Taalprof

Taalprof knust weblog op

Mooi woord gespot! Beetje laat, want het komt al duizenden keren op het internet voor, maar het kan niet al te oud zijn. De taalprof las het in een tijdschrift (?) waar een Ikea-ontwerper het over zijn eigen interieur had. Hij hield ervan de meubels af en toe een nieuw kleurtje te geven, oftewel "op te knussen, zoals we dat bij Ikea noemen."

Opknussen. Gezellig woord, maar hoe zit het in elkaar. Nou, da's toch niet zo moeilijk?

Lees meer/ minder/ printversie

Opknussen, dat is duidelijk een variant van opleuken. Net als opleuken betekent "leuker maken," zo zal opknussen betekenen "knusser maken." Niets bijzonders, zou je zeggen. Maar er zit wel iets eigenaardigs in die woordvorming.

Het woord opknussen is een werkwoord dat is gevormd uit het voorzetsel op en het bijvoeglijk naamwoord knus. Kan dat zomaar? Ja, dat kan. Voorbeelden als opfrissen, opvrolijken en opruwen bestaan al langer en daar kijkt niemand meer van op. Opleuken is wat jonger en doet ongetwijfeld sommige ouderen nog wel eens een wenkbrauw fronsen. Maar het procedé is dus bekend. En toch is het eigenaardig.

Waarom is dat bijzonder, een werkwoord gevormd uit een voorzetsel en een bijvoeglijk naamwoord? Wel, zo'n woordvorming geldt als een samenstelling, dat is een combinatie van werkwoord, bijvoeglijk of zelfstandig naamwoord of voorzetsel. En samenstellingen hebben geen verandering van woordsoort tot gevolg.

Een samenstelling heeft gewoonlijk de woordsoort van het tweede lid. Pianospelen is een werkwoord omdat spelen een werkwoord is, goedmaken is een werkwoord omdat maken een werkwoord is, marineblauw is een bijvoeglijk naamwoord omdat blauw een bijvoeglijk naamwoord is, enzovoorts. De enige uitzondering die ik ken wordt gevormd door bijzondere (en uitgestorven) woordvormingen als trekkebenen en schokschouderen (waarbij het tweede lid een zelfstandig naamwoord is).

Maar er zijn toch heel veel werkwoorden die beginnen met een voorzetsel? Je hebt opbellen, inzien, overdoen, en noem maar op. Jawel, maar opbellen, inzien en overdoen zijn werkwoorden omdat bellen, zien en doen al werkwoorden zijn. En *knussen is geen werkwoord, net zomin als *leuken, *vrolijken, *frissen en *ruwen (nou ja, die laatste misschien wel).

Dat betekent dat op in opknussen eerder het karakter van een voorvoegsel heeft dan van een zelfstandig woorddeel. En opknussen is dus eerder een afleiding dan een samenstelling.

En hoe zit het dan met woorden als oppimpen, opkuisen, opbellen en oproepen? Dat zijn andere gevallen, omdat het versterkingen zijn van bestaande werkwoorden als pimpen, kuisen, bellen en roepen. Dat zijn dus wel echte samenstellingen, waarbij het woord op ongetwijfeld afkomstig is van een soort resultaatbepaling ("bellen waardoor iemand op springt").

Ook oudere woordvormingen als opkalefateren kunnen verklaard worden uit een bestaand werkwoord kalefateren (het dichten van naden in schepen). En opleuken moet vooral niet verward worden met het oudere opleukeren, dat een versterking is van een bestaand werkwoord leukeren ("warmer maken").

Iets voor een lijstje misschien? Ik geef hier de bijzondere werkwoorden met op uit Van Dale, Aangezien opknussen er niet bij staat, is het best mogelijk dat er nog andere voorbeelden zijn. Ik ben alleen geïnteresseerd in de afleidingen. Voor de duidelijkheid voeg ik enkele gevallen bij die er wel op lijken, maar het niet zijn (met tussen haakjes de reden erachter):

- opblauwen (versterking van blauwen)
- opbleken (opnieuw bleken)
- opblinken (versterking van blinken)
- opbollen (versterking van bollen)
- opbruinen (versterking van bruinen)
? opdiepen (twijfelgeval, er is wel een betekenis "dieper maken")
- opdirken (van zelfstandig naamwoord dirk)
- opdoffen (van zelfstandig naamwoord dof)
- opglanzen (versterking van glanzen)
+ opdikken
- opdrogen (versterking van drogen)
? opdunnen (twijfelgeval, heeft geen lijdend voorwerp)
? opfleuren (twijfelgeval, bijvoeglijk naamwoord is fleurig)
+ opfrissen
+ opgeilen
? opgroenen (twijfelgeval, heeft geen lijdend voorwerp)
+ ophelderen (tegenwoordig alleen in figuurlijke betekenis)
- ophitsen (van werkwoord hitsen)
+ ophogen
+ opklaren
+ opknappen
+ opknussen (niet in Van Dale)
- opkoelen ('koelen' is al een werkwoord)
+ opkorten
+ opkroezen (het haar kroes maken)
+ opleuken (niet in Van Dale)
+ oplichten (in de betekenis "lichter maken")
- oplossen (niet van bijvoeglijk naamwoord los)
+ opmonteren
- oppeppen (van zelfstandig naamwoord pep)
+ opschonen
+ opvrolijken
- opwitten (witten is al een werkwoord)
- opzoeten (heeft niets met zoet te maken)
- opzouten (betekent niet "zouter maken")

Lees minder

De wonderfles van Guus Meeuwis

De taalprof ruimt zijn schoenendoos op! Deze aantekening is al oud, maar ik kan me vaag herinneren dat iemand het al eens eerder heeft opgemerkt. Een columnist, een cabaretier, ik weet het niet meer. Dus misschien praat ik anderen na, maar de analyse hoort hier thuis.

Het is bekend dat succesvolle popsongs vaak een grammaticaal eigenaardigheidje hebben, waardoor je taalgevoel even geprikkeld wordt. Dat je net even denkt: "Hè, wat zingt-ie daar nou?" Blijkbaar is dat een prettige sensatie, want het verkoopt goed. De taalprof heeft al eens eerder geschreven over Rood van Marco Borsato, of Stil in mij van Van dik hout, en ook andere columnisten hebben rare dingen opgemerkt in andere songs.

Deze observatie betreft het lied Het is een nacht van Guus Meeuwis, waarin de passage voorkomt: Op de vloer ligt een lege fles wijn. Hè? Op de vloer ligt een wát?

Lees meer/ minder/ printversie

Het Nederlands kent een constructie die onder taalkundigen bekend staat als de glaswijn-constructie. Die bestaat uit twee zelfstandige naamwoorden, waarvan het eerste een zogeheten "containerwoord" is (zoals glas, fles, kist, bak, vaas, handvol) en het ander een woord dat betrekking heeft op wat er in die container zit.

Het eigenaardige van die constructie is dat je hem op twee manieren kunt lezen. De bijbehorende voorbeeldzinnen zijn Ik dronk een glas wijn, en Er viel een glas wijn kapot. Wat is het verschil? Het opdrinken heeft betrekking op de wijn, en kapotvallen kan alleen het glas. Dat betekent dat in Ik dronk een glas wijn de woordgroep een glas een soort complex telwoord vormt bij het woord wijn. Wijn is hier de kern van de woordgroep. Ik dronk wijn, en wel in een hoeveelheid die overeenkomt met de inhoud van een glas. Grammaticaal gezegd (handig, dat is altijd korter): in Ik dronk een glas wijn is een glas een bijvoeglijke bepaling bij wijn.

In Er viel een glas wijn kapot ligt het anders. Het is hier niet de wijn die kapot valt, maar het glas. En dat glas is toevallig gevuld met wijn. In grammaticale termen: In Er viel een glas wijn kapot is wijn een bijvoeglijke bepaling (bijstelling) bij glas.

Vaak kun je niet goed uitmaken welk van beide lezingen bedoeld is, maar zolang de betekenissen elkaar niet bijten zoals in de genoemde voorbeelden is er niets aan de hand.

Nou zingt Guus Op de vloer lag een lege fles wijn. Dan kun je je afvragen: welke betekenis is hier bedoeld? Ligt er wijn op de grond in de hoeveelheid die overeenkomt met wat er in een lege fles kan? Nee, dat kan niet. Het woord lege lijkt die lezing te verhinderen. Vergelijk deze zin met Er zat een volle fles wijn in de stoofpot, waarin de hoeveelheidslezing zich wél opdringt.

Maar bedoelde hij dan dat er een lege fles op de grond lag die gevuld was met wijn? Maar dat is ook tegenstrijdig! De bijstelling wijn brengt de betekenis met zich mee dat de fles inderdaad wijn bevat. Niet dat hij wijn zou kunnen bevatten of bedoeld is voor wijn. Dan zeg je wijnfles, niet fles wijn.

Ik snap natuurlijk de tekstdichter wel. Die denkt aan een lege wijnfles en merkt dat dit niet in het metrum en rijmschema past. Hij maakt er lege fles wijn van (loopt lekker én rijmt), denkt misschien "hm dat klopt niet helemaal", maar kan niets beters verzinnen, of vindt het beeld dat opgeroepen wordt te belangrijk.

Waarschijnlijk beseft de dichter niet hoe gelukkig die beslissing is geweest. Nu wordt de luisteraar bij deze tekstregel even heen en weer gekaatst tussen twee lezingen die allebei betekenisproblemen met zich meebrengen. Dat prikkelt het taalgevoel, en dat vinden we blijkbaar lekker. Gevolg: het nummer bestormt de hitlijsten en nestelt zich in het collectieve geheugen van een hele generatie. Ja, als je maar je grammatica kent.

Lees minder

Taalprof weer uitleggerig

Vanmorgen zat de taalprof bij een gesprek waarbij een van de deelnemers opmerkte dat haar leerlingen bij een mondelinge presentatie nogal oplezerig waren. Mooi woord! Zo zie je ze niet vaak in het wild. Dat was wel de moeite waard voor een mentale notitie om 's avonds nog even te genieten. Oplezerig.

Nou niet meteen zeggen, dat zal wel fout zijn, want het woord is te mooi om te verwerpen. Ook niet opmerken dat het niet in de woordenboeken staat want dat is allemaal van een starheid en kortzichtigheid die niet past bij dit fraaie exemplaar. Zeg het anders nog een keer hardop: oplezerig. Ze zijn een beetje oplezerig. Het is onmiddellijk duidelijk wat de bedoeling is: ze lezen teveel op, ze hebben al te zeer de neiging tot oplezen.

Lees meer/ minder/ printversie

Het woord is volstrekt regelmatig van vorm en betekenis. En wat nog mooier is: het procedé is al helemaal beschreven. De taalprof had het er al over in zijn verklaring van het woord wederkerig. En de taalkundige Schönfeld beschreef het in zijn Historische Grammatica van het Nederlands (bij link doorbladeren naar paragraaf 169). Mooi stukje ouderwetse morfologie is dat. Wacht, ik vat het even samen:

Schönfeld heeft het over de geschiedenis van het achtervoegsel -ig. Dat stond oorspronkelijk achter zelfstandige naamwoorden. Maar, zo veronderstelt hij:

doordat in woorden als got. grēd-ags, ndl. honger-ig, dorst-ig, gelov-ig, tier-ig, toorn-ig het grondwoord evengoed als een werkwoordelijke stam (got. grēdus en grēdōn enz.) kon opgevat worden, kreeg het [bijvoeglijk naamwoord] ongeveer de betekenis van een tot adjectief geworden deelwoord, en kwam, met verschuiving van de groepering, het suffix ook achter werkwoordelijke stammen te staan, b.v. nalat-ig, beger-ig, bevall-ig, vrijgev-ig, oudnndl. lez-ig ‘leeslustig’.

Mooi hè, lezig "leeslustig"? Dat woord kennen we niet meer, misschien bij gebrek aan leeslust.

Maar het gaat nog even verder:

Doordat verschillende grondwoorden in 't ndl. op -er uitgingen (b.v. honger-ig, stumper-ig, water-ig, etter-ig, ijzer-ig, schemer-ig), ontstond een nieuw suffix -erig, gewoonlijk met pejoratieve betekenis; b.v. drad-erig, hout-erig, strep-erig, plekk-erig, wind-erig, zand-erig, vlekk-erig, zwet-erig [...].

Aangezien het grondwoord soms een tweevoudige interpretatie (znw. en werkwoordelijke stam) toelaat (ijver-, etter-, honger-) kon het suffix -erig ook achter werkwoordelijke stammen staan: kraken / krakerig, klagen / klagerig, vitten / vitterig, bedillen / bedillerig, zoenen / zoenerig; vgl. vlagerig eer van vlagen dan van vlaag [...]. Vooral in 't Afrikaans is dit suffix produktief.

Schönfeld veronderstelt dus dat het achtervoegsel -erig ontstaan is uit verwarring bij woorden die toevallig op -er uitgingen, en hij signaleert een "pejoratieve," dat wil zeggen ongunstige betekenis.

In mijn stukje over wederkerig meende ik in dat achtervoegsel -ig bij werkwoorden een "habituele" betekenis te signaleren: wie lezig is, heeft een gewoonte van lezen gemaakt, wie nalatig is, heeft van nalaten een gewoonte gemaakt.

Bij -erig achter werkwoorden zou je naast die habituele betekenis ook een soort herhalingsbetekenis kunnen veronderstellen (een "frequentatief"). Ben je huilerig, dan heb je niet zozeer van huilen een gewoonte gemaakt, maar dan heb je de neiging om dat steeds maar weer te doen, tot vervelens toe.

Ik merkte op dat -erig bij werkwoorden in het Nederlands veel productiever leek dan -ig. Je zou best, zo veronderstelde ik, een woord als terugkeerderig kunnen verzinnen voor iemand die al te zeer de neiging heeft om terug te keren.

En nu zien we dus zomaar ineens een nieuw woord in die categorie opduiken. Oplezerig. Van oplezen een gewoonte gemaakt hebben en dat tot vervelens toe. Al te zeer de neiging hebben tot oplezen. Volstrekt regelmatig en loepzuiver. Het is te mooi om waar te zijn.

Lees minder

Het grijze gebied

Het is een beetje komkommertijd op de taalprofsite. Weinig nieuwe stukjes, maar ook weinig vragen van lezers. Ongetwijfeld hebben de mensen in deze tijd wel wat beters te doen dan zich bezig te houden met grammatica (dat geldt natuurlijk niet voor de taalprof zelf), maar dat is misschien wel juist een mooie gelegenheid om eens rustig stil te staan bij de achtergrond van een onduidelijke kwestie.

Een paar dagen geleden stelde een lezer een vraag over de bijvoeglijke bepaling. Die vraag ging over het "grijze gebied" van de bijvoeglijke bepalingen, en wel in het bijzonder over de bijvoeglijke voorbepaling. Zijn lidwoorden ook een bijvoeglijke bepaling? En bezittelijke voornaamwoorden? En hoe zit het met telwoorden? Blijkbaar wordt daar in de diverse spraakkunsten verschillend over gedacht.

De taalprof verwoordde het gangbare standpunt, maar heel bevredigend is die uitleg natuurlijk niet. In feite was het antwoord de bevestiging dat er een grijs gebied was. Maar hoe zit het dan precies met die bijvoeglijke bepaling? We gaan er even rustig voor zitten.

Lees meer/ minder/ printversie

Woordgroepen hebben een kern, dat is zo'n beetje het uitgangspunt van alle beschrijvingen van taal. Misschien kun je discussiëren over woordgroepen die twee kernen hebben (nevenschikkingen?), of zijn er woordgroepen waarvan het niet zo duidelijk is wat nou precies die kern is (een schat van een kind, twee van ons), maar dat doet niets af aan het uitgangspunt: woordgroepen zijn opgebouwd rond een kern. De rest van de woordgroep vormt dus een uitbreiding, een nadere bepaling van die kern.

De eenvoudigste woordgroepen zijn de woordgroepen rond een zelfstandig naamwoord. Een zelfstandig naamwoord, daar kun je iets vóór zetten (de twee rode rozen) en je kunt er iets achter zetten (rozen van papier). Dat noem je dan (met een voor de hand liggende naam) voorbepaling en nabepaling. In het Nederlands zijn de voorbepalingen het meest gevarieerd.

Zo'n voorbepaling bij een zelfstandig naamwoord in het Nederlands kan drie dingen doen: hij kan het zelfstandig naamwoord bepalen, tellen, of aanvullen. In officiële termen (dan klinkt het meteen wat interessanter): determineren, kwantificeren of modificeren.

In een woordgroep als de twee rode rozen geeft de voorbepaling de aan dat de woordgroep bepaald is: je weet nu dat de twee rode rozen in de context bekend worden verondersteld, anders gezegd: degene die dit tegen je zegt gaat ervan uit dat jij weet over welke twee rode rozen het gaat. Het woordje de is determinerend.

Het woord twee in de twee rode rozen geeft alleen het aantal rode rozen aan. Het woordje noemt geen eigenschap van elke roos, of van alle rode rozen bij elkaar, het gaat alleen om de hoeveelheid. Twee is alleen kwantitatief.

Alleen het woordje rode vormt een inhoudelijke aanvulling bij rozen. Het gaat niet zomaar om rozen, het gaat om rode rozen. Die twee woorden, rood en roos, vormen samen de beschrijving van de dingen die je met de bepaald, en met twee geteld hebt.  Die twee dingen zijn rood, en ze zijn roos. Samen vormen die twee woorden de predicatie: ze geven aan wat de twee dingen zijn.

Van de voorbepalingen bij een zelfstandig naamwoord noem je alleen de aanvullende (modificerende) voorbepaling een bijvoeglijke bepaling. Waarom? Ten eerste omdat de aanvullende voorbepaling als enige echt "iets zegt van" het zelfstandig naamwoord. Het telwoord telt de exemplaren van de hele woordgroep, en het lidwoord bepaalt de hele woordgroep. Ten tweede heeft in veel talen de aanvullende voorbepaling ook een aparte verbuiging, die afwijkt van eventuele verbuigingen van bepalende en tellende voorbepalingen. In het moderne Nederlands ontbreekt de verbuiging van bepalende voorbepalingen. De meeste telwoorden hebben ook geen verbuiging, maar bijvoeglijke naamwoorden krijgen over het algemeen wel of geen uitgang (een rood roosje of een rode roos), afhankelijk van een aantal factoren (te ingewikkeld om hier op in te gaan).

Er zijn wel meer redenen voor de aparte status van de aanvullende voorbepaling. Bijvoorbeeld de plaats: aanvullende voorbepalingen staan altijd vlak vóór het zelfstandig naamwoord. Bij hoge uitzondering kan er eentje voor het telwoord staan, maar dan krijgt die wel sterke nadruk (die róde twee rozen, niet die witte!). Maar de aanvullende voorbepaling vormt samen met het zelfstandig naamwoord ook een "betekeniseenheid" ("semantische eenheid"). Als je een voorbepaling met een zelfstandig naamwoord neemt (bijvoorbeeld rode rozen), dan kun je je altijd voorstellen dat je de betekenis van die twee samen in één zelfstandig naamwoord uitdrukt, bijvoorbeeld liefdesroos, of bloedroos, of hartroos, ik zeg maar wat. Zo'n woord heeft vaak nog extra betekenis, maar bij de genoemde voorbeelden kun je je in elk geval voorstellen dat de roodheid inbegrepen is in de betekenis. Bij combinaties van lidwoorden, voornaamwoorden of telwoorden met een zelfstandig naamwoord kun je je zoiets nooit voorstellen. Probeer maar eens één zelfstandig naamwoord te bedenken met de betekenis "dertien rozen", of "mijn rozen", of "de roos". Dat kan niet.

Aanvullende (modificerende) voorbepalingen bij zelfstandige naamwoorden zijn dus speciaal genoeg om een aparte benaming te krijgen: bijvoeglijke bepaling. Maar wat is nou dat grijze gebied?

De voorbepalingen in het Nederlands hebben niet allemaal precies één van die drie functies (bepalen, tellen of aanvullen). Dat ligt voor een deel aan hun oorsprong. Het telwoord verschillende bijvoorbeeld is zeker ontstaan uit een bijvoeglijk naamwoord. Afhankelijk van hoe je het woord gebruikt, heeft het meer een tellende of een aanvullende betekenis, is het kwantificerend of modificerend (of kwantitatief dan wel predicatief). Maar ook een bezittelijk voornaamwoord als mijn had vroeger meer een aanvullende dan een bepalende functie (vroeger had je ook woordgroepen als deze mijn rozen, waarin deze de bepalende functie vervulde en mijn alleen aanvullend was).

Wat moet je nu met die voorbepalingen die twee functies hebben? De meeste grammatica's kiezen voor de oplossing om alleen de voorbepalingen die uitsluitend aanvullend zijn, bijvoeglijke bepalingen te noemen. Heb je het dus over mijn rode rozen, dan kun je wel argumenteren dat mijn iets predicatiefs heeft (de rozen zijn van mij), maar het is in ieder geval niet uitsluitend predicatief: het verzorgt zeker ook de bepaaldheid van de woordgroep. Daarom noem je het geen bijvoeglijke bepaling.

Dat dit een zinvol onderscheid is, blijkt uit een woordgroep als die verschillende rozen. Dat kan twee dingen betekenen: de rozen zijn van elkaar verschillend, het zijn niet allemaal dezelfde rozen. In dat geval gebruik je verschillende predicatief (de rozen zijn verschillend), en is het een bijvoeglijke bepaling. Maar je kunt ook bedoelen dat het een aantal rozen betreft (niet zomaar twee, maar een redelijk aantal). In dat geval is verschillende alleen kwantitatief, en is het dus geen bijvoeglijke bepaling. Op die manier druk je in de ontleding een belangrijke functie van die voorbepaling uit.

Voor de volledigheid: de klasse van de bijvoeglijke bepalingen omvat niet alleen de aanvullende voorbepaling bij een zelfstandig naamwoord, maar ook de nabepaling, en ze omvat de aanvullende voor- en nabepalingen bij een persoonlijk voornaamwoord (arme in arme ik! of van hiernaast in zij van hiernaast). Die nabepalingen horen erbij omdat ze net als de aanvullende voorbepalingen predicatief zijn, en het persoonlijk voornaamwoord wordt geacht in de plaats van een zelfstandig naamwoord te staan.

Lees minder

Bij het bijvoeglijk naamwoord

Een bijvoeglijk naamwoord, wat is dat eigenlijk? Leg dat maar eens uit. Dat valt nog niet mee. Ja, je kunt makkelijk een voorbeeldje geven. Zo van: blij, dat is een bijvoeglijk naamwoord, rond, en houten, en afgepeigerd. Afgepeigerd? Is dat geen werkwoord? Ja daar zeg je zowat. Daar ga je al.

Lees meer/ minder/ printversie

Laat ik eens met een gek feitje beginnen: bijvoeglijke naamwoorden, die heb je niet in alle talen. Elke taal kent zelfstandige naamwoorden en werkwoorden, maar er zijn talen die geen bijvoeglijke naamwoorden kennen. En sterker nog: je hebt talen die wel een bijvoeglijk naamwoord hebben, maar dat lijkt dan heel veel op een werkwoord. Of je hebt talen waarin het bijvoeglijk naamwoord meer wegheeft van een zelfstandig naamwoord. Het zit er een beetje tussenin, tussen een zelfstandig naamwoord en een werkwoord.

Maar wat is dan een bijvoeglijk naamwoord? Nou, dat ligt eraan hoe je het bekijkt. Er zijn eigenschappen die typisch zijn voor een bijvoeglijk naamwoord. Als een woord al die eigenschappen heeft, is het een echt, zuiver, achttien karaats bijvoeglijk naamwoord. Maar sommige woorden hebben sommige kenmerken niet.

Voorbeeldje? Bijvoeglijke naamwoorden, daar kun je on- voorzetten. Dat is typisch voor bijvoeglijke naamwoorden. Je kunt zelfs nieuwe woorden maken door een bijvoeglijk naamwoord te nemen en daar on- voor te zetten. Onblij, dat klinkt toch niet zo slecht? Of ondood (is een vampier niet ondood)? Veel beter dan ontafel of onstoel, om maar eens twee zelfstandige naamwoorden te nemen. Maar onhouten, dat is dan weer gek. Is houten daarom geen bijvoeglijk naamwoord? Natuurlijk is het dat wel. Alleen geen achttien karaats.

Dat je er on- voor kunt zetten, dat is een eigenschap van de woordopbouw. Dat zegt wat je allemaal kunt doen met een bijvoeglijk naamwoord. On- ervoor, -heid erachter, -er of -st erachter, er zijn een paar van die typische dingen die je met een bijvoeglijk naamwoord kunt doen. Als dat allemaal kan, dan heb je morfologisch een bijvoeglijk naamwoord.

Ook wat de betekenis betreft heb je wel zoiets typisch: een bijvoeglijk naamwoord zegt van iets of iemand wat het is. Iemand is blij, iemand is dood, iets is rond. Ja, en iets is houten, dat kan dan weer niet, maar toch is houten een bijvoeglijk naamwoord, hoor! Let maar op.

En dan het belangrijkste: hoe gebruik je een bijvoeglijk naamwoord in een zin? Nou, dat is makkelijk: een bijvoeglijk naamwoord kun je gebruiken als naamwoordelijk deel (de bal is rond), als bepaling van gesteldheid (hij kwam blij binnen) en als bijvoeglijke bepaling (de houten tafel, hèhè, dáárom is houten ook een bijvoeglijk naamwoord). Dat gebruik, dat is de syntaxis.

Als een woord nu alle morfologische eigenschappen heeft van een bijvoeglijk naamwoord, de typische betekenis, én het is ook nog eens gebruikt op de plaats van een bijvoeglijk naamwoord, ja, dan hebben we zeker te maken met een bijvoeglijk naamwoord. En zo nee? Tja, dan hangt het ervan af.

Een ding is zeker: de syntactische eigenschappen zijn het belangrijkste. Als een woord niet gebruikt is als een naamwoordelijk deel, een bepaling van gesteldheid of een bijvoeglijke bepaling, dan wordt het niet benoemd als bijvoeglijk naamwoord.

Als de syntactische eigenschappen in orde zijn, dan heeft het woord sterke papieren om een bijvoeglijk naamwoord genoemd te worden. Eigenlijk kan het dan alleen nog misgaan als er redenen zijn om het anders te noemen. Bijvoorbeeld in wij zijn arts. Daar is arts wel een naamwoordelijk deel, maar het heeft verder alle kenmerken van een zelfstandig naamwoord. Oké, dan wint die benoeming. En in het werk is af zijn er ook wel redenen om af een bijwoord te noemen (alhoewel je daar ook wel kunt opmerken dat het affe werk een reden kan zijn om het toch bijvoeglijk naamwoord te noemen). Maar daar houdt het dan wel zo'n beetje op.

En hoe zit dat dan met afgepeigerd? Is dat dan geen werkwoord? Ja, dat zou kunnen. Als hij is afgepeigerd de lijdende vorm is van iemand peigerde hem af zou je dat kunnen bepleiten. Maar zeg eens eerlijk, vind je dat echt de betekenis? Of is het voltooid deelwoord afgepeigerd onderhand versteend tot een bijvoeglijk naamwoord met de betekenis erg moe?

Lees minder

Eeuwige kwesties (4): een van de weinigen die dit snapt

Je hoort er de laatste tijd niet meer zo heel veel over: Ik ben een van de weinige mensen die dit snapt. In het bijzonder de NRC-columnist J.L. Heldring heeft zich jarenlang beijverd om deze "fout" uit te roeien. Keer op keer signaleerde hij de constructie met een enkelvoudig werkwoord in de bijzin, en keer op keer merkte hij op dat het toch echt meervoud moest zijn. Decennialang stelde hij deze misstand aan de kaak. Maar het hielp niets.

En het is nog wel zo'n ijzeren logica! In de constructie Een van de weinige mensen die dit snapt/snappen gaat het over weinig mensen die dit snappen, en daar dan eentje van. Het gaat toch niet om een die dit snapt van weinig mensen! Waterdichte redenering. Geen speld tussen te krijgen. En toch klopt hij niet.

Lees meer/ minder/ printversie

Allereerst: grammatica is geen logica. De regels die bepalen hoe onze taal in elkaar zit zijn niet per se op logische principes gebaseerd. Er is niets logisch aan, bijvoorbeeld, dat de persoonsvorm in getal moet overeenkomen met het onderwerp. Dat had net zo goed niet zo hoeven zijn, of het had ook kunnen zijn dat de persoonsvorm juist overeenkomt met het lijdend voorwerp (wat allebei in sommige talen het geval is). Er is niets logisch aan dat het lidwoord in het Nederlands vóór het zelfstandig naamwoord staat (wat in andere talen dan ook niet het geval is). Enzovoorts. Er is geen enkel grammaticaal principe dat logisch noodzakelijk is.

Het gaat hier om de grammaticale analyse van de woordgroep een van de mensen die dit snapt/snappen. In die woordgroep zit een bijzin die dit snapt/snappen, en de grammaticale vraag is: waar hoort die bijzin bij? Hoort die bij de hele woordgroep een van de mensen (die enkelvoud is), of alleen bij  mensen (een meervoud)?

Hoe kun je die vraag beantwoorden? Je kunt het natuurlijk simpelweg van het gebruik proberen af te leiden en zeggen: mensen die de bijzin in het enkelvoud zetten, vinden blijkbaar dat die bijzin bij de hele woordgroep hoort. Mensen die de bijzin in het meervoud zetten, laten die bijzin alleen aansluiten op mensen.

Ja maar, dan is het dus nooit fout! Goed. Dan moet je kijken of er gevallen zijn die je maar op één manier kunt analyseren, en die beoordelen. Zulke gevallen zijn er wel. Bijvoorbeeld dit geval: in plaats van een van de mensen kun je ook zeggen een van ons. Nu kun je een zin maken als Een van ons die het niet langer kon/konden aanzien, verliet de zaal. Wat moet hier nu staan, kon of konden? Ik ben nog nooit iemand tegengekomen die hier konden zegt. In dat geval hoort de bijzin dus ondubbelzinnig bij een van ons, en niet bij ons alleen.

Dit voorbeeld bewijst glashard dat het mogelijk is om een constructie als een van X die ... te lezen met een bijzin die aansluit op een van X en niet op X alleen. Dat betekent dat een van de mensen die dit snapt een prima zin is. In tegenstelling tot wat Heldring tientallen jaren heeft beweerd.

Maar het is toch ook mogelijk om die bijzin in het meervoud te zetten? Ja natuurlijk! Er is niets op tegen om een bijzin op mensen te laten aansluiten, dat kan natuurlijk ook. De constructie met meervoud is dus ook grammaticaal onberispelijk.

Het gaat hier dus nu eens niet om een of andere taalontwikkeling, en er bestaat zelfs al bijna geen verschil van mening (meer) tussen de taalkundigen en de officiële taaladviseurs. Hoewel de Onze Taaladviseurs nog van mening lijken dat het altijd meervoud is, wordt op taaladvies.net onomwonden gezegd dat beide vormen "correct" zijn. Waarschijnlijk ligt het daaraan dat je er weinig meer van hoort. Misschien is het dus eigenlijk al geen eeuwige kwestie meer. Maar gisteren kwam ik hem voor het eerst bij de vragen tegen.

O ja, voor de slimmeriken: als de bijzin ook altijd in het meervoud zou kunnen, waarom kan dat dan niet bij Een van ons die het niet langer konden aanzien? Wat is daar dan fout aan? Ik denk dat dat te maken heeft met de naamval van ons. Dat is een voorwerpsvorm, en het betrekkelijk voornaamwoord die is onderwerp in de bijzin. Dat botst blijkbaar. Het is ook gek als je zegt: Hij keek naar ons die hem net aangesproken hadden. Vervang je ons door de mensen, dan wordt die zin weer prima. Blijkbaar zijn wij nog steeds gevoelig voor die naamval van ons. Toch wel mooi, als je bedenkt dat naamvallen al zo lang op hun retour zijn.

Lees minder

Voor de liefhebbers

De taalprof jaagt weer eens de taalliefhebbers tegen zich in het harnas. Nou ja, de taalliefhebbers, in ieder geval de liefhebbers van de regel dat je waarvan niet zou mogen gebruiken voor personen. Veel mensen blijken te willen vasthouden aan de "oude schoolregel" (zoals de Schrijfwijzer hem noemt), dat je moet zeggen de vrouw van wie ik hou en niet de vrouw waarvan ik hou (en al helemaal niet de vrouw waar ik van hou, maar dat is weer een andere schoolregel).

Het is een van de "eeuwige kwesties", waarover al eeuwen gebakkeleid wordt. Ook de taalprof heeft het er al eerder over gehad, zelfs een tweede keer, met bijna desastreuze gevolgen. Maar afgelopen dagen was het weer raak.

Lees meer/ minder/ printversie

Misschien was het een beetje onbezonnen dat de taalprof in een discussie over wiens, wier en van wie een beetje laconiek opmerkte dat zijn voorkeur uitging naar waarvan. In plaats van de man of vrouw wiens naam ik ken of de man of vrouw van wie ik de naam ken kon je volgens hem beter zeggen de man of vrouw waarvan ik de naam ken.

Zo'n opmerking wordt de taalprof niet in dank afgenomen. De meest vriendelijke reactie was nog dat het "een nuttig onderscheid" was dat daarom gehandhaafd diende te worden. Maar verder viel de taalprof toch voor menigeen door de mand als "amateur" of "zeker geen neerlandicus" (wat voor sommige mensen juist als een compliment zou gelden). De taalprof zou toch moeten weten dat je met waarvan niet naar personen kunt verwijzen!

De mooiste reactie vond ik deze. Ik citeer hem niet om hem belachelijk te maken, maar omdat hij zo prachtig de kwestie illustreert: Overigens blijkt 'Taalprof' nu toch ook een amateur te zijn... 'Waarvan' wordt gebruikt voor zaken, niet voor personen. Daarvoor geldt nog steeds 'van wie' of, zoals gezegd 'wiens' of 'wier'.

Mooi hè? Waarvan gebruik je niet voor personen. Daarvoor gebruik je iets anders. Amper een zin later doe je met daarvoor wat je voor waarvan afkeurt.

Ik vind het trouwens wel een problematische regel hoor, zelfs als ik me er aan zou willen houden. Mag je zeggen Het publiek waarvoor ik schrijf? Dat zijn toch personen? Of mag je naar groepen personen ineens wel verwijzen met een voornaamwoordelijk bijwoord? Dus ook het volk waarover zij heerste, de menigte waaruit een gejoel opklonk? Mag dat wel? Dan moet die regel eigenlijk wel scherper geformuleerd worden.

En als dat mag, mag je dan wel het voornaamwoordelijk bijwoord gebruiken bij een aantal personen waarover ik het heb? Volgens sommigen is een aantal de kern van de woordgroep. Is dat aantal nog een persoon? Wie het weet mag het zeggen.

En als dát dan mag, als je met een voornaamwoordelijk bijwoord naar een aantal personen mag verwijzen, mag je dan ook met zo'n voornaamwoordelijk bijwoord naar een meervoud verwijzen als je dat meervoud bedoelt als een groep? Dus Drie personen waarvan ik er een ben? Ik vraag het maar.

Wie die schoolregel serieus neemt, zou er wel voor moeten pleiten dat hij dan eindelijk eens ondubbelzinnig geformuleerd werd. Want als je er goed over nadenkt rammelt hij aan alle kanten.

Lees minder

Grap met baard

Weer eens een syntactische grap gespot! Wie kan zich nog de musical Mary Poppins herinneren? Onlangs (was het niet afgelopen zomer?) in de herhaling op de televisie geweest, met Julie Andrews en Dick van Dyke.

De kinderen Banks gaan met Mary en Dick op bezoek bij Uncle Arthur, die een mop vertelt waar iedereen van tegen het plafond komt te zweven. Hij gaat zo: "Speaking of names, I know a man with a wooden leg named Smith." "Really?  What's the name of his other leg?" Ja, zo flauw maken ze ze niet meer. Maar deze komt zelfs voor in een universitair tentamen van de Groningse linguïst Jan-Wouter Zwart. Kun je nagaan.

Lees meer/ minder/ printversie

Je moet wel even oppassen met de vertaling. Ik meen dat ik het vroeger in het Nederlands gelezen heb als Ik ken een man met een houten been, genaamd Smit, maar dat is natuurlijk wel een stroeve vertaling. Zo zeg je dat niet in het Nederlands, een man, genaamd Smit.

Het probleem is natuurlijk dat je niet kunt vertalen Ik ken een man met een houten been, die Smit heet, want dan is de grap weg. Het betrekkelijk voornaamwoord die verraadt het antecedent man. Maak je er dat van Ik ken een man met een houten been, dat Smit heet, dan kan de bijzin niet meer bij man begrepen worden.

Je kunt het oplossen door in plaats van man een het-woord te kiezen: Ik ken een mannetje met een houten been, dat Smit heet. Of je maakt van houten been een de-woord: Ik ken een man met een klompvoet, die Smit heet.

Wat is hier eigenlijk taalkundig aan de hand? Ja, die bijzin is een bijvoeglijke bepaling bij man of klompvoet, dat is duidelijk, maar waarom kun je eigenlijk niet zeggen Ik ken een man die Smit heet met een klompvoet? Waarom is de dubbelzinnige variant beter dan de ondubbelzinnige?

De bijvoeglijke bijzin die Smit heet moet begrepen worden als een zogeheten "uitbreidende" bepaling. De bepaling voegt iets toe nadat de man geïntroduceerd is in het gesprek. Je introduceert een man (met een klompvoet), en vervolgens zeg je van die man dat hij Smit heet. De bijzin kun je voorzien van allerlei bepalingen die aangeven dat het hier extra informatie betreft: ik ken een man met een klompvoet, die trouwens Smit heet, die ook nog Smit heet, die tussen twee haakjes Smit heet. Zou je er met alle geweld een beperkende bepaling van willen maken, dan zou je iets moeten zeggen als Ik ken alléén een man met een klompvoet die Smit heet. Met klemtonen op alleen en Smit, en zonder komma-intonatie. Maar dit is niet de natuurlijke lezing. Bovendien verdwijnt in die lezing de grap.

De bijvoeglijke bepaling met een klompvoet is juist een "beperkende bepaling". Die moet begrepen worden tegelijk met de introductie van de man. Het gaat niet over een man, die ook nog eens een klompvoet heeft, nee, het gaat over een "klompvoetman". Zelfstandig naamwoord en bepaling identificeren tegelijk de man om wie het gaat. Bij deze bepaling is het vrijwel onmogelijk om diezelfde toevoegingen te zetten als bij de uitbreidende bepaling: Ik ken een man met trouwens een klompvoet, met tussen twee haakjes een klompvoet, met ook nog eens een klompvoet, die Smit heet.

De bijzin is dus uitbreidend en de woordgroep met een klompvoet is beperkend. Dat dwingt de gegeven volgorde af. Beperkende bepalingen staan altijd dichter bij het zelfstandig naamwoord dan uitbreidende. Dat komt omdat uitbreidende bepalingen eigenlijk niet alleen bij het zelfstandig naamwoord horen, maar bij de combinatie van het zelfstandig naamwoord met zijn beperkende bepalingen. De bijzin die Smit heet hoort eigenlijk niet bij man, maar bij man met een klompvoet.

Maar waarom is dit eigenlijk een grap? Niet omdat de kijker het meteen verkeerd begrijpt natuurlijk. Want dergelijke gevallen komen talloze keren voor. In bijna alle gevallen waarin je twee bijvoeglijke bepalingen na een zelfstandig naamwoord hebt staan, bevat die eerste bepaling wel een zelfstandig naamwoord. Toch zal niemand een grap met een baard die iedereen kent spontaan verkeerd begrijpen. En ook het omgekeerde geval, bijvoorbeeld een grap met een clou die niemand verwacht, zorgt vrijwel nooit voor merkbare dubbelzinnigheid.

Nee, de grap is niet de dubbelzinnigheid zelf. De grap is dat iemand de luisteraar wijst op een interpretatie waar hij zelf niet in eerste instantie aan gedacht heeft, waardoor die verkeerde (en absurde) betekenis zich onweerstaanbaar blijft opdringen. De grap is het frustreren van de luisteraar. Je lacht om jezelf.

Lees minder

Eten uit de vuilnisbak

Bepalingen zijn de afvalbak van de ontleding. Het zijn de zinsdelen die overblijven als je alle andere gehad hebt. Bepalingen bij een zelfstandig naamwoord noem je bijvoeglijk, alle andere bijwoordelijk.

Als je het zo uitgelegd krijgt, is het eigenlijk helemaal niet zo spannend. Valt er nog wel wat leuks te zeggen over bepalingen?

Lees meer/ minder

Toch behoren de bijvoeglijke en bijwoordelijke bepalingen tot de interessantste zinsdelen. In ieder geval is er in de taalkundige wereld altijd wel iets te doen over bepalingen.

Bijwoordelijke bepalingen zijn spannend omdat ze in zoveel soorten bestaan, bijvoeglijke bepalingen vertonen een rare relatie met hun zelfstandig naamwoord. Helemaal niet zo eenvoudig als je zou denken. In de standaarduitleg wordt gesproken over "zegt iets van", maar wat betekent dat precies? Wanneer "zegt iets iets ergens van"? Hoe zit dat met die bijvoeglijke bepalingen?

De kern van het probleem is dat bijvoeglijke bepalingen niet verder opgedeeld worden. Dat lijkt wel makkelijker, maar het is ergens ook niet eerlijk. Een werkwoord heeft allerlei eigen zinsdelen, zoals lijdend en meewerkend voorwerp, voorzetselvoorwerp en sommige vormen van de bepaling van gesteldheid. Zo kan wachten het voorzetselvoorwerp op iemand hebben, en aanbieden heeft iemand en iets. Bij een werkwoord vinden kan een lijdend voorwerp iets staan met een bepaling van gesteldheid leuk. Allemaal zinsdelen met eigen namen. Daarbovenop komen dan nog eens de bijwoordelijke bepalingen, die het werkwoord niet aanvullen (complementeren) maar nader bepalen (modificeren): bijvoorbeeld mooi in mooi zingen of in het park in in het park je brood eten. En dan is het werkwoord ook nog eens de kern van het gezegde, waar nóg een apart zinsdeel bij kan: het onderwerp.

Het werkwoord kan tevreden zijn. Maar wat heeft het zelfstandig naamwoord? Alles wat je daaraan toevoegt heet gemakshalve bijvoeglijke bepaling. Zo kun je aan het woord kritiek best het zinsdeel op de minister toevoegen, maar dat heet dan bijvoeglijke bepaling. En zet je er hevige bij, dan is dat ook bijvoeglijke bepaling. En maak je het helemaal mooi met hevige kritiek van de oppositie op de minister dan heet ook dat zinsdeel van de oppositie domweg bijvoeglijke bepaling. Allemaal omdat het toegevoegd is aan het zelfstandig naamwoord.

Waarom is dit niet eerlijk? Wel, als kritiek een werkwoord was geweest, zoals bekritiseerde, dan had je een soortgelijke constructie kunnen maken als De oppositie bekritiseerde de minister hevig. Dan had je de minister als lijdend voorwerp moeten benoemen (completeert het werkwoord), de oppositie het onderwerp, en hevig een bijwoordelijke bepaling (modificeert het werkwoord). Allemaal verschillend! Maak je van kritiseren dus een zelfstandig naamwoord, dan degraderen al die zinsdelen tot bijvoeglijke bepaling.

Maar als dat zo oneerlijk is, waarom hebben de taalkundigen dat dan zo beslist? Dat is niet meer helemaal met zekerheid te achterhalen. Het werkwoord heeft in de ontleding altijd wel een bevoorrechte positie gehad. En laten we eerlijk zijn, er hangt ook veel af van een werkwoord: persoon, getal, tijd, dat is allemaal in de vorm van het werkwoord uitgedrukt.

Het werkwoord is natuurlijk wel belangrijk, daarover bestaat geen twijfel. Wat ook wel eigenaardig is bij die zelfstandige naamwoorden: al die zinsdelen die daarbij kunnen, die kunnen allemaal ook wegblijven. Je kunt in die hele woordgroep hevige kritiek van de oppositie op de minister elke bijvoeglijke bepaling zo weglaten. Bij het werkwoord bekritiseerde kan dat niet zomaar. Het onderwerp is verplicht als er een persoonsvorm aanwezig is (niet in een bijzin als om de minister te bekritiseren), maar ook het lijdend voorwerp kun je bij bekritiseren niet weglaten (je kunt niet zeggen *de oppositie bekritiseerde hevig). Bij sommige werkwoorden kun je het voorwerp best weglaten, maar niet bij allemaal. Maak je van die werkwoorden zelfstandige naamwoorden, dan kun je de bijvoeglijke bepaling altijd weglaten.

Tja, misschien is het dat wel. Als je er niet altijd bent, loop je het risico gedegradeerd te worden. Heb je iets aan deze kennis? Is het niet gewoon het makkelijkst om te onthouden dat alles wat "bij een zelfstandig naamwoord hoort" een bijvoeglijke bepaling is? Misschien wel. Maar ik denk dat het makkelijker wordt als je snapt hoe het zit. En daarbij komt: als je ziet hoe rijk iets is, wordt het toch ook leuker? Archeologen doen ook niets liever dan in oude beerputten of afvalhopen wroeten om erachter te komen hoe mensen vroeger leefden. De bijvoeglijke bepaling verdient meer aandacht dan hij nu krijgt.
Lees minder