Taalprof

Nou ja, goed dan. Waarom zou je moeten schrijven voor aan de zin en niet vooraan de zin? Ja, omdat het in de Leidraad staat, dat is goed geantwoord. Maar waarom staat het in de Leidraad? Zit daar nog een gedachte achter? Dat is wel een beetje lastig.

De Leidraad zegt: als je twee "voorzetselbijwoorden" achter elkaar zet, dan moet je die aan elkaar schrijven. Wat is een voorzetselbijwoord? Dat is een voorzetsel dat je als bijwoord gebruikt. Dus als je de voorzetsels achter en in gebruikt in de zin De jassen liggen achterin, dan gebruik je ze allebei niet als voorzetsel maar als bijwoord en dus schrijf je ze aan elkaar. In de zin Achter in de auto liggen de jassen is achter als bijwoord gebruikt (want het vormt een nadere bepaling van in) en in is gewoon voorzetsel, dus daar schrijf je achter en in los.

Zoals gezegd, je kunt het zo doen omdat het zo bepaald is, maar de vraag is nu even: zit daar nog iets achter? Ik denk het wel. In de zin Achter in de auto liggen de jassen spreek je achter in namelijk anders uit dan in De jassen liggen achterin. In het tweede geval ligt er alleen een duidelijke klemtoon op in, en in het eerste geval ligt in ieder geval een klemtoon op achter. Ik vermoed dat de achterliggende gedachte is dat achterin als één woord wordt uitgesproken, en achter in als twee woorden.

Nou hebben de meeste samenstellingen een ander klemtoonpatroon, namelijk met klemtoon op het eerste lid (bloemkool, opbellen, donkerblauw), dus een beetje vreemd is het wel, maar de gedachte is te volgen. Ik kom er echter zometeen nog even op terug.

Is dat nu met vooraan en voor aan hetzelfde? Ehhh, ja en nee. Inderdaad zie je hetzelfde uitspraakverschil tussen Het woord staat voor aan de zin en Het woord staat vooraan. Klemtoon op aan, dan is het één woord, klemtoon op voor, twee woorden. Niets aan de hand toch?

Maar hoe spreek je nu uit Het woord staat vooraan in de zin? Het klemtoonpatroon suggereert dat voor en aan twee woorden zijn (klemtoon ligt op voor), maar volgens de Leidraad moet het toch aan elkaar, want zowel voor als aan zijn voorzetselbijwoorden bij het voorzetsel in.

Waarschijnlijk is dit de reden dat die voorzetselbijwoorden een aparte behandeling in de Leidraad krijgen. Anders zou de spelling namelijk al bepaald zijn door het allereerste principe van 6.8: je spelt twee woorden als elk element een afzonderlijke klemtoon kan hebben.

Dit ondergraaft ondertussen wel die mogelijke achterliggende gedachte achter die spelling van die voorzetselbijwoorden. Als het alleen om de intonatie zou gaan, dan zou je verwachten dat je zou moeten spellen voor aan in de zin.

We zitten dus met het verschijnsel dat het woord vooraan op twee verschillende manieren kan worden uitgesproken: Het woord staat vóóraan in de zin tegenover Het woord staat vooráán. Kan dat wel? Ja, dat kan best. Er zijn meer woorden met die eigenschap. Zo heb je het woord meestal, dat de klemtoon op de eerste lettergreep krijgt als het ergens vóór staat (Mééstal doe ik dat) en klemtoon op de tweede lettergreep als het ergens achter staat (Dat doe ik meestál). Dat lijkt wel heel erg op het patroon bij vooraan.

Maar nu terug naar achterin. Zou achterin niet ook een woord als meestal kunnen zijn? Je spreekt het uit met klemtoon op achter als het ergens vóór staat, en met klemtoon op in als het ergens achter staat. Hee dat klopt! Kijk maar: je zegt Áchterin liggen de jassen, maar De jassen liggen achterín. In beide gevallen is er sprake van het bijwoord achterin, dus over de spelling bestaat geen misverstand. Toch is er ook hier verschil in uitspraak.

Maar nu valt ook de uitspraakbasis weg onder het verschil tussen De jassen liggen achter in de auto en De jassen liggen achterin. Want de klemtoon op achter in de eerste zin zou ook te verklaren zijn uit de eigenschappen van achterin.

We blijven dus zitten met bepaling 6.8e4 uit de Leidraad, zonder dat we daar een sluitende redenering voor kunnen opzetten. Is dat erg? Misschien niet. Maar er is wel nog een probleempje.

Neem de zin De jassen liggen helemaal achter in de auto. Waar is helemaal een bepaling bij? Niet bij achter. De betekenis is niet "De jassen liggen in de auto en wel helemaal achter." Ook niet bij achter in de auto, want het is ook niet "De jassen liggen achter in de auto en wel helemaal." Nee: helemaal is een bepaling bij achter in. Dat betekent dat achter in deze constructie wezenlijk verschilt van "normale" bepalingen bij voorzetsels, zoals diep onder de grond. Als je daar een bepaling voor zet, dan krijg je bijvoorbeeld heel diep onder de grond, en dan is heel altijd een bepaling bij diep ("onder de grond, en wel heel diep").

Met andere woorden: in de genoemde twee voorbeelden is de band tussen achter en in veel sterker dan tussen diep en onder. Dat zou je mooi kunnen uitdrukken door achterin aan elkaar te schrijven en diep onder niet. Sommige taalkundigen doen dat al. In de omvangrijke dissertatie van Nard Loonen over voorzetsels staan de combinaties achterin en vooraan gewoon in het rijtje van 528 Nederlandse voorzetsels. Maar zoals gezegd, dat is tegen de Leidraad 6.8e4, en dat is de officiële spelling.

Gepubliceerd door Taalprof om 12:17 | Permanente link | Reacties (1) | Reageer

19 november 2007

Erren

Vroeger (héél vroeger) hadden de hoogleraren niet altijd zoveel op met de studenten. Geen uitgekiende onderwijsmethoden, laat staan evaluatieformulieren of studentenenquêtes, ze konden doen wat ze wilden. Uit die tijd stamt ook de anekdote dat de ene hoogleraar aan de andere vertelde over een student die graag een scriptie wilde schrijven, en of de hoogleraar maar een onderwerp wilde aanreiken. "Ach," zei de collega "Laat hem maar een scriptie schrijven over er." Daar zou hij wel even mee zoet zijn.

De anekdote illustreert niet alleen hoe hoogleraren met studenten omgingen, maar ook dat de beschrijving van het woordje er in het Nederlands een hondsmoeilijke aangelegenheid is. Generaties studenten hebben er hun tanden op stukgebeten, tientallen scripties en artikelen zijn erover geschreven, en nog weten we niet precies hoe het zit.

Hoeveel verschillende soorten er er zijn, weet eigenlijk niemand. Nou ja, je hebt natuurlijk het gewone bijwoord van plaats, zeg maar een gereduceerd daar: ik heb daar geslapen tegenover ik heb er geslapen. Dat is simpel. Bleef het daar maar bij.

Maar nee, je hebt in ieder geval ook het zogeheten "kwantitatieve er". Het wat? Het kwantitatieve er, het woordje er dat je krijgt als je een los telwoord in de zin hebt: Hoeveel heb jij er gezien? Ik heb er drie gezien. Dat is niet hetzelfde als het bijwoord van plaats, want je kunt er niet daar van maken (*ik heb daar drie), en je kunt er zelfs daar bij zetten (ik heb er daar drie gezien).

En dan heb je ook zeker nog het zogeheten "prepositionele er," dat is het losse woordje er dat afgesplitst is van een voornaamwoordelijk bijwoord: ik heb er wel op gerekend. Is dat een apart woord? Nou ja, misschien moet je het als een half woord zien (het hele woord is dan erop), maar het is in elk geval iets anders dan het bijwoord van plaats, én het is iets anders dan het kwantitatieve er.

Daarmee is de koek nog niet op: er bestaat ook nog het "presentatieve er," dat is het plaatsonderwerp er (er staat een paard in de gang). Dat lijkt wel een beetje op het bijwoord van plaats, maar dat kan nooit aan het begin van de zin staan (*er heb ik geslapen). Het presentatieve er, dat altijd als plaatsonderwerp dienst doet, kan dat juist wel.

Sommige taalkundigen onderscheiden twee speciale soorten presentatief er: het "repletieve er", het "gewone" plaatsonderwerp, en het "topische er", dat is het plaatsonderwerp bij de zogeheten "onechte lijdende vormen" (Er wordt vanavond gedanst), en het plaatsonderwerp bij het "existentiële zijn": Er waren veel mensen, of Vanavond is er taart. Het bijzondere van het topische er zou dan zijn dat het een meer "introducerend karakter" zou hebben, terwijl het repletieve er alleen maar de plaats van het onderwerp aanvult. Dit onderscheid is echter omstreden.

O ja, dan is er nog een speciaal geval: het "absolute er". Dat is het woordje er in vaste uitdrukkingen, zoals Hij ziet er niet uit. Dit er heeft geen enkele betekenis, maar je kunt het niet vervangen door daar, en je kunt het niet weglaten.

Het onderscheiden van verschillende soorten er is één ding, maar het probleem is dan ook nog eens dat al die soorten er in één zin kunnen samenvallen. Dat wil zeggen, het kan meestal maar niet altijd.

Hoe zit dat? Wel, je kunt verschillende erren in één zin krijgen, bijvoorbeeld als je Gisteren hadden drie personen dertien getallen goed in de toto verkort tot Gisteren hadden er drie er dertien erin goed. Maar al die erren hebben de neiging om bij elkaar te kruipen achter de persoonsvorm. Dan zou je krijgen Gisteren hadden er er er drie dertien in goed. Dat zegt natuurlijk niemand! Dan zeg je Gisteren hadden er drie dertien in goed.

Het samenvallen van presentatief en kwantitatief er is altijd prima (Toen waren er nog drie), evenals het samenvallen van prepositioneel er met die twee (De hele dag hebben er twee over gesproken).

Twee keer prepositioneel er, dat is vaak gek, of onmogelijk: *Ik heb er over in gelezen, of *Ik heb er mee op geslagen. Maar dat gaat dan weer beter als één van beide absoluut is: (Die jas,) hij ziet er niet in uit. En ook als beide prepositionele erren plaatsbepalingen zijn, zoals een lezer deze week opmerkte: Je moet ze er niet bij in doen (je moet de broeken niet bij de hemden in de wasmachine doen). Of wringt er toch iets in die laatste zin? Lees de discussie bij de link.

Het laatste woord over er is dus nog niet gesproken: wanneer mag het met een ander er samenvallen? Wanneer mag het wegblijven? Hebben we daar een stabiel taalgevoel over of doen we maar wat? Hoe kan dat eigenlijk geleerd worden door buitenlanders die het Nederlands leren, als wij zelf niet kunnen uitleggen hoe het zit? Daar is een paar jaar geleden nog eens een mooi prijswinnend proefschrift over geschreven.

Gepubliceerd door Taalprof om 17:19 | Permanente link | Reacties (4) | Reageer

7 november 2007

Het is de schuld van het bijvoeglijk naamwoord

Aardige discussie gisteren, de vraag of je zaterdagavond een zelfstandig naamwoord of een bijwoord moet noemen in de zin Zaterdagavond kwam hij mij feliciteren! Niet alleen omdat er ineens 500 extra lezers een kijkje namen op mijn weblog, maar omdat het zo'n fundamentele kwestie is.

Als het loopt als een eend, kwaakt als een eend, en er ook nog uitziet als een eend, dan zal het ook wel een eend zijn. En zo is het ook met woorden: als het woord opgebouwd is als een zelfstandig naamwoord, de woordvormingsmogelijkheden heeft als van een zelfstandig naamwoord, en het wordt ook nog gebruikt als een zelfstandig naamwoord, ja, dan heb je te maken met een zelfstandig naamwoord.

Een woord als schrijver is opgebouwd als een zelfstandig naamwoord. Het is gevormd door het achtervoegsel -er achter de stam van het werkwoord schrijf te zetten, en dat is een manier om van een werkwoord een zelfstandig naamwoord te maken. Je kunt van het woord schrijver ook een verkleinwoord maken door er het achtervoegsel -tje achter te zetten, en dat kan ook alleen maar met zelfstandige naamwoorden. En dan kun je het woord schrijver ook nog eens in een zin gebruiken met het woord de ervoor, en dat is ook typisch voor zelfstandige naamwoorden. Daarom: het woord schrijver is een zelfstandig naamwoord.

Nou is geen van die eigenschappen op zichzelf voldoende om een woord een zelfstandig naamwoord te noemen. Als ik achter de stam van het werkwoord stuiten het achtervoegsel -er zet, krijg ik stuiter, en dat is, behalve een zelfstandig naamwoord, ook de stam van een ander werkwoord (een frequentatief). En ik kan achter het woord blauw (een bijvoeglijk naamwoord) ook best -tje zetten, en toch is blauw eigenlijk een bijvoeglijk naamwoord. En dan kan ik in een zin de ook best voor een woord als twee of laatste het lidwoord de zetten, en daarmee worden die twee woorden niet zonder meer zelfstandig naamwoord. Woordsoorten worden dus nooit bepaald op één eigenschap, maar op een cluster van eigenschappen. Als een woord voldoende eigenschappen van een zelfstandig naamwoord heeft, dan noem je het een zelfstandig naamwoord.

Dat is de woordsoortbepaling van het woord zelf. Maar een woord van de ene soort kun je best gebruiken als een andere soort. Ik kan het zelfstandig naamwoord tafel (tafeltje, de tafel) best gebruiken in een zin als Wij zaten gezellig te tafelen. Wat moet je daarmee?

In het voorbeeld Wij zaten gezellig te tafelen is niet alleen het woord tafel gebruikt als een werkwoord, het lijkt zelfs alle eigenschappen van het werkwoord te hebben gekregen. Je kunt die zin variëren tot Wij hebben gezellig getafeld, en misschien ook nog wel Gisteren tafelden wij uitgebreider dan vandaag. In dit geval lijkt er dus een nieuw werkwoord tafelen te zijn ontstaan, afgeleid van het zelfstandig naamwoord tafel. In oudere grammatica's (bijvoorbeeld die van Schönfeld) wordt voor zo'n geval de mooie term "denominatief" gebruikt: afgeleid van een nomen. Naast denominatieven heb je dan ook deverbatieven (afgeleid van een verbum, een werkwoord), bijvoorbeeld (het) bestaan, of (het) wezen. Die woorden zijn daadwerkelijk "overgegaan" naar een andere woordsoort. Een van de lezers gebruikte hiervoor de (ook mooie) term transgressie.

Maar er bestaan ook minder duidelijke gevallen. Wat moet je doen met woorden die alleen maar gebruikt worden op de plaats van andere woorden? Een voorbeeld is De ik in dit verhaal. Het persoonlijk voornaamwoord ik is hier gebruikt in "zelfnoemfunctie", alsof het een zelfstandig naamwoord is. Toch heeft het woord hierdoor geen enkele andere eigenschap van een zelfstandig naamwoord gekregen: je kunt er geen meervoud van maken (*de ikken) geen verkleinwoord (*het ikje), het woord is alleen maar gebruikt op de plaats waar je een zelfstandig naamwoord verwacht.

Ongetwijfeld zou het de beste benoeming zijn om in dit geval te spreken van een "persoonlijk voornaamwoord gebruikt als zelfstandig naamwoord," want die benoeming laat zien dat je begrijpt wat er aan de hand is. Maar om de een of andere reden zie ik dat nooit gepropageerd in grammaticaboekjes. Waarom eigenlijk niet? Ik denk dat dat de schuld is van het bijvoeglijk naamwoord.

Een bijvoeglijk naamwoord heeft een paar duidelijke eigenschappen: je kunt er een vergrotende of overtreffende trap van maken (aardiger, aardigst), je kunt het verbuigen (aardige), je kunt er on- vóór zetten (onaardig) of -heid achter (aardigheid). Geen van deze eigenschappen geldt voor alle bijvoeglijke naamwoorden: van zwanger kun je geen vergrotende of overtreffende trap maken, van pluche bestaat geen verbuiging, van klein kun je niet onklein maken, en van dood niet doodheid. Toch zijn al die woorden ongetwijfeld bijvoeglijke naamwoorden, en al die eigenschappen horen op de een of andere manier bij het bijvoeglijk naamwoord.

Bijvoeglijke naamwoorden kun je in een zin gebruiken als bijvoeglijke bepaling (de blije trainer), als naamwoordelijk deel van het gezegde (de trainer is blij) en als bepaling van gesteldheid (de trainer zat blij in de dug-out). Alleen in die eerste gebruikswijze kan het verbogen worden, maar in al deze gevallen wordt het woord als bijvoeglijk naamwoord beschouwd. Maar nu komt het.

Bijvoeglijke naamwoorden kun je ook gebruiken om andere woorden te bepalen (een blij verraste trainer of de trainer lachte hard). Ook dan worden ze niet verbogen, maar in een aantal talen is er dan iets anders aan de hand: dan krijgt het bijvoeglijk naamwoord een aparte uitgang (bijvoorbeeld -ly in het Engels of -ment in het Frans) waardoor het overgaat in een andere woordsoort: het bijwoord. Dat moet voor Nederlandse grammatici aanleiding geweest zijn om te zeggen: wacht eens even, dan is het bijvoeglijk naamwoord in het Nederlands in deze gebruikswijze dus ook een bijwoord.

Maar dan is het hek van de dam. Want een bijvoeglijk naamwoord is dus blijkbaar een bijwoord als het gebruikt is als een bijwoordelijke bepaling. Waarom zeggen we dan niet meteen dat een bijwoordelijke bepaling altijd een bijwoord is? Tja, waarom niet?

Bijvoorbeeld omdat je ook zelfstandige naamwoorden hebt (zoals jaar), die een hele woordgroep bij zich kunnen hebben (zoals het hele afgelopen jaar) die best een bijwoordelijke bepaling kan zijn (ik heb het hele afgelopen jaar lopen sukkelen). Tja, zo'n woord kun je natuurlijk niet zomaar een bijwoord noemen. Nou, weet je wat? Dan zeggen we: als een bijwoordelijke bepaling bestaat uit één woord, noemen we dat woord een bijwoord. En anders benoemen we een woord gewoon naar zijn andere eigenschappen. Ehh...

Ik geloof dat de regel dat een woord dat als bijwoordelijke bepaling gebruikt wordt ook meteen een bijwoord is, een ongelukkige regel is. Ik zou wel eens willen weten wie dat verzonnen heeft. De regel schijnt te staan in de grammatica van Jan Luif, maar ik kan me niet voorstellen dat hij hem verzonnen heeft. Hij staat niet in de grammatica van Van den Toorn, niet in de grammatica van Den Hertog, niet in Paardekooper, en ook niet in de Spraakkunst van De Vooys (die heb ik toevallig hier bij de hand).

De opvatting dat een bijwoordelijk gebruikt bijvoeglijk naamwoord een bijwoord is, is algemener. De Vooys merkt bijvoorbeeld op dat hij goed in het goed lezen als bijwoord beschouwt. Maar hij citeert ook Van Wijk, die ook goed in Zijn gedrag is goed bijwoord wil noemen. Waarom? Omdat goed daar onverbuigbaar is. Begrijpelijk, maar bij mijn weten door niemand nagevolgd.

Als ik het voor het zeggen had (toekomstmuziek...) zou ik adviseren om in voorkomende gevallen te spreken van een "bijvoeglijk naamwoord gebruikt als bijwoordelijke bepaling" of een "zelfstandig naamwoord gebruikt als bijwoordelijke bepaling". Voor een echte overgang naar een andere woordsoort is naar mijn idee meer nodig dan alleen maar toevallig op de goede plaats staan.

Gepubliceerd door Taalprof om 17:04 | Permanente link | Reacties (10) | Reageer

6 november 2007

Zaterdagavond

Eindelijk weer eens een grammaticale kwestie op de mailinglist van de vakdocenten Nederlands! Wat is de woordsoort van zaterdagavond in de zin Zaterdagavond kwam hij mij feliciteren? Is dat een zelfstandig naamwoord, of is het een bijwoord, omdat zaterdagavond hier een bijwoordelijke bepaling is?

"Het lijkt mij heel duidelijk," zegt een van de docenten. Het woord vormt in zijn eentje een bijwoordelijke bepaling, en het is vervangbaar door vandaag, kortom: bijwoord is de enige juiste benoeming. "Pluis de bekende spraakkunsten er maar op na," voegt hij er nog aan toe. Nou, dat doen we dan.

Wat is de bekendste spraakkunst? De Algemene Nederlandse Spraakkunst, zou ik zeggen. Wat staat daarin? Ehh, dat is nog wel even zoeken. Een beetje googelen leert dat alle dagen van de week wel in de ANS voorkomen, behalve vrijdag. De ANS-redactie houdt blijkbaar niet van vrijdagen.

Maar even serieus: het woord vandaag staat inderdaad genoemd in paragraaf 8.3.2, bij de "bijwoorden van tijd". De dagen van de week staan daar niet bij. Elders in de ANS (20.10.3.2.1) komen wel voorbeeldzinnen voor als Ga woensdag maar!, maar de bijwoordelijke bepaling woensdag wordt hier omschreven als een "naamwoordelijke constituent met substantivische kern". En in 4.6.5.1 staat zelfs expliciet hoe de ANS erover denkt (cursivering van mij):

"In tijdsbepalingen waarin een tijdstip of periode wordt aangegeven die voor de hoorder identificeerbaar is, kunnen substantieven die een bepaalde tijdsruimte aanduiden, waaronder ook de namen van dagen, maanden en seizoenen [...] gebruikt worden"

Met andere woorden: de ANS vindt de namen van dagen "substantieven" (zelfstandige naamwoorden), ook als ze als tijdsbepaling worden gebruikt.

In een andere bekende spraakkunst, de Grammatica van het hedendaags Nederlands, van Wim Klooster, staat het dilemma precies verwoord, in paragraaf 4.1.7:

"Traditioneel wordt een woord dat als bijwoordelijke bepaling in een zin dienstdoet een bijwoord (adverbium, meervoud adverbia) genoemd. Een nadeel van deze zienswijze is dat er daardoor tussen verschillende woordsoorten een grote overlapping ontstaat. Snel heet dan 'bijwoord' in Hij rijdt snel, maar 'bijvoeglijk naamwoord' in een snel schip, en woensdag 'bijwoord' in Ik kom woensdag, maar 'zelfstandig naamwoord (eigennaam)' in Woensdag was een fijne dag. Op die manier wordt zonder klemmende reden de omschrijving van het begrip 'bijwoord' volledig afhankelijk gemaakt van de functie als bijwoordelijke bepaling."

Klooster beveelt aan om de term "bijwoord" te reserveren voor woorden die niet als zelfstandig naamwoord of bijvoeglijk naamwoord dienst kunnen doen.

De ANS en Klooster stellen zich dus min of meer op hetzelfde standpunt: je zou woensdag altijd een zelfstandig naamwoord moeten noemen, ook als het in zijn eentje een bijwoordelijke bepaling vormt.

Dat lijkt bij nadere beschouwing best een redelijk standpunt, in elk geval voor zo'n woord als zaterdagavond. Als je zaterdagavond een bijwoord zou moeten noemen in Zaterdagavond gaan we stappen, hoe zou je het dan moeten benoemen in Elke zaterdagavond gaan we stappen? Want in die zin is Elke zaterdagavond de bijwoordelijke bepaling, en dat lijkt toch een woordgroep met een zelfstandig naamwoord dat bepaald wordt door een onbepaald voornaamwoord. Hetzelfde geldt voor afgelopen zaterdagavond, of komende zaterdagavond.

Zit hier nou nog een nuttig inzicht in? Ik denk het wel. Van belang is dat je beseft dat er zelfstandige naamwoorden zijn (en woordgroepen met een zelfstandig naamwoord als kern) die je als bijwoordelijke bepaling kunt gebruiken. Of je zo'n zelfstandig naamwoord dan als bijwoord benoemt als dat het enige woord van de hele bepaling is, lijkt me van minder belang. Dat kun je doen of niet, maar het zou zonde zijn als deze benoeming het inzicht zou vertroebelen. Wat je moet zien is dat zaterdagavond een zelfstandig naamwoord is dat je kunt gebruiken als bijwoordelijke bepaling.

Update
Ook in de bekende spraakkunst van Paardekooper komt het probleem van de woordsoort van zaterdagavond aan de orde. Paardekooper zegt het volgende (paragraaf 3.5.19.5.1E):

"Ik wou nog een ogenblik terugkomen op het woordsoortprobleem dat ik heel in het begin onder punt 2 noemde in verband met vrijdagavond. Het unieke daarvan zit hem in het volgende. Tot dusver hebben we bij versmeltingen ('zn' en 'vn') altijd te maken gehad met aparte wóórden: vrijdagsavonds en dan bv. waren altijd resp. 'zn' en 'vn' omdat ze geen voorbep. konden krijgen enz.
Maar vrijdagavond is als kern van een ond. meestal een gewoon zn. omdat het dan meestal wel alle voorbep. daarvan kan krijgen:
(die twee laatste vrijdagavonden die zo gezellig waren)(vielen)(allebei)[in de zomer]
Maar in een bw bep. als vrijdagavond laat zijn die voorbep. allemaal onmogelijk [...] zodat vrijdagavond daar duidelijk een 'zn' is."

Nou moet ik bij Paardekooper altijd twee keer lezen, en helemaal snap ik niet wat hij bedoelt. Hij lijkt eerst af te stevenen op een verschil tussen de bijwoordelijke bepaling vrijdagavond laat en vrijdagavond als onderwerp, maar toch spreekt hij in beide gevallen over zn. Gelukkig merkt hij zelf ook twee zinnen later op: "zonder een aanzienlijke verdere uitbreiding van onze feitenkennis hier, komen we niet veel verder." En ik signaleer ook maar even dat Paardekooper wél van vrijdagen houdt.

Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 11:21 | Permanente link | Reacties (10) | Reageer

4 oktober 2007

De Taalprof presenteert

ER was eens een zinsdeel dat heel vaak verkeerd begrepen werd. Dat was wel een beetje zijn eigen schuld, want het was een bescheiden zinsdeel, dat nooit met klemtoon werd uitgesproken. En dan verschool het zich ook nog heel vaak achter een bijwoordelijke bepaling, zodat het al helemaal onopgemerkt bleef. "Jij bent eigenlijk gewoon een afgezwakte bijwoordelijke bepaling," zeiden de andere zinsdelen dan minachtend. Ja, jongens en meisjes, zo gaat dat met zinsdelen die zich niet op de voorgrond dringen. Die krijgen niet het respect dat ze eigenlijk verdienen.

Weten jullie al welk zinsdeel ik bedoel?

Ik heb het over het plaatsonderwerp. Het plaatsonderwerp is altijd het woordje er, en het staat -de naam zegt het al- op de plaats van het onderwerp. In een zin als Er liepen gisteren in het park drie kamelen is het zinsdeel drie kamelen het onderwerp. Want die drie kamelen, die liepen gisteren in het park. Als het maar één kameel was geweest, dan had je moeten zeggen Er liep gisteren in het park maar één kameel. Je ziet dat het werkwoord liepen dan ook verandert in liep. De zinsdelen drie kamelen en maar één kameel komen overeen met het werkwoord, en daarom noemen we ze het onderwerp van de zin. Want dat is dan weer wat onderwerpen doen: ze komen overeen met het werkwoord.

Nu staan die drie kamelen helemaal achteraan in de zin. Dat is niet normaal voor een onderwerp. Dat staat het liefst ergens vooraan in de zin: Drie kamelen liepen gisteren in het park. Doordat het plaatsonderwerp voor het onderwerp een plaatsje vrijhoudt, kunnen die drie kamelen meer achterin de zin gaan staan: Er liepen gisteren in het park drie kamelen. Sympathiek van dat plaatsonderwerp, zou je zeggen.

Maar wat is eigenlijk het nut hiervan? Waarom willen die drie kamelen zonodig achteraan in die zin staan? Waarom blijven ze niet gewoon staan waar ze thuishoren? Dat komt zo: drie kamelen is een onbepaalde woordgroep. Dat wil zeggen: als je het hebt over drie kamelen, dan heb je het in het hele gesprek nog niet over drie kamelen gehad. Anders zou je moeten zeggen de drie kamelen of die drie kamelen of zoiets. Anders gezegd: met een onbepaalde woordgroep introduceer je iets in het gesprek.

Als je iets introduceert in het gesprek, dan is het een beetje plotseling als je de zin meteen begint met dat wat je introduceert. Stel je bent met iemand rustig aan het praten over het mooie weer en hoe het park er in dit jaargetijde uitziet, en ineens zegt die persoon tegen jou Drie kamelen liepen gisteren in het park. Ja, dan schrik je wel even! De zin is nog niet eens begonnen en hup, meteen al drie kamelen waar je niet op gerekend hebt! Het is veel vriendelijker om die drie kamelen even op de achtergrond te houden en ze te bewaren tot verderop in de zin.

Dat is trouwens een vuistregel voor de opbouw van zinnen: nieuwe informatie staat meer achterin, oude informatie staat voorin. In de zin Er liepen gisteren in het park drie kamelen staat de nieuwe informatie (die drie kamelen) helemaal achteraan. Dan komt het niet zo hard aan. Het plaatsonderwerp bereidt je gesprekspartner erop voor dat er iets nieuws komt.

Nou is dat plaatsonderwerp zoals gezegd een heel bescheiden zinsdeel. Van het woordje er kun je bijna altijd ook daar maken, maar van het plaatsonderwerp juist niet: Daar liepen gisteren in het park drie kamelen, dat klinkt wel een beetje gek. Alsof het een liedje is, een beetje een ouderwets liedje. In gewone taal blijft het plaatsonderwerp liever gewoon er, dat is al gek genoeg.

Het plaatsonderwerp is zó bescheiden dat het vaak zelfs wegblijft. Het plaatsonderwerp laat zich gemakkelijk verjagen door een bijwoordelijke bepaling. In de zin Gisteren liepen in het park drie kamelen blijft het plaatsonderwerp er achterwege. Het kan er nog wel bij, Gisteren liepen er in het park drie kamelen, maar het hoeft niet. En ook bij In het park liepen gisteren drie kamelen blijft het plaatsonderwerp gemakkelijk weg. Je kunt wel weer zeggen In het park liepen er gisteren drie kamelen, maar als het plaatsonderwerp niet op de eerste plaats van de zin staat blijft het net zo lief weg. Net alsof het denkt: "Ja hallo! Als ik niet echt nodig ben dan hoeft het van mij niet meer!"

Het plaatsonderwerp schiet ook te hulp bij zinnen die geen ander onderwerp hebben. In een zin als Er wordt hier niet gerookt staat er op de plaats waar je het onderwerp zou verwachten. Maar in de hele zin staat geen onderwerp. Hoe komt dat? Dat komt omdat Er wordt hier niet gerookt de lijdende vorm is van Men rookt hier niet. In de lijdende vorm valt het oorspronkelijke onderwerp weg, en in deze zin hou je dan niks over wat het onderwerp kan zijn. Gelukkig dat we het plaatsonderwerp hebben, want anders zou je helemaal geen lijdende vorm van deze zin kunnen maken!

Ook in deze gevallen doet het plaatsonderwerp liever een stapje opzij als een bijwoordelijke bepaling de eerste zinsplaats inneemt: Hier wordt niet gerookt zul je eerder zeggen dan Hier wordt er niet gerookt.

Hebben jullie dit nu goed begrepen, jongens en meisjes? Zullen jullie dan voortaan het plaatsonderwerp het respect geven dat het verdient? En niet meer zeggen dat het "gewoon maar" een bijwoordelijke bepaling is, hoor! Fijn zo!

Gepubliceerd door Taalprof om 12:58 | Permanente link | Reacties (17) | Reageer

5 juni 2007

Voor de liefhebbers

De taalprof jaagt weer eens de taalliefhebbers tegen zich in het harnas. Nou ja, de taalliefhebbers, in ieder geval de liefhebbers van de regel dat je waarvan niet zou mogen gebruiken voor personen. Veel mensen blijken te willen vasthouden aan de "oude schoolregel" (zoals de Schrijfwijzer hem noemt), dat je moet zeggen de vrouw van wie ik hou en niet de vrouw waarvan ik hou (en al helemaal niet de vrouw waar ik van hou, maar dat is weer een andere schoolregel).

Het is een van de "eeuwige kwesties", waarover al eeuwen gebakkeleid wordt. Ook de taalprof heeft het er al eerder over gehad, zelfs een tweede keer, met bijna desastreuze gevolgen. Maar afgelopen dagen was het weer raak.

Misschien was het een beetje onbezonnen dat de taalprof in een discussie over wiens, wier en van wie een beetje laconiek opmerkte dat zijn voorkeur uitging naar waarvan. In plaats van de man of vrouw wiens naam ik ken of de man of vrouw van wie ik de naam ken kon je volgens hem beter zeggen de man of vrouw waarvan ik de naam ken.

Zo'n opmerking wordt de taalprof niet in dank afgenomen. De meest vriendelijke reactie was nog dat het "een nuttig onderscheid" was dat daarom gehandhaafd diende te worden. Maar verder viel de taalprof toch voor menigeen door de mand als "amateur" of "zeker geen neerlandicus" (wat voor sommige mensen juist als een compliment zou gelden). De taalprof zou toch moeten weten dat je met waarvan niet naar personen kunt verwijzen!

De mooiste reactie vond ik deze. Ik citeer hem niet om hem belachelijk te maken, maar omdat hij zo prachtig de kwestie illustreert: Overigens blijkt 'Taalprof' nu toch ook een amateur te zijn... 'Waarvan' wordt gebruikt voor zaken, niet voor personen. Daarvoor geldt nog steeds 'van wie' of, zoals gezegd 'wiens' of 'wier'.

Mooi hè? Waarvan gebruik je niet voor personen. Daarvoor gebruik je iets anders. Amper een zin later doe je met daarvoor wat je voor waarvan afkeurt.

Ik vind het trouwens wel een problematische regel hoor, zelfs als ik me er aan zou willen houden. Mag je zeggen Het publiek waarvoor ik schrijf? Dat zijn toch personen? Of mag je naar groepen personen ineens wel verwijzen met een voornaamwoordelijk bijwoord? Dus ook het volk waarover zij heerste, de menigte waaruit een gejoel opklonk? Mag dat wel? Dan moet die regel eigenlijk wel scherper geformuleerd worden.

En als dat mag, mag je dan wel het voornaamwoordelijk bijwoord gebruiken bij een aantal personen waarover ik het heb? Volgens sommigen is een aantal de kern van de woordgroep. Is dat aantal nog een persoon? Wie het weet mag het zeggen.

En als dát dan mag, als je met een voornaamwoordelijk bijwoord naar een aantal personen mag verwijzen, mag je dan ook met zo'n voornaamwoordelijk bijwoord naar een meervoud verwijzen als je dat meervoud bedoelt als een groep? Dus Drie personen waarvan ik er een ben? Ik vraag het maar.

Wie die schoolregel serieus neemt, zou er wel voor moeten pleiten dat hij dan eindelijk eens ondubbelzinnig geformuleerd werd. Want als je er goed over nadenkt rammelt hij aan alle kanten.

Gepubliceerd door Taalprof om 17:15 | Permanente link | Reacties (17) | Reageer

11 december 2006

Meesters wil is wet

Sommige mensen worden erg boos als er getornd wordt aan de regels die ze vroeger op school geleerd hebben. Lees bijvoorbeeld deze reactie op mijn log over de regel dat je met wie voor personen zou moeten gebruiken en waarmee alleen voor zaken (en lees natuurlijk ook mijn reactie).

Wat is dat toch met die "schoolregels"? Zijn die in steen gebeiteld of zo? Zijn die boven elke discussie verheven? Mag je alleen "oogluikend" een schending van zo'n regel toestaan en moet je dan tot in lengte der dagen blijven horen dat het "eigenlijk" zó hoort maar vooruit, er is weer een betreurenswaardige taalontwikkeling aan de gang, en mensen worden steeds slordiger dus laat maar?

Gepubliceerd door Taalprof om 9:29 | Permanente link | Reacties (10) | Reageer

9 december 2006

Eeuwige kwesties (3): Dansen met iets plomps

Dit is er ook een: je vertelt over een feestje gisteravond, en over een meisje waarmee je gedanst hebt, en dan word je onderbroken door je gesprekspartner die zegt: "Is het niet een meisje met wie je gedanst hebt?" Weg verhaal. Je wordt bedankt.

Als het om personen gaat zou je moeten zeggen met wie, en als het om dingen gaat waarmee. Waar komt dat nou weer vandaan? Welke krankzinnige heeft deze "regel" op zijn geweten? Nou, niemand. Want die regel bestaat niet.

Allereerst moet ik weer even benadrukken dat de grammatica niet bedoeld is om goed en fout van elkaar te onderscheiden. De grammatica kan je vertellen hoe zinnen in elkaar zitten. In dit geval gaat het om bijvoeglijke bijzinnen (met wie/waarmee je gedanst hebt) die beginnen met een betrekkelijk voornaamwoord (wie) waar een voorzetsel bij staat (met), of met een betrekkelijk voornaamwoordelijk bijwoord (waarmee).

Ook moet ik opmerken dat dit eigenlijk helemaal geen grammaticale kwestie is. De keuze tussen met wie en waarmee is niet gebaseerd op grammaticaal getal of grammaticaal geslacht (zoals de keuze tussen de betrekkelijke voornaamwoorden die en dat), maar alleen op de betekenis. Dat heeft met grammatica niets te maken. Het gaat hier om een stijlvoorschrift.

Je zou dus met wie moeten gebruiken als het om personen gaat, en anders waarmee. Als je het nazoekt staat dat inderdaad in alle taaladviesbronnen (zie onder andere de taaladviesdienst van Onze Taal, en de taaladviesbank van de Taalunie). Ze zeggen allemaal ongeveer hetzelfde: het mag allebei, maar in schrijftaal kun je beter met wie gebruiken.

Maar wat een rare adviezen! In het advies van Onze Taal bijvoorbeeld over de vrouw waarvan/van wie je houdt, een stukje van 8 regels, staat drie keer dat de regel eigenlijk niet klopt: Na de verzekering dat je in schrijftaal met wie moet gebruiken, volgt de gebruikelijke toevoeging dat "in spreektaal [...] de vorm met waarvan echter vaker voor[komt]". Dan wordt opgemerkt dat je het voornaamwoordelijk bijwoord eigenlijk alleen voor "zaken" moet gebruiken. Maar ja: "In de praktijk worden waarmee, waardoor, waarvan, waarop, waarvoor, etc. ook vaak voor personen gebruikt." Maar goed, "Dat kunt u in schrijftaal beter vermijden". En wie van die stellige uitspraak schrikt wordt gelukkig weer gerustgesteld: "maar in gesproken taal is het geheel normaal".

Ja sorry, maar daar haak ik toch echt af hoor! Ik krijg hieruit de indruk dat het gebruik van het voornaamwoordelijk bijwoord massaal voorkomt, maar dat ergens op de wereld een of andere hypertaalgevoelige lezer bestaat waar we met zijn allen heel voorzichtig mee moeten zijn (ik schreef hier bijna: met wie we met zijn allen...). Wie is dat dan? Wie stoort zich hieraan? En belangrijker: waarom, in vredesnaam?

De taaladviesbank van de Taalunie geeft als extra service een serie citaten over deze kwestie uit de taaladviesliteratuur. Ik raad iedereen aan om de hele serie eerst eens door te lezen en dan dit stukje te vervolgen. Ik wacht wel even.

...

Wat vind je daar nou van? Ze hebben toch eigenlijk geen flauw idee wat dat voor een geheimzinnige "regel" is? Het Handboek Verzorgd Nederlands zegt het zelfs keihard: "Wie deze regel bedacht heeft, is ons onbekend. Dat er in het Nederlands een dergelijke regel bestaat of ooit bestaan zou hebben, is onjuist." Nou dan! Val ons er dan niet langer mee lastig, zou ik zeggen!

De andere adviezen bestaan voor het grootste deel uit krampachtige pogingen om deze door een onbekende verzonnen en niet bestaande regel toch te handhaven. Ja, het zou een "schoolregel" zijn. Hoezo? Wat is dat nou weer? Nee, de regel geldt voor "de schrijftaal". O ja? Waarom? Wat heeft dat onderscheid in dit verband voor nut dan? Misschien stoort je lezer zich eraan. O? Moeten wij ons taalgebruik dan afstemmen op de eerste de beste Grammaticale Onbenul die denkt dat niet bestaande "schoolregeltjes" dicteren hoe de taal in elkaar hoort te zitten? Wat is dat voor een belachelijke infantilisering van de taal?

Het Handboek Verzorgd Nederlands zegt niet te weten wie het allemaal verzonnen heeft, maar één van de citaten komt uit de "schoolgrammatica" van Den Hertog. De Taalunie citeert de druk uit 1973, maar de eerste druk stamt uit 1892, en de tweede staat integraal op het internet (bij www.dbnl.org).

Nou wil ik Den Hertog niet overal de schuld van geven, maar ik krijg het angstige vermoeden dat een van zijn uitspraken weer eens een eigen leven is gaan leiden. De Taaladviesbank citeert de volgende: "Het gebruik van pronominale bijwoorden van personen is niet uitgesloten, maar het heeft iets familiaars en soms iets plomps: De collega, waarover ik laatst sprak. De dame, waarmee ik gedanst heb."

Dat is inderdaad de meest pregnante formulering: het is "familiaar" en "plomp", als je het voornaamwoordelijk bijwoord gebruikt voor personen. Argumentatie, ho maar, het lijkt wel iets wat Den Hertog persoonlijk vindt. Misschien is het laatste voorbeeld zelfs wel opzettelijk. Het lijkt wel of Den Hertog vindt dat in deze zin de indruk wordt gewekt dat je met een dikke dame danst. Dus De dame, met wie ik gedanst heb, dan heb je met een ranke schone een menuet gedanst, en De dame, waarmee ik gedanst heb, dan is het een polka met een gezonde, rondborstige volksvrouw. Ja, ik kan wel snappen dat generaties van taaladviseurs je dan aanraden om het voornaamwoordelijk bijwoord te vermijden!

De Taaladviesbank geeft maar één citaat uit Den Hertog. Maar een halve bladzijde eerder zegt hij eigenlijk iets veel interessanters: "In het [middelnederlands] worden deze woorden, zoowel van personen als van zaken gebruikt; later zijn ze bij voorkeur (niet uitsluitend) van zaken gebezigd." Kijk kijk kijk! Wat moeten we daar nu weer van denken? Oprukkende beschaving?

Ik geloof helemaal niets van die uitspraak. Het lijkt mij een slag in de lucht, want wat zegt hij feitelijk? In de Middeleeuwen gebruikte men het door elkaar, en later ook (want niet uitsluitend voor zaken). Tellingen ontbreken, en ik denk dat het zeer problematisch zou zijn om die uit te voeren want je hebt vrijwel geen betrouwbare gegevens.

Conclusie? De "regel" dat je moet schrijven het meisje met wie je gedanst hebt in plaats van het meisje waarmee je gedanst hebt, heeft nooit bestaan, is op geen enkel grammaticaal onderscheid gebaseerd, en komt waarschijnlijk voort uit een persoonlijk taalgevoel van een grammaticus, dat door latere generaties van navolgers is opgevat als een stijlvoorschrift.

Waarom handhaaft die regel zich dan? Ik denk dat het komt door Grammaticaal Onbenul. Deze regel is gemakkelijk te begrijpen, gemakkelijk toe te passen, en die toepassing geeft je het aangename gevoel dat je iets begrijpt van de grammatica. Dat grammatica iets heel anders is (veel leuker!), en zich met totaal andere dingen bezighoudt, gaat zo totaal aan je voorbij. Zonde!

Gepubliceerd door Taalprof om 11:58 | Permanente link | Reacties (56) | Reageer

23 oktober 2006

Voornaamwoordelijk bijwoord? Daar heb ik niks mee!

In de log over het betrekkelijk voornaamwoord vraagt een lezer hoe het zit met het voornaamwoordelijk bijwoord. Het wat? Het voor-naam-woor-de-lijk-bij-woord. Wat is dat dan? Dat is dat je zegt waarop in plaats van op wat. Op wat? Nee, waarop! Kan dat even opnieuw?

Het Nederlands is in sommige opzichten best een exotische taal. In de meeste talen met voorzetsels (in, op, aan, over, om, ...) en voornaamwoorden (jij, ik, dat, die, ...) kun je die twee gewoon achter elkaar zetten. In het Nederlands heb je daar om te beginnen bij de meeste voornaamwoorden al een andere vorm voor nodig: (ik wacht) op jou, (zij denkt) aan mij. Nou ja, dat kan er dan nog mee door, dat is een kwestie van naamval zullen we maar zeggen (al heeft het Nederlands verder nauwelijks iets wat op een naamval lijkt). Maar bij voornaamwoorden als het, die, deze, dat, dit, wat, iets, niets, en alles doen wij Nederlanders wel iets heel raars.

In plaats van op het (ik reken op het) zeggen we erop (ik reken erop), in plaats van aan die/dat zeggen we daaraan, in plaats van over deze/dit wordt het hierover, en we zeggen niet om wat maar waarom. Waarom? En nog gekker: we zeggen wel eens over iets/niets, of door alles, maar net zo makkelijk zeggen we ergens/nergens over of overal door. Hoe komen we daarbij (niet: bij dat)?

Waar die woorden vandaan komen is onduidelijk. Combinaties van bijwoorden met -r- (er, daar, hier, waar, ergens, nergens, overal) en voorzetsels zijn al oeroud. In heel vroege Nederlandse bronnen (zo rond 1250) komen ze al voor. In het Duits bestaan ze ook, en daar zijn ze al vóór de achtste eeuw aangetroffen. Het is moeilijk raden wat die vóór-middeleeuwers bezield heeft. Sommige taalkundigen veronderstellen dat het te maken heeft met het feit dat voorzetsels vaak een plaats aangeven (in, op, over). Combineer je dat met een voornaamwoord dat niet naar een persoon verwijst, dan verwijst dat dus naar een plaats. Dan kun je net zo goed een bijwoord van plaats gebruiken. Vooral bij een aanwijzend voornaamwoord is dat voorstelbaar. Leg dat eens op dát! Wáár? Nou dáár! Leg dat dáár, ehh, op!

Voornaamwoordelijke bijwoorden, noemen taalkundigen ze; bijwoorden die iets voornaamwoordelijks hebben. Bijwoorden, die oorspronkelijk misschien een plaats aanduiden, en die nu net als voornaamwoorden naar dingen, of zelfs naar personen kunnen verwijzen.

Belangrijker dan de vraag waar die voornaamwoordelijke bijwoorden vandaan komen is eigenlijk de vraag: waarom gebruiken we die dingen nog? Is dat niet vreselijk onhandig? Nou, blijkbaar niet. Blijkbaar vinden we ze prettig, handiger dan voorzetsels met voornaamwoorden erachter (niet: achter ze). Waarom zouden we dat vinden? Ook dat is moeilijk te raden.

Misschien vinden we het prettig dat je voornaamwoordelijke bijwoorden kunt splitsen. In plaats van Waaraan denk je? kun je ook zeggen Waar denk je aan? Dat doet ons denken aan sommige werkwoorden, die hetzelfde hebben: Wanneer bel je me nog eens een keertje op? Dat vinden we ook leuk. Dit soort werkwoorden zijn sterk in opmars: afgaan (van een telefoon), opstarten, inbellen, je kunt een heel lijstje maken van dit soort werkwoorden die in de laatste tientallen jaren ontstaan zijn. Daar houden we van, van gesplitste woorden. Daarmee klem je als het ware een stukje zin vast, maak je het strakker (nou draaf ik een beetje door, maar ik denk echt dat die splitsbaarheid er iets mee te maken heeft).

Voornaamwoordelijke bijwoorden. Mooie woordsoort! Je hebt maar liefst vijf soorten, al naar gelang het voornaamwoord dat ze vervangen. Voornaamwoordelijke bijwoorden met er vervangen het (erop is eigenlijk op het), dus die heten persoonlijke voornaamwoordelijke bijwoorden. Hier en daar vervangen deze/dit en die/dat (hierop is op dit), dus die heten aanwijzende voornaamwoordelijke bijwoorden. Waar vervangt wat of welke (waarop is op wat/welke), dat kan vragend zijn of betrekkelijk. En ergens/nergens en overal vervangen de onbepaalde voornaamwoorden iets/niets en alles. Woorden als ergens op (eigenlijk twee woorden) noem je dus de onbepaalde voornaamwoordelijke bijwoorden.

Het is eigenlijk jammer dat die mooie woorden zo'n vreselijke naam hebben waarbij je in het midden een keer moet ademhalen als je hem uitspreekt. Want de woordsoort is eenvoudiger dan zijn naam.

Maar waarom moeten wij dat allemaal wéten? Nou ja zeg, als er nou íets Nederlands is! Boerenkoolstamppot, klompen en tulpen, dat is allemaal leuk en aardig, maar voornaamwoordelijke bijwoorden, dat doet niemand ons na. De Engelsen hebben nog een enkele verdwaalde armetierige vorm als thereof of thereupon, de Duitsers doen een dappere poging met woran en darauf, maar ze missen het persoonlijke voornaamwoordelijke bijwoord (ze moeten het doen met darauf), dus als er nou iets Cultureel Erfgoed is, dan is het ons voornaamwoordelijk bijwoord wel. Dat zouden we dus net zozeer in ere moeten houden als de bollenvelden!

Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 22:11 | Permanente link | Reacties (19) | Reageer

21 oktober 2006

De Siamese tweeling

Tijdens zijn gevangenschap van de afgelopen weken deed de taalprof enkele verrassende ontdekkingen. Hij legde mensen de volgende zin voor: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen en hij groette mij vriendelijk. En hij vroeg: Wat is het onderwerp bij de persoonsvorm groette? En iedereen wees het goede antwoord hij aan. Toen veranderde de taalprof de zin een beetje tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette. En weer vroeg hij aan de mensen: Wat is het onderwerp bij de persoonsvorm groette? Nu raakte iedereen in verwarring, en de meeste mensen wezen ineens een bekende Nederlander als onderwerp van groette aan. Wat is hier aan de hand? Waarom maken mensen dit verschil? De taalprof zocht het uit, en ontdekte het geheim.

Je kunt het mensen ook gewoon vrágen: Waarom wijs je een bekende Nederlander aan als onderwerp van groette in de zin Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette? Waarom is het onderwerp niet die? Dan zeggen ze allemaal hetzelfde: Maar die verwíjst toch naar een bekende Nederlander? Ja, dat is waar. Maar in de zin Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen en hij groette mij vriendelijk verwijst hij óók naar een bekende Nederlander. Ja, maar dat vinden we toch anders. Aha.

Wie de serie over voornaamwoorden heeft gelezen (zie ook de FAQ), weet dat voornaamwoorden altijd verwijzen. Ze verwijzen naar andere woorden, naar dingen om je heen, naar dingen die je weet of personen die je kent. Dat doen ze allemaal: persoonlijke voornaamwoorden, bezittelijke, aanwijzende, zelfs vragende en onbepaalde. En natuurlijk ook de betrekkelijke voornaamwoorden. En in Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette, is die een betrekkelijk voornaamwoord.

Betrekkelijke voornaamwoorden zijn dus niet zo bijzonder in hun verwijzing (al schijnt iedereen dat wel te denken), maar in hun functie: ze doen iets speciaals, namelijk, een bijzin aan een grotere zin vastknopen. Eigenlijk zijn betrekkelijke voornaamwoorden gewone voornaamwoorden met iets extra's.

Je kunt het mooi zien als je de zin een beetje uitbreidt tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen voor wie geldt dat hij mij vriendelijk groette. Eigenlijk is het betrekkelijk voornaamwoord die alleen maar een beetje een handige afkorting voor dat onhandige voor wie geldt dat hij.

In die onhandige zin zou je hij toch onderwerp noemen, nietwaar? En wat nu als je die zin nog een beetje verandert: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen voor wie geldt dat ik hem vriendelijk groette. Nu is hem lijdend voorwerp. Maar je kunt weer dat voor wie geldt en dat persoonlijk voornaamwoord hem afkorten tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die ik vriendelijk groette. Nu is die dus het lijdend voorwerp. Handig woordje, dat betrekkelijk voornaamwoord!

Ik snap wel waarom mensen in verwarring raken. Die handige afkorting, die kun je alleen toepassen als je de bijzin die zo ontstaat ook vastknoopt aan iets in een andere zin. In het voorbeeld is dat een bekende Nederlander. Dat heet het antecedent van het voornaamwoord: datgene waar het voornaamwoord naar verwijst. Je kunt geen betrekkelijk voornaamwoord hebben zonder antecedent in de zin. Het betrekkelijk voornaamwoord en zijn antecedent staan dus, als een soort chirurgisch gescheiden Siamese tweeling altijd samen, maar los van elkaar, in de zin. Als het antecedent anders wordt (bijvoorbeeld een meisje), dan verandert ook het betrekkelijk voornaamwoord (dat): Ik heb gisteren een meisje ontmoet dat mij vriendelijk groette. Daarom heb je de neiging om het betrekkelijk voornaamwoord te vereenzelvigen met zijn antecedent. Je hebt het idee dat ze één persoon of ding zijn. Dat is dus taalkundig gezichtsbedrog.

Maar Siamese tweelingen zijn toch niet altijd operatief gescheiden? Soms zitten ze toch nog aan elkaar? Inderdaad, en zo is het ook met het betrekkelijk voornaamwoord. Soms, als het antecedent datgene is en het betrekkelijk voornaamwoord wat, of het antecedent is d(i)egene en het betrekkelijk voornaamwoord is wie, dan kunnen antecedent en betrekkelijk voornaamwoord versmelten tot één woord: Degene die het weet mag het zeggen, of Datgene wat je weet mag je zeggen, dat kun je ook formuleren als Wie het weet mag het zeggen en Wat je weet mag je zeggen. Dan heb je een betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent. Een hele mondvol in de benoeming, maar juist heel efficiënt in het gebruik.
Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 12:47 | Permanente link | Reacties (3) | Reageer

6 september 2006

Dit is maar een kleinigheid

Gisteren surfte er iemand naar het taalprof-weblog vanuit de zoekmachine google met de zoektermen maar en woordsoort. Hoe weet ik dat? Ja, dat wordt allemaal bijgehouden en dat staat ter beschikking van de weblogbeheerder.

Blijkbaar wilde er dus iemand weten wat de woordsoort is van het woordje maar. Nou kun je dat in een gewoon woordenboek best vinden, maar dan krijg je drie mogelijkheden: het kan een zelfstandig naamwoord zijn, in een paar verouderde of bijzondere gebruikswijzen (zoals in de betekenis "nachtmerrie" of in zogeheten zelfnoemfunctie: Er is één maar), een tegenstellend voegwoord, zoals Van Dale het noemt (ik zou zeggen: een nevenschikkend voegwoord), of een bijwoord van modaliteit.