Taalprof

De Taalprof plagieert

Het hoge woord moet er maar eens uit: de taalprof zit gewoon de negentiende-eeuwse taalkundige literatuur te plagiëren. Misschien heeft hij het zelf niet eens in de gaten, maar de overeenkomsten zijn te opvallend om ze aan het toeval toe te schrijven. Weliswaar is de taaltechnologie nog niet zover dat de voorbeelden ondubbelzinnig kunnen worden opgespoord, maar wie kan lezen wat die negentiende-eeuwers allemaal schreven, moeten de overeenkomsten in het oog springen.

Neem nou bijvoorbeeld dit stukje over het betrekkelijk voornaamwoord. Dat lijkt bijna letterlijk overgeschreven van een artikeltje van Lambert te Winkel in het Taalkundig Magazijn uit 1853!

Lees meer/ minder/ printversie

Net als Te Winkel begint de Taalprof met de constatering dat de term betrekkelijk voornaamwoord tot verwarring aanleiding geeft. Te Winkel doet dat natuurlijk op zijn negentiende-eeuws, maar er staat hetzelfde:

"In een vorig stukje [...] is gebleken, welk een nadeeligen invloed de gebrekkige benaming, aan een rededeel gegeven, op de beschouwing van den aard en het gebruik dier woordsoort oefenen kan. Ook de klasse der voornaamwoorden, die betrekkelijke genoemd worden, levert het bewijs, dat de definitie eener zaak dikwijls uit haren naam wordt afgeleid, wanneer er slechts eenig verband tusschen naam en zaak is op te merken, en dat zoodanig eene definitie doorgaans gebrekkig is."

Beetje omslachtig in onze ogen misschien, maar er staat dat een term snel aanleiding geeft tot een slordige definitie. Je bent geneigd een voornaamwoord al betrekkelijk te noemen als het "ergens betrekking op heeft."

De neiging is groot om het hele artikel van Te Winkel te citeren, want het is allemaal nog net zo actueel als anderhalve eeuw geleden. Zie bijvoorbeeld het volgende stuk:

"Ofschoon nu de nadeelige invloed der onjuiste, uit den naam afgeleide bepaling bij de betrekkelijke voornaamwoorden niet zeer in het oog loopt, en, voor zoo verre mij bekend is, zich niet in den stijl openbaart, zoo kan het toch niet anders, of eene verkeerde voorstelling moet bij het onderwijs op den geest des leerlings eene nadeelige uitwerking hebben, en dien afkeer verwekken, welke onafscheidbaar is van alle scheeve en onjuiste voorstellingen."

Mooie didactische theorievorming: het valt misschien in de praktijk nog wel mee, en voor je taalvaardigheid maakt het niet veel uit, maar "scheeve en onjuiste voorstellingen" hebben "op den geest des leerlings" "eene nadeelige uitwerking," ja ze verwekken zelfs afkeer. Geen wonder dat de grammatica niet een van de populairste onderdelen van het schoolvak is. Dat komt door die scheve en onjuiste voorstellingen.

"Zien wij, aan welke gebreken de genoemde definitie mank gaat," vervolgt Te Winkel. En vervolgens citeert hij de grammatica's van Weiland en Moonen, waarin betrekkelijke voornaamwoorden inderdaad (net als in de door de Taalprof geciteerde grammatica's) gedefinieerd worden als "zulke, welke betrekking hebben op personen of zaken, van welke te voren gesproken is." En net als de Taalprof roept Te Winkel uit:

"Maar ook de meeste andere voornaamwoorden wijzen op een te voren genoemd' persoon of ding terug, en kunnen dus in dien zin evenzeer op den naam van betrekkelijk aanspraak maken."

Dat geldt voor alle voornaamwoorden! Te Winkel draait zelfs de duimschroeven nog een slagje extra aan door op te merken dat er ook gevallen zijn waarin het betrekkelijk voornaamwoord zelfs vooruitwijst. Zo geeft hij het voorbeeld Wien God een ambt geeft, dien geeft Hij ook het verstand, waarin het betrekkelijk voornaamwoord wie naar zijn mening vooruitwijst naar het aanwijzend voornaamwoord dien. Daar zou je denk ik tegenwoordig over kunnen twisten, maar voor Te Winkel is het een mooie opmaat naar de genadeklap:

"De gebruikelijke bepaling is dus zelfs niet eens toereikende om de bepaalde zaak van andere dingen te onderscheiden; maar zij is nog veel minder geschikt om haren waren aard te leeren kennen. En toch is de juiste definitie niet zoo moeijelijk te vinden."

Daar kunnen Weiland, Moonen en al die andere knoeiers het mee doen. Ze worden hier door Te Winkel wel erg in de hoek gezet. En het wordt nog erger.

Net als 150 jaar later de Taalprof wijst Te Winkel op de dubbele functie van het betrekkelijk voornaamwoord. Het ziet eruit als een aanwijzend voornaamwoord, maar het heeft de belangrijke functie dat het een bijzin met een hoofdzin (of in elk geval een andere zin) verbindt. En dan krijgt Weiland weer een veeg uit de pan: "Weiland schijnt van deze eigenschap der relatieven geen helder bewustzijn te hebben gehad."

Dat wordt nog eens met een sterk voorbeeld uitgemolken:

"Zoo zegt hij althans "Somwijlen is die meer een aanwijzend dan een betrekkelijk voornaamwoord; en in dit geval mag het niet weggelaten worden, als: wie met zijn lot te vreden is, die is de rijkste." Hij was hier dus niet zeker van zijne zaak, en meende die als een relativum te moeten beschouwen, ofschoon een duister gevoel hem zeide, dat het eene andere soort van woord, een demonstrativum, was."

Het is de vraag of Weiland dat inderdaad zo vond, maar dat "duister gevoel" is te mooi om te laten liggen. Te Winkel strooit nog wat zout in de wonde:

"Dat hij meende die, hetwelk met het voorafgaande wie in betrekking staat, voor een relatief te moeten aanzien, was een natuurlijk gevolg van zijne eigene gebrekkige definitie: "de relativa hebben betrekking op personen of zaken, welke te voren genoemd zijn." Aan den anderen kant gevoelde hij al te wel het groote onderscheid tussen relativa en demonstrativa om niet in twijfel te geraken."

Je kon in de negentiende eeuw als grammaticus maar beter niet van zulke blunders maken, want je werd ongenadig en keihard aangepakt. Daar zijn de huidige shocklogs met al hun taalverruwing nog zachtaardige goeierds bij.

Maar om terug te keren naar de constatering aan het begin: de Taalprof plagieert dus. Valt hij daarmee als een oplichter door de mand? Misschien niet. Zoals eerder opgemerkt is de Taalprof een virtuele persoonlijkheid, die door de eeuwen heen opduikt bij grammaticale nood. In het huidige tijdsgewricht doet hij dat als schrijver van een weblog. In de negentiende eeuw waarde hij rond in de populariserende tijdschriften over grammatica. Zijn boodschap verschilt alleen in formulering, zijn missie is dezelfde: de wereld redden van het Grammaticale Onbenul.

Lees minder

Voor de liefhebbers

De taalprof jaagt weer eens de taalliefhebbers tegen zich in het harnas. Nou ja, de taalliefhebbers, in ieder geval de liefhebbers van de regel dat je waarvan niet zou mogen gebruiken voor personen. Veel mensen blijken te willen vasthouden aan de "oude schoolregel" (zoals de Schrijfwijzer hem noemt), dat je moet zeggen de vrouw van wie ik hou en niet de vrouw waarvan ik hou (en al helemaal niet de vrouw waar ik van hou, maar dat is weer een andere schoolregel).

Het is een van de "eeuwige kwesties", waarover al eeuwen gebakkeleid wordt. Ook de taalprof heeft het er al eerder over gehad, zelfs een tweede keer, met bijna desastreuze gevolgen. Maar afgelopen dagen was het weer raak.

Lees meer/ minder/ printversie

Misschien was het een beetje onbezonnen dat de taalprof in een discussie over wiens, wier en van wie een beetje laconiek opmerkte dat zijn voorkeur uitging naar waarvan. In plaats van de man of vrouw wiens naam ik ken of de man of vrouw van wie ik de naam ken kon je volgens hem beter zeggen de man of vrouw waarvan ik de naam ken.

Zo'n opmerking wordt de taalprof niet in dank afgenomen. De meest vriendelijke reactie was nog dat het "een nuttig onderscheid" was dat daarom gehandhaafd diende te worden. Maar verder viel de taalprof toch voor menigeen door de mand als "amateur" of "zeker geen neerlandicus" (wat voor sommige mensen juist als een compliment zou gelden). De taalprof zou toch moeten weten dat je met waarvan niet naar personen kunt verwijzen!

De mooiste reactie vond ik deze. Ik citeer hem niet om hem belachelijk te maken, maar omdat hij zo prachtig de kwestie illustreert: Overigens blijkt 'Taalprof' nu toch ook een amateur te zijn... 'Waarvan' wordt gebruikt voor zaken, niet voor personen. Daarvoor geldt nog steeds 'van wie' of, zoals gezegd 'wiens' of 'wier'.

Mooi hè? Waarvan gebruik je niet voor personen. Daarvoor gebruik je iets anders. Amper een zin later doe je met daarvoor wat je voor waarvan afkeurt.

Ik vind het trouwens wel een problematische regel hoor, zelfs als ik me er aan zou willen houden. Mag je zeggen Het publiek waarvoor ik schrijf? Dat zijn toch personen? Of mag je naar groepen personen ineens wel verwijzen met een voornaamwoordelijk bijwoord? Dus ook het volk waarover zij heerste, de menigte waaruit een gejoel opklonk? Mag dat wel? Dan moet die regel eigenlijk wel scherper geformuleerd worden.

En als dat mag, mag je dan wel het voornaamwoordelijk bijwoord gebruiken bij een aantal personen waarover ik het heb? Volgens sommigen is een aantal de kern van de woordgroep. Is dat aantal nog een persoon? Wie het weet mag het zeggen.

En als dát dan mag, als je met een voornaamwoordelijk bijwoord naar een aantal personen mag verwijzen, mag je dan ook met zo'n voornaamwoordelijk bijwoord naar een meervoud verwijzen als je dat meervoud bedoelt als een groep? Dus Drie personen waarvan ik er een ben? Ik vraag het maar.

Wie die schoolregel serieus neemt, zou er wel voor moeten pleiten dat hij dan eindelijk eens ondubbelzinnig geformuleerd werd. Want als je er goed over nadenkt rammelt hij aan alle kanten.

Lees minder

Meesters wil is wet

Sommige mensen worden erg boos als er getornd wordt aan de regels die ze vroeger op school geleerd hebben. Lees bijvoorbeeld deze reactie op mijn log over de regel dat je met wie voor personen zou moeten gebruiken en waarmee alleen voor zaken (en lees natuurlijk ook mijn reactie).

Wat is dat toch met die "schoolregels"? Zijn die in steen gebeiteld of zo? Zijn die boven elke discussie verheven? Mag je alleen "oogluikend" een schending van zo'n regel toestaan en moet je dan tot in lengte der dagen blijven horen dat het "eigenlijk" zó hoort maar vooruit, er is weer een betreurenswaardige taalontwikkeling aan de gang, en mensen worden steeds slordiger dus laat maar?

Lees meer/ minder

Een aantal mensen merken op dat die regel "zo goed aansluit bij mijn taalgevoel". Dat wil ik best geloven, maar wat betekent dat? Ik zou zeggen: dat die regel dan voor deze mensen overbodig is. Voor wie is hij dan wel bedoeld? Voor de mensen van wie het taalgevoel juist niet aansluit bij die regel. Welke mensen zijn dat? Mensen die het Nederlands niet als moedertaal spreken, en die proberen het Nederlands als vreemde taal onder de knie te krijgen? Daar kan ik inkomen, maar die mensen zouden volgens mij meer gebaat zijn bij regels die de dagelijkse praktijk beter weergeven. 

Het gekke is dat vooral de moedertaalsprekers zelf met deze regel worden lastiggevallen. Waarom? De taal is van de moedertaalsprekers, zeg nou zelf. Niet van de taalkundigen. Als het anders is, hoor ik dat graag, want dan moeten al die taalkundigen wel met die verantwoordelijkheid worden opgeleid. Hetgeen al decennia lang niet gebeurd is.

Als de taal inderdaad van de moedertaalsprekers is, waar ik toch maar even van uitga, dan is het op zijn minst een discussie waard wat het bestaansrecht is van een regel waarover de taalgebruikers het nog nooit in de geschiedenis van de taal eens zijn geweest. Nog nooit in de geschiedenis van het Nederlands hebben alle taalgebruikers (of zelfs maar de meerderheid!) waarmee uitsluitend gereserveerd voor zaken. Waarom is dat dan wel een regel die we op school geleerd hebben? Sorry hoor, maar dat lijkt me een voor de hand liggende vraag.

Misschien is het antwoord wel pijnlijk: omdat we bang zijn voor de grammatica. Zo bang, dat we zelfs zo'n onbenullig regeltje niet ter discussie durven stellen. Zo bang, dat we ons angstvallig vastklampen aan wat de meester vroeger op school vertelde, en onszelf wijsmaken dat dat precies aansluit op hoe wij toch al dachten. Zo komt het natuurlijk nooit goed met de grammatica.

Lees minder

Eeuwige kwesties (3): Dansen met iets plomps

Dit is er ook een: je vertelt over een feestje gisteravond, en over een meisje waarmee je gedanst hebt, en dan word je onderbroken door je gesprekspartner die zegt: "Is het niet een meisje met wie je gedanst hebt?" Weg verhaal. Je wordt bedankt.

Als het om personen gaat zou je moeten zeggen met wie, en als het om dingen gaat waarmee. Waar komt dat nou weer vandaan? Welke krankzinnige heeft deze "regel" op zijn geweten? Nou, niemand. Want die regel bestaat niet.

Lees meer/ minder

Allereerst moet ik weer even benadrukken dat de grammatica niet bedoeld is om goed en fout van elkaar te onderscheiden. De grammatica kan je vertellen hoe zinnen in elkaar zitten. In dit geval gaat het om bijvoeglijke bijzinnen (met wie/waarmee je gedanst hebt) die beginnen met een betrekkelijk voornaamwoord (wie) waar een voorzetsel bij staat (met), of met een betrekkelijk voornaamwoordelijk bijwoord (waarmee).

Ook moet ik opmerken dat dit eigenlijk helemaal geen grammaticale kwestie is. De keuze tussen met wie en waarmee is niet gebaseerd op grammaticaal getal of grammaticaal geslacht (zoals de keuze tussen de betrekkelijke voornaamwoorden die en dat), maar alleen op de betekenis. Dat heeft met grammatica niets te maken. Het gaat hier om een stijlvoorschrift.

Je zou dus met wie moeten gebruiken als het om personen gaat, en anders waarmee. Als je het nazoekt staat dat inderdaad in alle taaladviesbronnen (zie onder andere de taaladviesdienst van Onze Taal, en de taaladviesbank van de Taalunie). Ze zeggen allemaal ongeveer hetzelfde: het mag allebei, maar in schrijftaal kun je beter met wie gebruiken.

Maar wat een rare adviezen! In het advies van Onze Taal bijvoorbeeld over de vrouw waarvan/van wie je houdt, een stukje van 8 regels, staat drie keer dat de regel eigenlijk niet klopt: Na de verzekering dat je in schrijftaal met wie moet gebruiken, volgt de gebruikelijke toevoeging dat "in spreektaal [...] de vorm met waarvan echter vaker voor[komt]". Dan wordt opgemerkt dat je het voornaamwoordelijk bijwoord eigenlijk alleen voor "zaken" moet gebruiken. Maar ja: "In de praktijk worden waarmee, waardoor, waarvan, waarop, waarvoor, etc. ook vaak voor personen gebruikt." Maar goed, "Dat kunt u in schrijftaal beter vermijden". En wie van die stellige uitspraak schrikt wordt gelukkig weer gerustgesteld: "maar in gesproken taal is het geheel normaal".

Ja sorry, maar daar haak ik toch echt af hoor! Ik krijg hieruit de indruk dat het gebruik van het voornaamwoordelijk bijwoord massaal voorkomt, maar dat ergens op de wereld een of andere hypertaalgevoelige lezer bestaat waar we met zijn allen heel voorzichtig mee moeten zijn (ik schreef hier bijna: met wie we met zijn allen...). Wie is dat dan? Wie stoort zich hieraan? En belangrijker: waarom, in vredesnaam?

De taaladviesbank van de Taalunie geeft als extra service een serie citaten over deze kwestie uit de taaladviesliteratuur. Ik raad iedereen aan om de hele serie eerst eens door te lezen en dan dit stukje te vervolgen. Ik wacht wel even.

...

Wat vind je daar nou van? Ze hebben toch eigenlijk geen flauw idee wat dat voor een geheimzinnige "regel" is? Het Handboek Verzorgd Nederlands zegt het zelfs keihard: "Wie deze regel bedacht heeft, is ons onbekend. Dat er in het Nederlands een dergelijke regel bestaat of ooit bestaan zou hebben, is onjuist." Nou dan! Val ons er dan niet langer mee lastig, zou ik zeggen!

De andere adviezen bestaan voor het grootste deel uit krampachtige pogingen om deze door een onbekende verzonnen en niet bestaande regel toch te handhaven. Ja, het zou een "schoolregel" zijn. Hoezo? Wat is dat nou weer? Nee, de regel geldt voor "de schrijftaal". O ja? Waarom? Wat heeft dat onderscheid in dit verband voor nut dan? Misschien stoort je lezer zich eraan. O? Moeten wij ons taalgebruik dan afstemmen op de eerste de beste Grammaticale Onbenul die denkt dat niet bestaande "schoolregeltjes" dicteren hoe de taal in elkaar hoort te zitten? Wat is dat voor een belachelijke infantilisering van de taal?

Het Handboek Verzorgd Nederlands zegt niet te weten wie het allemaal verzonnen heeft, maar één van de citaten komt uit de "schoolgrammatica" van Den Hertog. De Taalunie citeert de druk uit 1973, maar de eerste druk stamt uit 1892, en de tweede staat integraal op het internet (bij www.dbnl.org).

Nou wil ik Den Hertog niet overal de schuld van geven, maar ik krijg het angstige vermoeden dat een van zijn uitspraken weer eens een eigen leven is gaan leiden. De Taaladviesbank citeert de volgende: "Het gebruik van pronominale bijwoorden van personen is niet uitgesloten, maar het heeft iets familiaars en soms iets plomps: De collega, waarover ik laatst sprak. De dame, waarmee ik gedanst heb."

Dat is inderdaad de meest pregnante formulering: het is "familiaar" en "plomp", als je het voornaamwoordelijk bijwoord gebruikt voor personen. Argumentatie, ho maar, het lijkt wel iets wat Den Hertog persoonlijk vindt. Misschien is het laatste voorbeeld zelfs wel opzettelijk. Het lijkt wel of Den Hertog vindt dat in deze zin de indruk wordt gewekt dat je met een dikke dame danst. Dus De dame, met wie ik gedanst heb, dan heb je met een ranke schone een menuet gedanst, en De dame, waarmee ik gedanst heb, dan is het een polka met een gezonde, rondborstige volksvrouw. Ja, ik kan wel snappen dat generaties van taaladviseurs je dan aanraden om het voornaamwoordelijk bijwoord te vermijden!

De Taaladviesbank geeft maar één citaat uit Den Hertog. Maar een halve bladzijde eerder zegt hij eigenlijk iets veel interessanters: "In het [middelnederlands] worden deze woorden, zoowel van personen als van zaken gebruikt; later zijn ze bij voorkeur (niet uitsluitend) van zaken gebezigd." Kijk kijk kijk! Wat moeten we daar nu weer van denken? Oprukkende beschaving?

Ik geloof helemaal niets van die uitspraak. Het lijkt mij een slag in de lucht, want wat zegt hij feitelijk? In de Middeleeuwen gebruikte men het door elkaar, en later ook (want niet uitsluitend voor zaken). Tellingen ontbreken, en ik denk dat het zeer problematisch zou zijn om die uit te voeren want je hebt vrijwel geen betrouwbare gegevens.

Conclusie? De "regel" dat je moet schrijven het meisje met wie je gedanst hebt in plaats van het meisje waarmee je gedanst hebt, heeft nooit bestaan, is op geen enkel grammaticaal onderscheid gebaseerd, en komt waarschijnlijk voort uit een persoonlijk taalgevoel van een grammaticus, dat door latere generaties van navolgers is opgevat als een stijlvoorschrift.

Waarom handhaaft die regel zich dan? Ik denk dat het komt door Grammaticaal Onbenul. Deze regel is gemakkelijk te begrijpen, gemakkelijk toe te passen, en die toepassing geeft je het aangename gevoel dat je iets begrijpt van de grammatica. Dat grammatica iets heel anders is (veel leuker!), en zich met totaal andere dingen bezighoudt, gaat zo totaal aan je voorbij. Zonde!

Lees minder

De Siamese tweeling

Tijdens zijn gevangenschap van de afgelopen weken deed de taalprof enkele verrassende ontdekkingen. Hij legde mensen de volgende zin voor: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen en hij groette mij vriendelijk. En hij vroeg: Wat is het onderwerp bij de persoonsvorm groette? En iedereen wees het goede antwoord hij aan. Toen veranderde de taalprof de zin een beetje tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette. En weer vroeg hij aan de mensen: Wat is het onderwerp bij de persoonsvorm groette? Nu raakte iedereen in verwarring, en de meeste mensen wezen ineens een bekende Nederlander als onderwerp van groette aan. Wat is hier aan de hand? Waarom maken mensen dit verschil? De taalprof zocht het uit, en ontdekte het geheim.

Lees meer/ minder

Je kunt het mensen ook gewoon vrágen: Waarom wijs je een bekende Nederlander aan als onderwerp van groette in de zin Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette? Waarom is het onderwerp niet die? Dan zeggen ze allemaal hetzelfde: Maar die verwíjst toch naar een bekende Nederlander? Ja, dat is waar. Maar in de zin Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen en hij groette mij vriendelijk verwijst hij óók naar een bekende Nederlander. Ja, maar dat vinden we toch anders. Aha.

Wie de serie over voornaamwoorden heeft gelezen (zie ook de FAQ), weet dat voornaamwoorden altijd verwijzen. Ze verwijzen naar andere woorden, naar dingen om je heen, naar dingen die je weet of personen die je kent. Dat doen ze allemaal: persoonlijke voornaamwoorden, bezittelijke, aanwijzende, zelfs vragende en onbepaalde. En natuurlijk ook de betrekkelijke voornaamwoorden. En in Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die mij vriendelijk groette, is die een betrekkelijk voornaamwoord.

Betrekkelijke voornaamwoorden zijn dus niet zo bijzonder in hun verwijzing (al schijnt iedereen dat wel te denken), maar in hun functie: ze doen iets speciaals, namelijk, een bijzin aan een grotere zin vastknopen. Eigenlijk zijn betrekkelijke voornaamwoorden gewone voornaamwoorden met iets extra's.

Je kunt het mooi zien als je de zin een beetje uitbreidt tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen voor wie geldt dat hij mij vriendelijk groette. Eigenlijk is het betrekkelijk voornaamwoord die alleen maar een beetje een handige afkorting voor dat onhandige voor wie geldt dat hij.

In die onhandige zin zou je hij toch onderwerp noemen, nietwaar? En wat nu als je die zin nog een beetje verandert: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen voor wie geldt dat ik hem vriendelijk groette. Nu is hem lijdend voorwerp. Maar je kunt weer  dat voor wie geldt en dat persoonlijk voornaamwoord hem afkorten tot: Ik kwam gisteren een bekende Nederlander tegen die ik vriendelijk groette. Nu is die dus het lijdend voorwerp. Handig woordje, dat betrekkelijk voornaamwoord!

Ik snap wel waarom mensen in verwarring raken. Die handige afkorting, die kun je alleen toepassen als je de bijzin die zo ontstaat ook vastknoopt aan iets in een andere zin. In het voorbeeld is dat een bekende Nederlander. Dat heet het antecedent van het voornaamwoord: datgene waar het voornaamwoord naar verwijst. Je kunt geen betrekkelijk voornaamwoord hebben zonder antecedent in de zin. Het betrekkelijk voornaamwoord en zijn antecedent staan dus, als een soort chirurgisch gescheiden Siamese tweeling altijd samen, maar los van elkaar, in de zin. Als het antecedent anders wordt (bijvoorbeeld een meisje), dan verandert ook het betrekkelijk voornaamwoord (dat): Ik heb gisteren een meisje ontmoet dat mij vriendelijk groette. Daarom heb je de neiging om het betrekkelijk voornaamwoord te vereenzelvigen met zijn antecedent. Je hebt het idee dat ze één persoon of ding zijn. Dat is dus taalkundig gezichtsbedrog.

Maar Siamese tweelingen zijn toch niet altijd operatief gescheiden? Soms zitten ze toch nog aan elkaar? Inderdaad, en zo is het ook met het betrekkelijk voornaamwoord. Soms, als het antecedent datgene is en het betrekkelijk voornaamwoord wat, of het antecedent is d(i)egene en het betrekkelijk voornaamwoord is wie, dan kunnen antecedent en betrekkelijk voornaamwoord versmelten tot één woord: Degene die het weet mag het zeggen, of Datgene wat je weet mag je zeggen, dat kun je ook formuleren als Wie het weet mag het zeggen en Wat je weet mag je zeggen. Dan heb je een betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent. Een hele mondvol in de benoeming, maar juist heel efficiënt in het gebruik.
Lees minder

Alleen voor Amsterdammers

"Taalprof, ik snap er nog steeds niks van!"
"Waarvan?"
"Van dat verschil tussen betrekkelijk en aanwijzend voornaamwoord."
"Wat snap je dan niet?"
"Nou, je vertelt dan wel dat je bij het aanwijzend voornaamwoord kunt wijzen met je vinger, en bij het betrekkelijk voornaamwoord niet, maar dat voel ik absoluut niet aan."
"O?"
"Ik kan soms bij een aanwijzend voornaamwoord ook niet zomaar wijzen."
"Hm. Da's jammer. En ik maar denken dat iedereen dat makkelijk aanvoelt."
"Nou, niet dus!"
Lees meer/ minder

"Nee. Ik merk het. Maar snap je dan wel dat een betrekkelijk voornaamwoord dient om twee zinnen te verbinden, en het aanwijzend voornaamwoord niet?"
"Ja, dat snap ik wel, maar als ik dan van dit of dat woord moet zeggen of het betrekkelijk of aanwijzend is, dan raak ik toch in de war."
"OK. Maar jij kwam toch uit Amsterdam, niet?"
"Ja, hoezo?"
"Maar dan kun jij van een ander deel van je taalgevoel gebruik maken!"
"O ja? Hoe dan?"
"Wel, Amsterdammers kunnen van betrekkelijke voornaamwoorden vrij makkelijk wie maken, maar van aanwijzende voornaamwoorden nooit."
"Hûh?"
"Kijk, neem weer die twee zinnen Die jongen, die ken ik niet, en Die jongen die daar loopt ken ik niet."
"Ja, OK."
"Van dat eerste die kun je nooit wie maken, nietwaar? Wie jongen die ken ik niet, en Wie jongen die daar loopt ken ik niet, dat is allebei niet goed, nietwaar?"
"Nee, dat klinkt voor geen meter."
"Maar wat als je nu dat tweede die vervangt door wie?"
"Ehh, Die jongen, wie ken ik niet... nee, dat is even slecht."
"En die andere?"
"Umm, Die jongen wie daar loopt ken ik niet, ehh, ja, nee, dat is ook niet goed, toch?"
"Maar probeer het nou eens aan te voelen als Amsterdammer!"
"Ja, als Amsterdammer kan ik dat wel zeggen, ja, is dat niet Johan Cruijff-Nederlands? Het team wie de bal heeft ken scoren?"
"Precies!"
"Maar dat is toch niet goed?"
"Wat zou dat? Het is inderdaad geen standaardtaal, maar het geeft jou wel een manier om een betrekkelijk voornaamwoord te herkennen. Want dat wordt door Amsterdammers makkelijk door wie vervangen. Het aanwijzend voornaamwoord kan ook in het Amsterdams nooit wie worden."
"Jaja. Maar nou ben ik toevallig Amsterdammer. Hoe ga je dit aan anderen uitleggen?"
"Ja dat is nog wel een probleem. Maar misschien heb je als niet-Amsterdammer ook wel een taalgevoel over het Amsterdams."
"Hoezo?"
"Dat gevoel is gebaseerd op het verschil tussen betrekkelijk en aanwijzend voornaamwoord. Maar dát verschil kennen we allemaal. De kunst is alleen om bij dat gevoel te komen."
Lees minder

Schimmige betrekkingen

Eindelijk! Het sluitstuk van de inmiddels beruchte serie over voornaamwoorden. Na het persoonlijke, bezittelijke en vragende voornaamwoord (met een uitstapje of  drie naar het wederkerende en wederkerige voornaamwoord), en een uitleg over het aanwijzende en het onbepaalde voornaamwoord, geeft de taalprof nu eindelijk opening van zaken over het betrekkelijk voornaamwoord. Dat werd tijd!

"Het betrekkelijk voornaamwoord heeft betrekking op een ander woord." Zo wordt het meestal uitgelegd. Wikipedia doet het zo, learnonline, Collegehulp, en diverse andere vaklokalen voor het onderwijs van allerlei niveau's. Allemaal suggereren ze dat de term betrekkelijk voornaamwoord te maken heeft met het feit dat dit voornaamwoord betrekking heeft op een ander woord. Fout, fout, helemaal fout! Zo leer je het nooit!

Lees meer/ minder

Waarom is dat fout? Het betrekkelijk voornaamwoord hééft toch betrekking op een ander woord? Jawel, maar alle voornaamwoorden hebben dat! Alle voornaamwoorden verwijzen, dat is het kenmerk dat de voornaamwoorden verbindt. Als je zegt dat het speciale van het betrekkelijk voornaamwoord is dat het verwijst, dan noem je alleen maar een eigenschap die het deelt met alle andere voornaamwoorden. Daarmee kun je het betrekkelijk voornaamwoord dus nooit onderscheiden van, bijvoorbeeld, het aanwijzend voornaamwoord.

Het gevolg is dat het betrekkelijk voornaamwoord het voornaamwoord is dat het meest verward wordt met andere voornaamwoorden. Zelfs de in andere opzichten voorbeeldige website NedWeb verwart op een pagina met enkele belangrijke grammaticale begrippen tot twee keer toe een aanwijzend met een betrekkelijk voornaamwoord. En dat is dan universitair niveau, veel hoger kun je niet gaan.

Hoe moet het dan wel? Waarom heet het betrekkelijk voornaamwoord betrekkelijk? Omdat het de betrekking verzorgt tussen een bijzin en de zin waar die in staat. De Latijnse naam voor het betrekkelijk voornaamwoord is relativum, en van die term maken de meeste andere Europese talen gebruik: relative pronoun, pronom relatif, Relativpronomen, pronombre relativo. Die term maakt het duidelijker: het betrekkelijk voornaamwoord legt een relatie, en wel tussen de bijzin en iets in een andere zin. In een zin als De cd die jij gekocht hebt is goed legt het woordje die een relatie tussen de zin De cd is goed en die jij gekocht hebt. Met het woordje die worden die twee zinnen "in elkaar gevlochten".

Het verwarrende van het betrekkelijk voornaamwoord is dat het in veel opzichten lijkt op andere voornaamwoorden. Net als een aanwijzend voornaamwoord dat kan, verwijst het betrekkelijk voornaamwoord naar andere woorden in de zin. Maar het betrekkelijk voornaamwoord wijst nooit ("deiktisch") naar iets buiten de zin. En net als het vragend voornaamwoord graag op de eerste plaats van de zin staat,  zo staat het betrekkelijk voornaamwoord altijd vooraan de bijzin.

Ook de vorm van het betrekkelijk voornaamwoord lijkt op deze twee andere voornaamwoorden: het betrekkelijk voornaamwoord kan die of dat zijn (net als een aanwijzend voornaamwoord), maar ook wie, wat of welke (net als een vragend voornaamwoord).

Maar hoe moet je dat dan allemaal uit elkaar houden? Nou, bij die en dat is het nogal makkelijk. Als die woorden bij een zelfstandig naamwoord staan (die cd, dat boek), dan zijn ze zeker aanwijzend. Komen ze los voor, dan zijn ze aanwijzend als je op het moment dat je ze uitspreekt met je vinger iets kunt aanwijzen (dat is het kenmerk deiktisch, waarover je in deze log kunt lezen).

Probeer het maar eens uit. Ga voor de spiegel staan, en spreek de volgende zin uit: Die cd, die heb ik gekocht. Probeer nu allebei die woordjes die te beklemtonen, en maak op hetzelfde moment een wijzend gebaar met je vinger (doet er niet toe in welke richting). Als het goed is voel je dat dat best kan. Beide woordjes die zijn dan ook aanwijzend voornaamwoord. Probeer nu hetzelfde met de zin Die cd die ik gekocht heb, is leuk. Merk je dat je bij het eerste woordje die nu wel kunt wijzen en bij het tweede niet? Dat tweede woordje die is het betrekkelijk voornaamwoord.

Wanneer gebruik je nu die en dat, en wanneer wie en wat? Sommige mensen kunnen zich daar heel erg over opwinden, maar voor de grammaticale ontleding is het onbelangrijk. Als Johan Cruijff zegt Het team wie de bal heeft ken scoren, dan gebruikt hij wie als betrekkelijk voornaamwoord. In de standaardtaal moet het in dit geval dat zijn, maar het blijft een betrekkelijk voornaamwoord.

Trouwens, als je snapt wat een betrekkelijk voornaamwoord is (een beetje aanwijzend, een beetje vragend), dan begrijp je ook waarom de woorden wie en dat hier gemakkelijk verward kunnen worden.

Als je in taaladviezen zoekt, kun je verschillende ingewikkelde regels vinden over hoe je moet bepalen wanneer het betrekkelijk voornaamwoord die, dat, wie of wat moet zijn. De gekste regel is deze: Als het betrekkelijk voornaamwoord in de bijzin meewerkend voorwerp is, moet het altijd wie of wat zijn (de jongen (aan) wie ik een sms gestuurd heb). In alle andere gevallen geldt de volgende eenvoudige regel:

• Als het betrekkelijk voornaamwoord de betrekking verzorgt met een woord waar ook een aanwijzend voornaamwoord bij kan staan, kies dan dezelfde vorm als dat aanwijzend voornaamwoord;
• Anders is het wat.

Dus: in de zin Het team wie de bal heeft ken scoren verzorgt het betrekkelijk voornaamwoord de betrekking tussen de bijzin en het woord team. Bij team past het aanwijzend voornaamwoord dat (dat moet je natuurlijk wél weten!), dus het betrekkelijk voornaamwoord zou ook dat moeten zijn.

In de zin Iets wat ik nog wil zeggen is dit legt het betrekkelijk voornaamwoord een relatie tussen de bijzin en iets. Bij iets past geen aanwijzend voornaamwoord, dus het betrekkelijk voornaamwoord is wat. Ook in Het beste wat mij kan overkomen gaat de voorkeur uit naar wat, omdat dat beste niet echt goed klinkt. En in Ik kon jou niet bereiken, wat mij erg teleurstelde is het ook wat, omdat het een relatie legt tussen de bijzin wat mij erg teleurstelde en de hele vorige zin (niet één bepaald woord).

Maar wat is nou een betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent? Ja, hoho, ik kan niet alles ineens vertellen! Dat bewaar ik voor een andere keer.

Lees minder