Taalprof

Voornaamwoorden en bedgeheimen

"Ummm..."
"Wat is er?"
"Ja, ik weet niet hoe ik het moet zeggen..."
"Wat is er dan?"
"Eh, nou, ik snap er eigenlijk niets van."
"Waarvan?"
"Van die voornaamwoorden. Je hebt dan wel wat uitgelegd over persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden, en fruitvliegjes en zo, maar ik zie daar eerlijk gezegd het nut niet van in."

Lees meer/ minder

"Maar jij vroeg daar toch om, om een uitleg over al die verschillende soorten voornaamwoorden? En ik ben nog niet eens halverwege!"
"Ja dat is wel zo, maar ik zie nou nog niet wat ik eraan heb, aan al die onderscheidingen."
"Wat wil je eraan hebben dan?"
"Ik bedoel, je vertelt dan wel van dat fruitvliegje, dat dat interessant is voor de wetenschap, maar wat schiet ík daar nou mee op? Ik ben toch geen taalkundige? In de biologielessen leren we toch ook niet alles over het fruitvliegje, waarom moeten we in de lessen zinsontleding dan wel alles van het voornaamwoord weten?"
"Ja, wacht even, je leert ook niet alles."
"Nou precies, ik zou denken dat we alleen leren wat nuttig is."
"Nuttig."
"Ja, iets wat praktisch nut heeft, in het gewone leven zal ik maar zeggen."
"Wat zou jij dan een praktisch nut vinden?"
"Eh, bijvoorbeeld dat ik er beter van ga praten, of schrijven."
"Beter schrijven."
"Ja, dat ik niet steeds van die stomme spelfouten maak waar ze me om uitlachen, of waardoor straks mijn sollicitaties gaan mislukken."
"Jaja, dus goed leren spellen heeft praktisch nut?"
"Dat zou ik wel zeggen, ja."
"Dan zou je eigenlijk wel het verschil tussen een persoonlijk en een bezittelijk voornaamwoord moeten kennen."
"O ja? Leg eens uit dan."
"Hoe schrijf jij jou?"
"Wat?"
"Het woordje jou, hoe spel je dat?"
"Nou gewoon, jee oo uu, jou."
"En jou in jouw moeder?"
"Ik snap het niet. Hetzelfde, toch? Ik hoor geen verschil."
"Je kunt het inderdaad niet horen. Maar het bezittelijk voornaamwoord jouw schrijf je met een w op het eind, en het persoonlijk voornaamwoord zonder. Net als uw en u, maar daar kun je het soms nog een beetje horen."
"O dat wist ik niet. Hoe moet ik dat weten?"
"Ik heb geen flauw idee. Misschien had je het ergens op kunnen pikken. Maar het is wel nuttig als je het verschil tussen persoonlijk en bezittelijk voornaamwoord kent."
"Jaja"
"Zal ik nog eens wat nuttigs vertellen dan?"
"Ja graag!"
"Stel je ligt voor het eerst in bed met je geliefde..."
"Aha, nou wordt het interessant!"
"En die vraagt jou opeens Mag ik jou kussen? Tenminste, je denkt dat je jee oo uu hoort (dat wil je misschien graag horen), maar misschien was het toch jee oo uu wee. Dat maakt nogal verschil."
"Ja nou!"
"Op zo'n moment kun je natuurlijk niet vragen Schrijf het effe op, want dan is de hele magie van het moment weg."
"Ja dat is wel een beetje suffig."
"Dat bedoel ik! Daar ga je met het nut van je spelling. Maar goed, wat doe je? Je kunt natuurlijk wel gokken, op grond van andere "signalen", maar dat is riskant. Tegelijkertijd kan dit moment bepalend zijn voor jullie hele relatie. Stel dat jij nu met een schaapachtig gezicht je hoofdkussen aanreikt, dan kun je het verder wel vergeten. Maar ook als jij met gesloten ogen en getuite lippen gaat liggen wachten loop je het risico een figuur te slaan."
"Pijnlijk!"
"Eigenlijk is er maar één oplossing."
"En die is?"
"Dat jij én je geliefde allebei een totale beheersing hebben over de benoeming van het voornaamwoord."
"Hoe helpt me dat dan?"
"Dan vraag je gewoon Persoonlijk of bezittelijk? en wie weet is het antwoord dan Persoonlijk natuurlijk, gekkie! en dan komt alles nog goed."
Lees minder

De taalprof legt zijn methode uit

Je hebt net de nieuwe CD van Marco Borsato voor je verjaardag gekregen. Je vriendje komt op bezoek en zegt: "Hee, dat is mijn CD!". Wat betekent dat? Dat is nogal makkelijk: het betekent dat hij vindt dat die CD zijn eigendom is. Hij denkt misschien dat jij hem hebt geleend, of gestolen, in ieder geval, hij gebruikt het woordje mijn in zijn "bezittelijke" betekenis.

Dit is waarschijnlijk de reden dat het woordje mijn hier benoemd moet worden als een bezittelijk voornaamwoord. Maar nu krijg je ineens Marco Borsato zelf op bezoek. Die komt je kamer binnen, ziet die CD liggen, en zegt: "Hee, dat is mijn CD!" Wat denk je nu?

Lees meer/ minder

Behalve dat je misschien in je zenuwen vergeet om om een handtekening te vragen, komt het waarschijnlijk geen moment bij je op dat Marco bedoelt dat die CD zijn eigendom is. Hij bedoelt waarschijnlijk: dat is een CD waarop liedjes staan die ik gezongen heb. Toch heet mijn daar nog steeds een bezittelijk voornaamwoord. Waarom? In ieder geval niet vanwege de "bezittelijke" betekenis!

Het wordt nog gekker, want nu verschijnt ook nog de producer van de CD van Marco Borsato op je kamer. Die komt binnen, ziet Marco met die CD in zijn handen staan en zegt: "Hee, is dat niet mijn CD?" Wat bedoelt die producer nou weer? Waarschijnlijk dat het een CD is die hij geproduceerd heeft, niet dat hij hem heeft volgezongen, of dat het zijn eigendom is.

Dan komt je tante naar boven, die al dat volk op je kamer maar verdacht vindt. Zij overziet het hele gezelschap, ziet Marco en zijn producer met die CD in hun handen, die jij nota bene van haar gekregen hebt, en ze zegt: "Zeg, is dat niet mijn CD?" Ook zij gebruikt het bezittelijk voornaamwoord mijn niet in een echte "bezittelijke" betekenis, en al evenmin bedoelt ze dat zij hem heeft volgezongen (je moet er even niet aan denken), of dat zij die CD geproduceerd heeft. Nee, zij bedoelt: dat is de CD die ik gekocht heb en aan jou voor je verjaardag heb gegeven. Voor altijd "Mijn CD", als je dat maar weet!

Het woord bezittelijk in de term bezittelijk voornaamwoord heeft dus maar bitter weinig met de betekenis "bezittelijk" te maken. Het is een oude term, uitgevonden door taalkundigen die vonden dat die "bezittelijkheid" een soort basisbetekenis van het bezittelijk voornaamwoord was. En daar zitten we nu maar mee opgescheept.

In feite is het bezittelijk voornaamwoord niets meer of minder dan een soort bijvoeglijke vorm van het persoonlijk voornaamwoord: mijn hoort bij ik, zijn hoort bij hij, haar hoort bij zij, enzovoorts. Mijn CD is De CD van mij, en in die woordgroep kan van bijna alles betekenen. Vrijwel elke relatie tussen ik en die CD kun je uitdrukken met van (en dus met het bezittelijk voornaamwoord mijn).

Soms ligt een bepaalde betekenis wel voor de hand. Mijn CD, zonder enige verdere informatie over wie het zegt, of in welke situatie, duidt inderdaad waarschijnlijk op een bezittelijke relatie, en heb je het over mijn vader, dan gaat het heel waarschijnlijk over een familierelatie, al kun je je voorstellen dat de ene toneelspeler tegen de andere zegt: Mijn vader was overtuigender dan die van jou, hiermee bedoelend dat hij de rol van vader overtuigender speelde dan de ander. Of  twee kinderen tekenen hun vader en zeggen mijn vader is mooier. Dan bedoelen ze "de vader die ik getekend heb". Je kunt werkelijk bijna alles uitdrukken met een bezittelijk voornaamwoord.

Het bezittelijk voornaamwoord is dus de bijvoeglijke vorm van het persoonlijke voornaamwoord. Het staat in het Nederlands vrijwel altijd bij een zelfstandig naamwoord (mijn CD, mijn vader), terwijl een persoonlijk voornaamwoord altijd alleen staat. Toch is er één geval waarin je het bezittelijk voornaamwoord zonder zelfstandig naamwoord gebruikt. Dat is als je bijvoorbeeld wil zeggen Mijn vader is slimmer dan jouw vader, en je kort dat in tot Mijn vader is slimmer dan de jouwe. Hier is jouwe niet meer bijvoeglijk (want er staat geen zelfstandig naamwoord bij), maar zelfstandig. Toch is het nog steeds een bezittelijk voornaamwoord, omdat de jouwe eigenlijk maar een afkorting is van jouw vader.

Sommige bezittelijke voornaamwoorden zien er exact hetzelfde uit als hun persoonlijke tegenhangers: jullie bijvoorbeeld, is persoonlijk voornaamwoord in jullie zijn te laat of ik bewonder jullie, maar het is bezittelijk voornaamwoord in jullie vriendjes zijn te laat en ik bewonder jullie werkstuk. Waarom? In die laatste twee voorbeelden wordt het voornaamwoord bijvoeglijk gebruikt en het drukt een relatie uit tussen jullie en die vriendjes of dat werkstuk (in het ene geval een vriendschapsrelatie en in het andere een soort "auteursrelatie").

Dat sommige bezittelijke voornaamwoorden zoveel lijken op persoonlijke voornaamwoorden is op het eerste gezicht wel lastig, vooral als je ze probeert te leren door domweg de rijtjes van buiten te leren (of nog erger, met ezelsbruggetjes). Als je snapt hoe die benoeming in elkaar zit en waarom persoonlijke voornaamwoorden persoonlijk zijn en bezittelijke voornaamwoorden bezittelijk, dan wordt het een stuk makkelijker.

Lees minder