo. Hier moet iets anders aan de hand zijn.

Een mogelijkheid is om te veronderstellen dat zo lang als in zijn geheel de functie van voegwoord vervult. Dan heb je een bijwoordelijke bijzin die begint met het voegwoord (noem het bijvoorbeeld de "voegwoorduitdrukking") zo lang als, en die staat bij voorkeur achter het werkwoord blijven.

Zo'n complex voegwoord is niet zo ongebruikelijk als het lijkt. Ook voegwoorden als omdat, doordat, in plaats van dat zijn voorbeelden van aanvullingen bij de basis dat. En met als heb je ze ook: zoals natuurlijk, maar ook voor zo ver als. Ook in die laatste kun je dingen weglaten: zover als komt als voegwoord voor, maar ook voor zover of zover. Je hebt Zover ik weet, voor zover ik weet, zover als ik weet en voor zover als ik weet. Het meest populair volgens Google is voor zover ik weet (bijna tien keer zoveel als zover ik weet).

Die constructie zo ver als, dat is eigenlijk dezelfde als zo lang als. Maar ook zolang komt als voegwoord voor (zolang je gezond blijft is er niets aan de hand). Het staat zelfs als zodanig in het woordenboek, evenals zodra en zohaast. En volgens mij komt zo()gauw ook wel in die voegwoordfunctie voor. Dat lijkt dus inderdaad een meer voorkomende grammaticalisatie: een constructie met bijvoeglijk naamwoord en graadbepaling die zich ontwikkelt tot voegwoord.

Lees minder

Taalprof ontleedt zo goed hij kan

Het staat in een liedje van Bram Vermeulen (Doe het): Doe het zo zacht je kan. En dan ook nog eens zo lief je kan, en zo stil je kan, even verderop in het liedje. Allemaal heel lief, en het rumbaritme is aanstekelijk, maar die zin knaagt wel aan mijn taalgevoel. Zo zacht je kan? Wat is daarmee aan de hand dan?

Lees meer/ minder/ printversie

Een ontleding is snel gemaakt: voeg in de zin het woordje als toe, en je ziet hoe hij in elkaar zit: Doe het zo zacht als je kan. De bijzin als je kan sluit aan op de graadbepaling zo, en het betreft dus een bijwoordelijke bijzin. Je zou geneigd zijn het een bijwoordelijke bepaling van vergelijking te noemen, maar dat vind ik in dit geval niet zo toepasselijk. Er wordt immers niet een vergelijking gemaakt tussen hoe zacht ze (?) het moet doen en hoe zacht het kan, het is meer een versterking van de graadaanduiding (de hoogst mogelijke graad van zachtheid). Het is natuurlijk ook geen "graadaanduidend gevolg," want dat zijn bepalingen die echt een gevolg aangeven (zo zacht dat ik het niet voel).

Kun je in die bijzinnen dat voegwoord zomaar weglaten? Dat is in de naslagwerken niet te vinden, dus we zijn aangewezen op ons taalgevoel. Ik zou zeggen: je kunt het meestal niet weglaten. *Ik heb het zo goed uitgelegd ik kan lijkt me een onmogelijke zin, evenals *Hij probeerde zo hard te roepen hij kon. Alleen als de bijzin direct achter het bijvoeglijk naamwoord staat, wordt het beter: Ik vertel het zo goed ik kan en Hij riep zo hard hij kon. Ik moet er nog even bij slikken, maar ik hoor wel dat het dan beter klinkt.

Er zijn ook wel een paar formule-achtige gevallen die nauwelijks opvallen. Zo zou ik zo goed ik kan of zo goed je kunt (of kan) nooit opgemerkt hebben. Zo goed we kunnen is prima, maar zo goed jullie kunnen vind ik dan weer vreemder. Zo enthousiast ik kan vind ik heel erg gek klinken, en hij doet dat zo gehaaid hij kan zou ik zelf nooit zo zeggen.

Het lijkt er dus op dat zo'n weggelaten voegwoord als in een versterkende graadaanduidende bijzin maar beperkt mogelijk is. Een paar incidentele gevallen zijn prima, maar hoe meer je daarvan afwijkt (andere, of ongebruikelijke bijvoeglijke naamwoorden) en zeker als je bijzin en graadbepaling van elkaar scheidt, dan wordt het op den duur onmogelijk.

Bram Vermeulen doet het natuurlijk ook omwille van het metrum. Maar waarom doen wij het eigenlijk? Zoveel winnen er we niet bij als we als weglaten.

Lees minder

Groepjes maken

Wat is een samengestelde zin? Wat is het verschil tussen een hoofdzin en een bijzin? De taalprof legt het op verzoek, graag uit. Uiteindelijk in twee zinnen, zodat het goed in je hoofd past.

Lees meer/ minder/ printversie

Je moet wel weten wat werkwoorden zijn. Weet je dat niet, vraag het dan hier beneden. Dan leg ik ook dat uit. Maar als je weet wat werkwoorden zijn, is het onderscheiden van hoofd- en bijzinnen, en het herkennen van samengestelde zinnen heel gemakkelijk.

Onderstreep eens alle werkwoorden in een zin. Als je dan die werkwoorden gaat bekijken, zul je zien dat ze eigenlijk in groepjes bij elkaar horen. Neem bijvoorbeeld een zin als Ik heb je toch verteld dat ik je gisteren nog had willen bellen? De werkwoorden in die zin zijn al onderstreept. Dat had willen bellen een groepje is, zie je natuurlijk meteen. Niet alleen staan die woorden vlak bij elkaar, maar je voelt ook aan dat had willen bellen bij elkaar hoort. Het is je taalgevoel, dat jou dat vertelt.

Maar datzelfde taalgevoel zegt jou ook dat heb verteld bij elkaar hoort. Dat is dus ook een groepje. En om het verhaal af te maken: je taalgevoel zegt ook dat heb verteld had willen bellen niet bij elkaar hoort. Dat voelt niet goed aan als één groepje.

Soms bestaat een "groepje" maar uit één werkwoord. Het is misschien wel gek om dat een groepje te noemen, maar je kunt er altijd een ander werkwoord aan toevoegen waardoor het toch een groepje wordt.

Nou ja, dat is eigenlijk het hele verhaal. Ieder groepje werkwoorden is een aparte hoofdzin of bijzin. Zit er maar één groepje in de zin, dat heet hij enkelvoudig. Bevat een zin meer dan één groepje, dan is hij samengesteld.

Hoe kun je nu zien of het groepje een hoofd- of bijzin is? Ook dat is makkelijk. In een bijzin kun je geen bijwoorden, zoals niet, nooit, misschien tussen de werkwoorden van het groepje zetten. In een hoofdzin kan dat wel. Kijk maar: Ik had je toch nooit verteld dat ik je gisteren had willen bellen, dat is prima, en Ik had je toch verteld dat ik je gisteren had nooit willen bellen, dat klinkt niet goed. Je taalgevoel zegt: dat is een foute zin. Het eerste groepje is dus de hoofdzin, en het tweede de bijzin. Bij die werkwoorden horen natuurlijk ook nog andere zinsdelen, maar de groepjes werkwoorden vormen de kern van de zin.

Deze verdeling is zonder problemen als ieder groepje een persoonsvorm bevat (een werkwoord dat een persoon- en getalsuitgang heeft, maar niet het hele werkwoord of een voltooid deelwoord). Als een groepje geen persoonsvorm heeft, kijk dan of het woordje te erbij staat. Dan is het waarschijnlijk een beknopte bijzin. Anders kan het zijn dat de werkwoorden bijvoeglijk zijn gebruikt, zoals in het opgegeven huiswerk. Daar staat wel het werkwoord opgegeven, maar dat is hier gebruikt als een bijvoeglijk naamwoord.

Kan dit nou ook in twee zinnen? Jazeker:

1. Zoek de werkwoorden in een zin en verdeel ze in groepjes;
2. Zinnen met meer dan één groepje zijn samengesteld, en ieder groepje waar niets tussen kan is een bijzin.

Lees minder

Eeuwige kwesties (4): een van de weinigen die dit snapt

Je hoort er de laatste tijd niet meer zo heel veel over: Ik ben een van de weinige mensen die dit snapt. In het bijzonder de NRC-columnist J.L. Heldring heeft zich jarenlang beijverd om deze "fout" uit te roeien. Keer op keer signaleerde hij de constructie met een enkelvoudig werkwoord in de bijzin, en keer op keer merkte hij op dat het toch echt meervoud moest zijn. Decennialang stelde hij deze misstand aan de kaak. Maar het hielp niets.

En het is nog wel zo'n ijzeren logica! In de constructie Een van de weinige mensen die dit snapt/snappen gaat het over weinig mensen die dit snappen, en daar dan eentje van. Het gaat toch niet om een die dit snapt van weinig mensen! Waterdichte redenering. Geen speld tussen te krijgen. En toch klopt hij niet.

Lees meer/ minder/ printversie

Allereerst: grammatica is geen logica. De regels die bepalen hoe onze taal in elkaar zit zijn niet per se op logische principes gebaseerd. Er is niets logisch aan, bijvoorbeeld, dat de persoonsvorm in getal moet overeenkomen met het onderwerp. Dat had net zo goed niet zo hoeven zijn, of het had ook kunnen zijn dat de persoonsvorm juist overeenkomt met het lijdend voorwerp (wat allebei in sommige talen het geval is). Er is niets logisch aan dat het lidwoord in het Nederlands vóór het zelfstandig naamwoord staat (wat in andere talen dan ook niet het geval is). Enzovoorts. Er is geen enkel grammaticaal principe dat logisch noodzakelijk is.

Het gaat hier om de grammaticale analyse van de woordgroep een van de mensen die dit snapt/snappen. In die woordgroep zit een bijzin die dit snapt/snappen, en de grammaticale vraag is: waar hoort die bijzin bij? Hoort die bij de hele woordgroep een van de mensen (die enkelvoud is), of alleen bij  mensen (een meervoud)?

Hoe kun je die vraag beantwoorden? Je kunt het natuurlijk simpelweg van het gebruik proberen af te leiden en zeggen: mensen die de bijzin in het enkelvoud zetten, vinden blijkbaar dat die bijzin bij de hele woordgroep hoort. Mensen die de bijzin in het meervoud zetten, laten die bijzin alleen aansluiten op mensen.

Ja maar, dan is het dus nooit fout! Goed. Dan moet je kijken of er gevallen zijn die je maar op één manier kunt analyseren, en die beoordelen. Zulke gevallen zijn er wel. Bijvoorbeeld dit geval: in plaats van een van de mensen kun je ook zeggen een van ons. Nu kun je een zin maken als Een van ons die het niet langer kon/konden aanzien, verliet de zaal. Wat moet hier nu staan, kon of konden? Ik ben nog nooit iemand tegengekomen die hier konden zegt. In dat geval hoort de bijzin dus ondubbelzinnig bij een van ons, en niet bij ons alleen.

Dit voorbeeld bewijst glashard dat het mogelijk is om een constructie als een van X die ... te lezen met een bijzin die aansluit op een van X en niet op X alleen. Dat betekent dat een van de mensen die dit snapt een prima zin is. In tegenstelling tot wat Heldring tientallen jaren heeft beweerd.

Maar het is toch ook mogelijk om die bijzin in het meervoud te zetten? Ja natuurlijk! Er is niets op tegen om een bijzin op mensen te laten aansluiten, dat kan natuurlijk ook. De constructie met meervoud is dus ook grammaticaal onberispelijk.

Het gaat hier dus nu eens niet om een of andere taalontwikkeling, en er bestaat zelfs al bijna geen verschil van mening (meer) tussen de taalkundigen en de officiële taaladviseurs. Hoewel de Onze Taaladviseurs nog van mening lijken dat het altijd meervoud is, wordt op taaladvies.net onomwonden gezegd dat beide vormen "correct" zijn. Waarschijnlijk ligt het daaraan dat je er weinig meer van hoort. Misschien is het dus eigenlijk al geen eeuwige kwestie meer. Maar gisteren kwam ik hem voor het eerst bij de vragen tegen.

O ja, voor de slimmeriken: als de bijzin ook altijd in het meervoud zou kunnen, waarom kan dat dan niet bij Een van ons die het niet langer konden aanzien? Wat is daar dan fout aan? Ik denk dat dat te maken heeft met de naamval van ons. Dat is een voorwerpsvorm, en het betrekkelijk voornaamwoord die is onderwerp in de bijzin. Dat botst blijkbaar. Het is ook gek als je zegt: Hij keek naar ons die hem net aangesproken hadden. Vervang je ons door de mensen, dan wordt die zin weer prima. Blijkbaar zijn wij nog steeds gevoelig voor die naamval van ons. Toch wel mooi, als je bedenkt dat naamvallen al zo lang op hun retour zijn.

Lees minder

Voor de liefhebbers

De taalprof jaagt weer eens de taalliefhebbers tegen zich in het harnas. Nou ja, de taalliefhebbers, in ieder geval de liefhebbers van de regel dat je waarvan niet zou mogen gebruiken voor personen. Veel mensen blijken te willen vasthouden aan de "oude schoolregel" (zoals de Schrijfwijzer hem noemt), dat je moet zeggen de vrouw van wie ik hou en niet de vrouw waarvan ik hou (en al helemaal niet de vrouw waar ik van hou, maar dat is weer een andere schoolregel).

Het is een van de "eeuwige kwesties", waarover al eeuwen gebakkeleid wordt. Ook de taalprof heeft het er al eerder over gehad, zelfs een tweede keer, met bijna desastreuze gevolgen. Maar afgelopen dagen was het weer raak.

Lees meer/ minder/ printversie

Misschien was het een beetje onbezonnen dat de taalprof in een discussie over wiens, wier en van wie een beetje laconiek opmerkte dat zijn voorkeur uitging naar waarvan. In plaats van de man of vrouw wiens naam ik ken of de man of vrouw van wie ik de naam ken kon je volgens hem beter zeggen de man of vrouw waarvan ik de naam ken.

Zo'n opmerking wordt de taalprof niet in dank afgenomen. De meest vriendelijke reactie was nog dat het "een nuttig onderscheid" was dat daarom gehandhaafd diende te worden. Maar verder viel de taalprof toch voor menigeen door de mand als "amateur" of "zeker geen neerlandicus" (wat voor sommige mensen juist als een compliment zou gelden). De taalprof zou toch moeten weten dat je met waarvan niet naar personen kunt verwijzen!

De mooiste reactie vond ik deze. Ik citeer hem niet om hem belachelijk te maken, maar omdat hij zo prachtig de kwestie illustreert: Overigens blijkt 'Taalprof' nu toch ook een amateur te zijn... 'Waarvan' wordt gebruikt voor zaken, niet voor personen. Daarvoor geldt nog steeds 'van wie' of, zoals gezegd 'wiens' of 'wier'.

Mooi hè? Waarvan gebruik je niet voor personen. Daarvoor gebruik je iets anders. Amper een zin later doe je met daarvoor wat je voor waarvan afkeurt.

Ik vind het trouwens wel een problematische regel hoor, zelfs als ik me er aan zou willen houden. Mag je zeggen Het publiek waarvoor ik schrijf? Dat zijn toch personen? Of mag je naar groepen personen ineens wel verwijzen met een voornaamwoordelijk bijwoord? Dus ook het volk waarover zij heerste, de menigte waaruit een gejoel opklonk? Mag dat wel? Dan moet die regel eigenlijk wel scherper geformuleerd worden.

En als dat mag, mag je dan wel het voornaamwoordelijk bijwoord gebruiken bij een aantal personen waarover ik het heb? Volgens sommigen is een aantal de kern van de woordgroep. Is dat aantal nog een persoon? Wie het weet mag het zeggen.

En als dát dan mag, als je met een voornaamwoordelijk bijwoord naar een aantal personen mag verwijzen, mag je dan ook met zo'n voornaamwoordelijk bijwoord naar een meervoud verwijzen als je dat meervoud bedoelt als een groep? Dus Drie personen waarvan ik er een ben? Ik vraag het maar.

Wie die schoolregel serieus neemt, zou er wel voor moeten pleiten dat hij dan eindelijk eens ondubbelzinnig geformuleerd werd. Want als je er goed over nadenkt rammelt hij aan alle kanten.

Lees minder

De taalprof houdt zichzelf in

Gisteren schreef ik iets over de zin Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten. Dat stukje voorzag ik van maar liefst vier breintjes, om aan te geven dat het waarschijnlijk een moeilijke kwestie was. En inderdaad, prompt krijg ik de feedback dat het "weer eens niet te volgen" was. Hm! Dat zit me niet lekker, want ik schrijf juist om begrepen te worden.

Op de taalpuristensite probeer ik het in de discussie eenvoudiger te krijgen, maar dat zou ik hier eigenlijk ook moeten doen. Kan dat? Is het moeilijk te begrijpen, of doe ik er alleen te moeilijk over?

Lees meer/ minder/ printversie

De basisvraag is: wat betekent dat, Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten? En de taalkritiek is: betekent het niet eigenlijk (ook) het omgekeerde van wat er bedoeld is? De taalprof denkt van niet.

In de discussie heb ik het volgende aangevoerd: het gaat hier om de zin ik moet ... om niet te ..., nietwaar? Ik moet iets doen (of iets niet doen), om iets anders niet te doen. Op wat voor manieren kun je die zin aanvullen op de puntjes? Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ik moet me beheersen om niet te fluiten, maar dat maakt het niet echt duidelijker omdat zich beheersen ongeveer hetzelfde is als zich inhouden. Maar je kunt het op talloze andere manieren invullen: ik moet een pleister op mijn mond plakken om niet te fluiten, ik moet mijn mond volproppen met beschuitkruim om niet te fluiten, ik moet grote moeite doen om niet te fluiten. Ik moet me heel onnatuurlijk gedragen om niet te fluiten. In al die gevallen zeg je eigenlijk dat je wel de neiging hebt om te fluiten, en dat je iets bijzonders moet doen om die neiging te onderdrukken. Waarom zou dat ook niet je inhouden kunnen zijn?

De zin ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten is dus prima in de bedoelde betekenis. Maar is er ook een andere betekenis? Iets onbedoelds als "ik moet de neiging tot niet fluiten onderdrukken"? Het is wel waar dat je inhouden op hetzelfde neerkomt als je neigingen onderdrukken (dat moet ook de reden van de verwarring zijn). Maar zo werkt het niet in het Nederlands. Dat is met een eenvoudig voorbeeld aan te tonen.

Je kunt zeggen Ik moet mijn tranen inhouden. Dat kun je ook wederkerend maken door te zeggen Ik moet mezelf inhouden. Maar allebei tegelijk kan niet: Ik moet mezelf inhouden om te huilen, dat is dubbelop. Net zoals bij bedwingen: ik moet mijn tranen bedwingen, ik moet mijzelf bedwingen, allebei prima. Maar Ik moet mezelf bedwingen te huilen, niet goed. Die laatste kun je zelfs nog duidelijker maken door bedwingen te vervangen door in bedwang houden: ik moet mijn tranen in bedwang houden, ik moet mezelf in bedwang houden, maar niet ik moet mezelf in bedwang houden om te huilen.

Conclusie? Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten betekent maar één ding. Je taalgevoel kan wel in verwarring raken doordat inhouden al iets negatiefs is, en daar staat dan nog eens niet bij, zodat je twee ontkenningen in één zin krijgt (altijd lastig), maar dit levert geen betekenis op die het omgekeerde is van wat je bedoelt.

Lees minder

De taalprof moet zich inhouden om hier niets over te schrijven

Op de taalpuristen-website wordt bezwaar gemaakt tegen het zinnetje Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten. Zo'n dubbelzinnige formulering getuigt niet van al te veel taalgevoel, zo redeneert de purist-van-dienst. Je kunt beter zeggen Ik moet me inhouden of ik ga fluiten. Een van de reageerders stelt voor Ik moet me inhouden om te gaan fluiten. Dat "loopt net zo lekker" en is "veel helderder".

Veel helderder? Niet al te veel taalgevoel? Is dat nou wel eerlijk?

Lees meer/ minder/ printversie

Je zou zeggen: dit is zo'n typisch geval als zeggen: voorkomen dat er iets niet gebeurt als je bedoelt voorkomen dat er iets gebeurt, waarbij er ten onrechte een ontkenning in het lijdend voorwerp staat. Je herkent de verborgen ontkenning niet die al in het werkwoord voorkomen zit, en dus zet je ten onrechte een ontkenning in de bijzin. En heeft zich inhouden ook al niet zo'n verborgen ontkenning? Het betekent toch "zorgen dat je iets niet doet"?

Toch zie je onmiddellijk dat die redenering niet klopt als je de zin ontleedt. Want wat is dat eigenlijk voor een bijzin, om niet te gaan fluiten in de zin ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten? Het is geen voorwerp bij zich inhouden, want zich inhouden heeft helemaal geen voorwerpen. Het is dus een bijwoordelijke bijzin. En wat moet die betekenen? Om daar achter te komen, moet je proberen hem anders te formuleren.

Nou heb je verschillende mogelijkheden voor herformulering. Je kunt zeggen: "Ik moet me inhouden, zodat (of opdat) ik niet ga fluiten", of "Ik moet me inhouden, teneinde niet te gaan fluiten". In beide gevallen staat er terecht niet.

Het lijkt dus eerder het weglaten van niet, dat op een gebrek aan taalgevoel duidt. Waarom zou iemand die neiging dan hebben, om te zeggen: "weg met dat niet"? Ik denk dat dat te maken heeft met de neiging om die bijzin toch als een soort "voorwerp" bij inhouden te beschouwen. Iets naar analogie van zich ervan weerhouden om te gaan fluiten. Dan is om te gaan fluiten namelijk wél een voorwerpszin (om precies te zijn: een voorzetselvoorwerpszin). En dan moet het inderdaad zonder niet.

Maar, zoals gezegd: zich inhouden heeft nu eenmaal geen voorwerp. Dus die hele taalkritiek is misplaatst. De bekritiseerde zin is geheel en al correct, en er is niets dubbelzinnigs aan. Hij betekent dat je moet inhouden, want anders begin je te fluiten.

Nou moet ik heel eerlijk zijn: er bestáát wel een manier om die zin ik moet me inhouden om te gaan fluiten goed te krijgen. Dan moet je een stevige klemtoon op inhouden leggen, dan een komma-intonatie, en dan de bijzin met een sterk dalende intonatie uitspreken: ik moet me inhouden, om te gaan fluiten. Dan krijg je de betekenis: "Teneinde te kunnen gaan fluiten, moet ik me inhouden". Ja, dat kán. Maar het is absoluut geen mogelijkheid die zich meteen opdringt. Ik zou het zelfs geforceerd willen noemen.

En wat is er mis met Ik moet me inhouden, of ik ga fluiten? Niet veel, maar wel een beetje. Dit is een voorbeeld van een zogeheten "balansschikking". Twee hoofdzinnen, verbonden door of, met een ontkenning in de eerste zin. Ander voorbeeld: Hij was nog niet binnen of hij begon al ruzie te maken. De betekenis is dan Toen hij binnenkwam begin hij (meteen) ruzie te maken. In die betekenis valt de ontkenning weg ten gunste van een soort "als-danbetekenis".

Hoe zit dat hier? Ik moet me inhouden of ik ga fluiten? Om dat goed te vinden moet je aannemen dat zich inhouden een ontkenning bevat. Dat is niet onmogelijk, maar het wordt een beetje stroef om de betekenis uit te drukken. Dat wordt dan: Als ik me niet inhoud, ga ik fluiten. Dat extra woordje niet neutraliseert de ontkenning in zich inhouden. Kan, maar geef mij maar Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten.

Dit voorbeeld illustreert hoe gevaarlijk een beetje nadenken is. Als je helemaal niet nadenkt, zul je het automatisch goed doen. Mensen zullen ongetwijfeld spontaan niet plaatsen in de bijzin. Ga je een beetje nadenken, dan brengt je dat aan het twijfelen. Dan moet je ook helemaal tot het einde toe doordenken en de zin ontleden. Dat is dus een grammaticale vaardigheid die je hier hard nodig hebt.

Lees minder

Grap met baard

Weer eens een syntactische grap gespot! Wie kan zich nog de musical Mary Poppins herinneren? Onlangs (was het niet afgelopen zomer?) in de herhaling op de televisie geweest, met Julie Andrews en Dick van Dyke.

De kinderen Banks gaan met Mary en Dick op bezoek bij Uncle Arthur, die een mop vertelt waar iedereen van tegen het plafond komt te zweven. Hij gaat zo: "Speaking of names, I know a man with a wooden leg named Smith." "Really?  What's the name of his other leg?" Ja, zo flauw maken ze ze niet meer. Maar deze komt zelfs voor in een universitair tentamen van de Groningse linguïst Jan-Wouter Zwart. Kun je nagaan.

Lees meer/ minder/ printversie

Je moet wel even oppassen met de vertaling. Ik meen dat ik het vroeger in het Nederlands gelezen heb als Ik ken een man met een houten been, genaamd Smit, maar dat is natuurlijk wel een stroeve vertaling. Zo zeg je dat niet in het Nederlands, een man, genaamd Smit.

Het probleem is natuurlijk dat je niet kunt vertalen Ik ken een man met een houten been, die Smit heet, want dan is de grap weg. Het betrekkelijk voornaamwoord die verraadt het antecedent man. Maak je er dat van Ik ken een man met een houten been, dat Smit heet, dan kan de bijzin niet meer bij man begrepen worden.

Je kunt het oplossen door in plaats van man een het-woord te kiezen: Ik ken een mannetje met een houten been, dat Smit heet. Of je maakt van houten been een de-woord: Ik ken een man met een klompvoet, die Smit heet.

Wat is hier eigenlijk taalkundig aan de hand? Ja, die bijzin is een bijvoeglijke bepaling bij man of klompvoet, dat is duidelijk, maar waarom kun je eigenlijk niet zeggen Ik ken een man die Smit heet met een klompvoet? Waarom is de dubbelzinnige variant beter dan de ondubbelzinnige?

De bijvoeglijke bijzin die Smit heet moet begrepen worden als een zogeheten "uitbreidende" bepaling. De bepaling voegt iets toe nadat de man geïntroduceerd is in het gesprek. Je introduceert een man (met een klompvoet), en vervolgens zeg je van die man dat hij Smit heet. De bijzin kun je voorzien van allerlei bepalingen die aangeven dat het hier extra informatie betreft: ik ken een man met een klompvoet, die trouwens Smit heet, die ook nog Smit heet, die tussen twee haakjes Smit heet. Zou je er met alle geweld een beperkende bepaling van willen maken, dan zou je iets moeten zeggen als Ik ken alléén een man met een klompvoet die Smit heet. Met klemtonen op alleen en Smit, en zonder komma-intonatie. Maar dit is niet de natuurlijke lezing. Bovendien verdwijnt in die lezing de grap.

De bijvoeglijke bepaling met een klompvoet is juist een "beperkende bepaling". Die moet begrepen worden tegelijk met de introductie van de man. Het gaat niet over een man, die ook nog eens een klompvoet heeft, nee, het gaat over een "klompvoetman". Zelfstandig naamwoord en bepaling identificeren tegelijk de man om wie het gaat. Bij deze bepaling is het vrijwel onmogelijk om diezelfde toevoegingen te zetten als bij de uitbreidende bepaling: Ik ken een man met trouwens een klompvoet, met tussen twee haakjes een klompvoet, met ook nog eens een klompvoet, die Smit heet.

De bijzin is dus uitbreidend en de woordgroep met een klompvoet is beperkend. Dat dwingt de gegeven volgorde af. Beperkende bepalingen staan altijd dichter bij het zelfstandig naamwoord dan uitbreidende. Dat komt omdat uitbreidende bepalingen eigenlijk niet alleen bij het zelfstandig naamwoord horen, maar bij de combinatie van het zelfstandig naamwoord met zijn beperkende bepalingen. De bijzin die Smit heet hoort eigenlijk niet bij man, maar bij man met een klompvoet.

Maar waarom is dit eigenlijk een grap? Niet omdat de kijker het meteen verkeerd begrijpt natuurlijk. Want dergelijke gevallen komen talloze keren voor. In bijna alle gevallen waarin je twee bijvoeglijke bepalingen na een zelfstandig naamwoord hebt staan, bevat die eerste bepaling wel een zelfstandig naamwoord. Toch zal niemand een grap met een baard die iedereen kent spontaan verkeerd begrijpen. En ook het omgekeerde geval, bijvoorbeeld een grap met een clou die niemand verwacht, zorgt vrijwel nooit voor merkbare dubbelzinnigheid.

Nee, de grap is niet de dubbelzinnigheid zelf. De grap is dat iemand de luisteraar wijst op een interpretatie waar hij zelf niet in eerste instantie aan gedacht heeft, waardoor die verkeerde (en absurde) betekenis zich onweerstaanbaar blijft opdringen. De grap is het frustreren van de luisteraar. Je lacht om jezelf.

Lees minder

Onbekende fout weerlegd

Weer bijna een discussie op de mailinglijst voor leraren Nederlands! En weer kan de taalprof het niet laten om zich ermee te bemoeien. Zelfs als hij zelf niet begrijpt waar het over gaat. Hoe gretig kun je zijn?

Iemand merkt op: "In de Tweede Kamer hoor je politici voortdurend [deze fout] maken: We moeten zorgen dat niet alle moslima's burka's gaan dragen." En nu is de vraag: wat kan deze taalcriticus bedoelen?

Lees meer/ minder/ printversie

Het zal hopelijk niet over de spelling gaan (de officiële spelling prefereert boerka's). Aanvankelijk dacht ik: het zal wel de plaats van het woordje niet zijn (dat zou het meest interessant zijn). Maar later merkte iemand op dat het er waarschijnlijk om gaat dat in deze zin ervoor is weggelaten. Ook dat is aardig gezien, maar lang niet zo leuk.

In de gewraakte zin is de bijzin dat niet alle moslima's boerka's gaan dragen inderdaad een voorzetselvoorwerp bij het werkwoord zorgen (het is zorgen voor iets). Daar is geen speld tussen te krijgen. Dat betekent dat in deze constructie het voorlopig voorzetselvoorwerp ervoor past: we moeten ervoor zorgen dat... Echter, in veel gevallen kun je zo'n voorlopig voorzetselvoorwerp weglaten. Daar zit wel wat variatie in (niet iedereen vindt elke weglating even gelukkig), maar in dit geval zou ik denken dat weglating geen enkel probleem is. Ook Van Dale (14) is die mening toegedaan. De eerste voorbeeldzin bij het woord zorgen luidt: Zorg dat je niet te laat komt. Veel duidelijker kun je het niet hebben.

In veel gevallen leidt weglating van een voorlopig voorzetselvoorwerp zelfs tot een andere constructie. In de negentiende eeuw was het nog wij moeten ernaar trachten om iets te doen.

Maar misschien bedoelde de taalcriticus toch de positie van het woordje niet. Die is inderdaad wel een beetje uitzonderlijk, en geeft aanleiding tot misverstand. Is de betekenis We moeten zorgen dat door niet alle moslima's boerka's gedragen gaan worden, of We moeten zorgen dat het niet zo gaat worden dat alle moslima's boerka's dragen? In grammaticale termen: is niet een bijwoordelijke bepaling binnen de woordgroep niet alle moslima's, of is niet een bijwoordelijke bepaling vóór de woordgroep alle moslima's?

Ik zou denken dat de laatste lezing de bedoeling is, en dan zou de vraag kunnen zijn: is dat niet fout? Kan er vóór het onderwerp in de bijzin wel een bijwoordelijke bepaling staan?

In dat geval is het antwoord: ja dat kan. Het is wel uitzonderlijk, het komt niet zo heel vaak voor, maar je kunt het op twee manieren aantonen. Ten eerste kun je een zin maken als We moeten zorgen dat niet de moslima's boerka's gaan dragen. Het verschil met de oorspronkelijke zin is nu, dat niet alle moslima's wel één woordgroep kan zijn, maar niet de moslima's niet. Dat bewijst dat de losse bijwoordelijke bepaling vóór het onderwerp kan. Toegegeven, de zin klinkt een beetje gemarkeerd, en dat zou een reden kunnen zijn om hem om stilistische redenen af te keuren, maar ongrammaticaal is een groot woord.

Het tweede bewijs is misschien overtuigender. Je kunt de zin uitbreiden tot We moeten zorgen dat niet vanaf morgen alle moslima's boerka's gaan dragen. Nu is vanaf morgen duidelijk een losse bijwoordelijke bepaling, en niet dus ook! En die zin klinkt eigenlijk helemaal niet zo slecht. Gewoon goed, zou ik zeggen.

Wat zou je nog meer fout kunnen vinden aan die oorspronkelijke zin? De taalprof kan het niet verzinnen. Maar hij houdt de discussie, mocht die alsnog ontbranden, scherp in de gaten!

Lees minder

Strikt genomen

Zondag beantwoordde ik een vraag van een lezeres over het onderwerp van een beknopte bijzin. Dat ging over "de grammaticale regel" dat het onderwerp van een beknopte bijzin altijd gelijk moet zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Dat dit baarlijke nonsens is, staat uitgebreid beschreven in de Algemene Nederlandse Spraakkunst, maar blijkbaar leest niemand dat. Of iedereen is te gemakzuchtig en klampt zich liever vast aan een onzinnig vuistregeltje.

Ook in taaladviezen kom je die geheimzinnige "grammaticale regel" vaak tegen, onder de naam foutieve beknopte bijzin. Die term alleen al klinkt onheilspellend, maar het wordt nog mooier als er een passage bij staat als: "Strikt genomen moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin." In die gevallen kun je me van onder mijn bureau vandaan slepen, want daar lig ik dan te lachen.

Lees meer/minder

Ik hou van dat strikt genomen, dat betekent altijd dat de taaladviseurs niet goed raad weten met de voorbeelden. Ze voelen zelf wel aan dat die eigenlijk prima zijn, maar hun regel zegt dat ze fout zouden moeten zijn.

Deze zin is helemaal hilarisch. Strikt genomen moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Dat strikt genomen, dat is toch zelf ook een beknopte bijzin, nietwaar? Wat is daarvan het onderwerp? Volgens die mysterieuze "grammaticale regel" zou dat het onderwerp van de beknopte bijzin moeten zijn. "Strikt genomen" zou er dus staan: Als het onderwerp van de beknopte bijzin strikt genomen wordt, moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Maar strikt genomen betekent niet dat je dat onderwerp "strikt moet nemen" (wat betékent dat eigenlijk?), maar dat je een strikte opvatting van de grammatica in het algemeen moet hebben. In de woordenboeken staat bij strikt genomen: "wanneer men de zaak precies, streng opvat".

In de betere grammatica's (zoals bijvoorbeeld de Algemene Nederlandse Spraakkunst), worden deze constructies (strikt genomen, eerlijk gezegd, om kort te gaan) apart behandeld. Maar zijn het dan niet gewoon uitzonderingen? Is er dan toch niet een regel die zegt: in normale gevallen is het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk aan het onderwerp uit de hoofdzin?

Twee voorbeelden die met hardnekkige regelmaat bij die "regel" genoemd worden, zijn: Bijgaand treft u een document aan, en Ingesloten vindt u een foto. Volgens die zogenaamde "regel" zouden deze zinnen strikt genomen ongrammaticaal zijn, omdat ze zouden betekenen dat "u bijgaat" of dat "u ingesloten bent". Wie verzint toch deze onzin? Of: wie schrijft dit allemaal maar gedachteloos over?

Je zou toch verwachten dat een beetje taaladviseur op de hoogte is van de bepaling van gesteldheid, nietwaar? Dat je in het Nederlands een zin kunt maken als Wij troffen hem dronken aan. En dat dat dan twee dingen kan betekenen: dat wij dronken zijn, én dat hij dronken is. Bij voorkeur het laatste, zou ik zeggen.

Ook kan ik me niet voorstellen dat iemand niet weet dat je in het Nederlands elk zinsdeel kunt vooropplaatsen. Dat je kunt zeggen Dronken troffen wij hem aan. En dat ook die zin op twee manieren kan worden opgevat: wij zijn dronken, of hij is dronken.

Maar waarom realiseren al die strikt-genomen-critici zich dan niet dat je een voltooid of tegenwoordig deelwoord als ingesloten of bijgaand ook heel goed als een bepaling van gesteldheid kunt gebruiken? Dat je net zo goed kunt zeggen U treft dit document bijgaand aan, of U vindt een foto ingesloten? En dat je ook hier zonder twijfel die bepaling van gesteldheid kunt vooropplaatsen? Waarom zou dat ineens in deze zinnen niet toegestaan zijn?

Ik denk dat al die taaladviseurs die iets hebben tegen die zinnen met bijgaand of ingesloten domweg niet de moeite nemen om de zinnen te ontleden. Ze hebben een makkelijke vuistregel, kijken niet verder dan hun neus lang is, en keuren de zinnen af. Herken de beknopte bijzin, zoek het onderwerp in de hoofdzin en vul dat in. Dan merken ze dat die zinnen best goed klinken, en ze zetten er voor de veiligheid strikt genomen bij. Als dat niet gemakzuchtig is.

Lees minder