Taalprof

De contaminatie-analyse beweert dat als X zijnde ontstaat doordat mensen als X verwarren met X zijnde en als resultaat een verhaspeling produceren. Ik vond het onwaarschijnlijk dat mensen als X zouden verwarren met X zijnde, want, zo veronderstelde ik, X zijnde komt in het hedendaagse Nederlands niet meer voor, in ieder geval niet met een zelfstandig naamwoord op de plaats van X. Op dat punt ben ik gecorrigeerd, omdat een lezer inderdaad hedendaagse voorbeelden van X zijnde heeft aangetroffen. Maar ik blijf het onwaarschijnlijk vinden dat een taalgebruiker zich bij het uitspreken van een veel voorkomende taalvorm als als X laat beïnvloeden door een vorm als X zijnde die veel minder frequent is, om daar dan als X zijnde van te maken.

Ook taalhistorisch lijkt de contaminatie-analyse niet te verdedigen, omdat als + tegenwoordig deelwoord de oudste papieren heeft. De vorm als X is later ontstaan, en volgens de gangbare opvatting is als X zijnde een versteend overblijfsel van de oude vorm.

Maar er is meer. Neem eens de voorbeeldzin Als begaafd musicus wint hij vele prijzen. Dat is een schoolvoorbeeld van een bepaling van gesteldheid. De betekenis is zoiets als: "Hij wint vele prijzen omdat hij een begaafd musicus is."

Ik vind het moeilijk om deze voorbeeldzin uit te breiden met een lidwoord. Je krijgt dan Als een begaafd musicus wint hij vele prijzen. Volgens mij onstaat er nu een betekenis waarin gesuggereerd wordt dat hij vele prijzen wint "net als een begaafd musicus", of "alsof hij een begaafd musicus is". Nu hebben we geen bepaling van gesteldheid meer, maar een bijwoordelijke bepaling van vergelijking. Er wordt niet meer gezegd dat hij een begaafd musicus is, maar hij wordt vergeleken met een begaafd musicus.

In de constructie zonder als en met zijnde ontstaat dit betekenisverschil niet: in mijn taalgevoel is Een begaafd musicus zijnde wint hij vele prijzen beter dan Begaafd musicus zijnde wint hij vele prijzen, maar beide blijken voor te komen dus daar hoor je mij niet over. De reden dat het betekenisverschil niet optreedt is ongetwijfeld te verklaren vanuit de betekenis van als, die vergelijking (zoals) of hypothese (indien) kan inhouden. Zonder als heb je blijkbaar die twee mogelijkheden niet.

Maar nu de variant met als én zijnde. Het is natuurlijk altijd lastig om te oordelen over taalvormen die gewoonlijk afgekeurd worden, maar ik voel een duidelijk verschil tussen Als begaafd musicus zijnde wint hij vele prijzen en Als een begaafd musicus zijnde wint hij vele prijzen. Vond ik zonder als de eerste variant slechter, nu vind ik juist de tweede variant een stuk slechter. Eerlijk gezegd vind ik hem onmogelijk. Ik geloof niet dat iemand dat zo zou zeggen. De eerste variant mag dan afgekeurd worden, hij komt ongetwijfeld voor, de tweede variant volgens mij absoluut niet.

Wat betekent dat? Dat betekent dat de variant als X zijnde uitsluitend voorkomt in zinnen waarin als X een bepaling van gesteldheid is. Niet in zinnen waarin als X een bijwoordelijke bepaling van vergelijking is.

De contaminatie-analyse maakt geen gebruik van de zinsdeelfunctie, en heeft dus geen mogelijkheden om dit verschijnsel te verklaren. Als je daarentegen aanneemt dat mensen zijnde toevoegen aan als X juist om uit te drukken dat "iemand X is" (en niet alleen met een X vergeleken wordt), dan volgt het automatisch.

Mijn conclusie is dat de contaminatie-analyse van als X zijnde bij een kritische beschouwing door de mand valt, en dat deze taalvorm beter kan worden verklaard vanuit de zinsdeelfunctie. Bovendien blijkt maar weer eens dat je de zinsontleding heel goed kunt gebruiken om erachter te komen hoe de taal in elkaar zit. Een gemakkelijke term als "contaminatie" zegt in feite niets meer dan: "Tja, mensen halen twee vormen door elkaar." Je zou bij zo'n bestempeling altijd ten minste moeten vragen waarom die mensen dat dan zouden doen.

Gepubliceerd door Taalprof om 11:14 | Permanente link | Reacties (2) | Reageer

Het grootste gevaar voor de grammatica

Veel mensen ergeren zich vaak aan allerlei taalverschijnselen (zoals bijvoorbeeld de zin Veel mensen irriteren zich vaak aan allerlei taalverschijnselen of zoals bijvoorbeeld in plaats van alleen zoals of bijvoorbeeld). Hoe zit het met de taalprof? Of is dat weer zo'n supertolerante alles-moet-kunnentaalkundige? Nee hoor, ook de taalprof wordt het wel eens rood voor ogen. Met name ergert hij zich groen en geel aan stempeltermen.

Wat zijn stempeltermen? Dat zijn termen die zonder verdere argumentatie gebruikt worden om een taalverschijnsel te bestempelen. Anglicisme is er zo een (en vroeger germanisme of gallicisme).

Hoe gaat dat in zijn werk? Wel, neem een taalverschijnsel waar je je aan stoort, en zoek naar een formulering die er genoeg op lijkt in het Engels. Vervolgens roep je heel beslist "Anglicisme!" en klaar. Argumentatie overbodig. Voorbeeld? Neem de constructie de snelste tijd ooit. Dat is woord voor woord gelijk aan het Engelse the fastest time ever. Dat geeft je in het Nederlands de gemakkelijke mogelijkheid om de stempelterm anglicisme erop te drukken. Hoe je dat zou moeten aantonen is onduidelijk, maar dat hoeft ook niet. Niemand die het je zal vragen. Dat die constructie in het Engels ook aan taalkritiek onderhevig is, en dat je dus ook de Engelse taalkritiek op de Nederlandse vorm kunt toepassen (want die Engelsen kunnen the fastest time ever natuurlijk geen anglicisme noemen), dat is allemaal veel te veel denkwerk. Stempeltermen zijn de dood in de pot voor grammaticale discussie.

Nog ergerlijker is de stempelterm contaminatie. Ook zo makkelijk. Kritiek op een taalvorm? Zoek twee andere taalvormen die elk een deel van de taalvorm voor hun rekening kunnen nemen, stempel in rood contaminatie erop en je succes is verzekerd. Oei, contaminatie!

Er valt ook niet te argumenteren tegen de echte contaminatiestempelaars. Bij mijn weten bestaat er geen methode om contaminatie met zekerheid aan te tonen (je zou daarvoor psycholinguïstische experimenten kunnen doen om de breinactivatie van de twee andere constructies bij de productie van de contaminatie te meten), dus het is allemaal een kwestie van aannemelijk maken. Maar de contaminatiestempelaar hoeft bijna nooit iets aannemelijk te maken: de kracht van de veroordeling is het argument.

Ik maakte het gisteren nog mee: in dit logje gaf ik een analyse van de constructie als muzikant zijnde, gebaseerd op een ontleding als bepaling van gesteldheid. Mijn redenering was dat de normale betekenis van de bepaling van gesteldheid het optreden van het woord zijnde kon verklaren. Dat plaatste ik tegenover de stelling dat als muzikant zijnde een contaminatie zou zijn van als muzikant en muzikant zijnde. Want dat laatste zegt niemand, schreef ik er nog bij.

Wat gebeurt er: meteen springen er twee lezers bovenop met de opmerking dat muzikant zijnde wel degelijk voorkomt, en trouwens dat hoeft niet eens want als er maar een paar mensen zijn die het gebruiken dan zijn zij de aanstichters van de contaminatie en de rest kopieert het gewoon. Geen woord over de vraag waarom de analyse van de taalprof ("interessante kijk!") verkeerd zou zijn. Als het verschijnsel theoretisch contaminatie zou kunnen zijn, dan is het dat blijkbaar ook. Op deze manier smoort de stempelterm elke verder discussie.

Hoe moet het dan wel? Laat ik vooropstellen: ik wil best aannemen dat contaminatie een voorstelbare verklaringsgrond is voor taalverschijnselen, maar het lijkt me heel moeilijk aan te tonen. In dat geval zou contaminatie een verklaring kunnen zijn als alle andere verklaringen falen. Bij twee verklaringen die allebei niet goed aan te tonen zijn, zou de aannemelijkheid van beide op een eerlijke manier moeten worden vergeleken.

Contaminatie kan voor bijna elk verschijnsel verzonnen worden. Neem bijvoorbeeld een duidelijke taalfout als Ik dacht dat ik de brieven verstuurd hadden. Meervoud in plaats van enkelvoud. Komt wel eens voor, zeker in spreektaal. Vergissing van de taalgebruiker. Maar stel nu eens dat ik zou zeggen: dat is een contaminatie van Ik dacht dat ik de brieven verstuurd had en Ik dacht dat wij de brieven verstuurd hadden. Ik beweer dat niet, maar stel dat ik het zou doen. Hoe kun je nu aantonen dat ik ongelijk heb?

Ik wil maar zeggen: stempeltermen zijn het grootste gevaar voor grammaticale discussie.

Gepubliceerd door Taalprof om 11:45 | Permanente link | Reacties (12) | Reageer

Het nut van de bepaling van gesteldheid

De Taalprof praat ook wel eens met andere mensen uit het onderwijs. Zo kwam hij laatst met een collega te spreken over schrijfonderwijs. Zij beaamde dat je daarvoor wel iets aan grammatica moest doen, maar liefst niet al te veel. De bepaling van gesteldheid bijvoorbeeld, had geen enkel nut voor het onderwijs in de taalbeheersing. Die kon gerust worden gerangschikt onder de categorie "Hoef je niet te kennen."

Toch sneu voor de bepaling van gesteldheid. Maar is het wel terecht?

Natuurlijk is dat niet terecht. De bepaling van gesteldheid is, met het naamwoordelijk gezegde, een van de centrale constructiemogelijkheden in de Nederlandse taal. Je moet je wel in heel rare bochten wringen om die term te vermijden als je het over zinsbouw hebt. Gek genoeg is dat precies wat er lijkt te gebeuren.

Neem nou bijvoorbeeld een van die clichékwesties uit de taaladviesliteratuur als de constructie Als muzikant zijnde kan ik dat wel waarderen. Gek genoeg vind je die kwestie niet op taaladvies.net, maar wel op de site van Onze Taal. Daar staat een uitleg zonder de term "bepaling van gesteldheid," maar juist door het ontbreken daarvan wordt het er niet duidelijker op.

Als muzikant zijnde wordt een contaminatie genoemd van als muzikant en muzikant zijnde. Daar moet je vooral niet over nadenken, anders wordt het onbegrijpelijk. Waarom? Laat ik dat toch maar even uitleggen.

Een contaminatie is het door elkaar halen (verhaspelen) van twee taalvormen. Die twee taalvormen moeten op de een of andere manier in je taalvermogen zitten, nietwaar? Je combineert twee bekende vormen tot een nieuwe vorm. Maar er is geen enkele hedendaagse taalgebruiker die de taalvorm muzikant zijnde nog gebruikt. Er is niemand die zegt Muzikant zijnde kan ik dat wel waarderen. Dus wat valt er eigenlijk te verhaspelen? Hoe kun je iets verhaspelen met iets wat je niet kent?

Dat hele contaminatieverhaal gaat dus blijkbaar niet op, maar wat is er dan wel aan de hand? Waarom wordt als muzikant door zoveel mensen uitgebreid tot als muzikant zijnde?

De taaladviseurs van Onze Taal proberen de zaak een beetje te redden door een vage analyse uit het woordenboek. Van Dale noemt het voorbeeld Hij werd uitgenodigd als zijnde een verre neef en signaleert hier "een verklarende nuance" als betekenis van als. Dat als zijnde zou dan "de duidelijkheid verhogen." Echter, Van Dale noemt onder die "verklarende nuance" twee voorbeelden zonder zijnde en eentje met. Geen woord over die toevoeging van zijnde, laat staan dat de combinatie van als en zijnde duidelijker zou zijn.

Stel nu dat iedereen zou weten wat een bepaling van gesteldheid is, zou dat helpen? Ik denk het wel. Ik neem de proef op de som. In de volgende twee alinea's leg ik uit wat je moet weten van de bepaling van gesteldheid, en in de alinea daarna bespreek ik die als zijnde-constructie.

Een bepaling van gesteldheid is een soort verborgen naamwoordelijk gezegde. In de zin Ik viel uitgeput op de grond zeg ik dat ik op de grond viel en dat ik daarbij uitgeput was. Met andere woorden, de betekenis "ik ben uitgeput" zit vervlochten in de zin Ik viel op de grond. In de zin ik ben uitgeput noem je uitgeput het naamwoordelijk deel van het gezegde. In die vervlechtingsconstructie noem je uitgeput de bepaling van gesteldheid. Zelfde betekenis, andere constructie. Maar dat betekent dat je bij de zin Ik viel uitgeput op de grond onwillekeurig dat zijn erbij denkt. Je denkt: ik viel op de grond en ik was uitgeput.

Dat is mooi: je kunt dus een zin voorzien van een soort extra naamwoordelijk gezegde door alleen een naamwoordelijk deel erbij te zetten. Dat noem je dan een bepaling van gesteldheid. Als dit naamwoordelijk deel een bijvoeglijk naamwoord is (doodmoe), of een voltooid of onvoltooid deelwoord (uitgeput of zuchtend), dan kan dit zonder verdere toevoegingen. Gaat het om een zelfstandig naamwoord, dan komt er als bij: ik viel als Groninger een beetje uit de toon ("ik viel uit de toon, omdat ik Groninger was"). Waarom? Tja, dat is een lastige vraag. Vroeger kon het zonder als, maar dan kwam er vaak zijnde bij. Tegenwoordig kan het nog wel zonder als of zijnde, maar alleen in formeel taalgebruik en vooraan de zin: Directeur van een grote multinational, had hij een riant salaris.

In de zin Als muzikant kan ik dat waarderen is als muzikant een bepaling van gesteldheid. De betekenis is "Omdat ik muzikant ben kan ik dat waarderen." De bepaling van gesteldheid begint met als, omdat muzikant een zelfstandig naamwoord is. Omdat de bepaling van gesteldheid een naamwoordelijke betekenis heeft, denk je daar altijd het koppelwerkwoord zijn bij. Sommige mensen zijn geneigd om dat werkwoord er ook echt bij te zetten, in de vorm van het tegenwoordig deelwoord zijnde. Dat komt omdat een werkwoord in de functie van bepaling van gesteldheid altijd de vorm van een deelwoord aanneemt. Taalcritici vinden toevoeging van zijnde onnodig, omdat die betekenis al in de bepaling van gesteldheid opgesloten zit.

Gepubliceerd door Taalprof om 15:53 | Permanente link | Reacties (18) | Reageer

Prijs verdeelt genootschap

Nieuws van het Frits Barendgenootschap! Deze nog relatief onbekende vereniging die strijdt tegen de onnodige bepaling van gesteldheid dreigt verscheurd te worden door interne conflicten. Aanleiding vormen twee prijzen die de vereniging heeft ingesteld voor taalgebruikers die zich in positieve of negatieve zin onderscheiden door hun taalgebruik, in het bijzonder met betrekking tot de bepaling van gesteldheid.

Taalgebruikers die veel onnodige bepalingen van gesteldheid gebruiken, kunnen voortaan rekenen op het zwartkijkertje, en zij die de bepaling van gesteldheid succesvol vermijden kunnen worden genomineerd voor het goedmakertje.

Het conflict is ontstaan door de naam goedmakertje.

Het bestuurslid Basta vond dat in het woord goedmakertje te zeer sprake was van een onnodige bepaling van gesteldheid en diende een motie van wantrouwen in. Toen die verworpen werd, trok hij zijn conclusies en verliet hij de vereniging. De heer Fijntjes, voorzitter van het genootschap, reageert teleurgesteld: "Beide prijzen hebben namen met een knipoog. Het woord zwartkijkertje is afgeleid van de uitdrukking zwart kijken. Hierin lijkt zwart wel een bepaling van gesteldheid, maar dat is het niet. Immers, wie zwart kijkt, ís zelf niet zwart. Zwart is daar dus een bijwoordelijke bepaling. Bij goedmakertje ligt het anders: als je iets goed maakt, dan wordt het daardoor ook goed. Het genootschap wil hiermee echter uitdrukken dat het een gematigd standpunt inneemt: als je van een constructie met bepaling van gesteldheid een zelfstandig naamwoord maakt, is daarmee de bepaling van gesteldheid voldoende geneutraliseerd. Technisch is het dan geen bepaling van gesteldheid meer, en wordt het ook niet zo benoemd."

De heer Basta ziet het anders: "Dit is nou typisch zo'n voorbeeld van een halfzachte benadering waardoor de bepaling van gesteldheid steeds verder voortwoekert in de Nederlandse taal. Dit staat haaks op de oorspronkelijke doelstellingen van het genootschap: de totale uitbanning van de bepaling van gesteldheid uit de Nederlandse grammatica." Maar waarom is dat zo belangrijk? De heer Basta: "Reken eens uit hoeveel kostbare onderwijstijd er bijvoorbeeld verloren gaat aan de bepaling van gesteldheid! En met welk doel? Wat heb je eraan als je weet wat een bepaling van gesteldheid is? Daarom zou de bepaling van gesteldheid gewoon afgeschaft moeten worden. En dat kan alleen als we haar in de taal zelf krachtig bestrijden."

Taalkundigen zijn niet zo gelukkig met de acties van het genootschap. Zo wijst Britney Zinsneijder, taalkundige aan de Universiteit van Amsterdam, erop dat de bepaling van gesteldheid juist een erg efficiënte constructie in de taal is: "Als je zegt Jan klopte neuriënd de slagroom stijf, dan zeg je drie dingen tegelijk in één zin: Jan klopte de slagroom, Jan neuriede, én de slagroom werd stijf als gevolg van het kloppen. Als we daar telkens drie afzonderlijke zinnen voor nodig zouden hebben, zou dat een ontzettende tijdverspilling opleveren. De economische gevolgen daarvan zijn niet te overzien."

De heer Basta reageert laconiek: "Die taalkundigen willen gewoon zorgen dat ze werk houden. Dat gaat helemaal nergens over. Weg met dat zinsdeel!" Hij overweegt om een radicalere beweging op te richten (werktitel: het Barbara Barend Genootschap) die de bepaling van gesteldheid met alle middelen zou moeten proberen uit te roeien. Basta: "Wij gaan de mensen zelf vragen wat zij van de bepaling van gesteldheid vinden en wat we ertegen kunnen doen. Er is veelbelovend onderzoek in China, dat taaltechnologische apparatuur heeft ontwikkeld om bepalingen van gesteldheid in spontane spraak te detecteren. Daaruit kan een biofeedbackmethode worden ontwikkeld die de taalgebruiker een stroomschok geeft bij het uitspreken van een bepaling van gesteldheid. De ergste zondaars zouden daarmee moeten worden behandeld. Dan leren ze het wel af."

Lees minder

Gepubliceerd door Taalprof om 10:46 | Permanente link | Reacties (4) | Reageer

Nog één keer de bepaling van gesteldheid

Ik kan mij voorstellen dat jullie allemaal tijdens de kerstvakantie nog eens alle logs over de bepaling van gesteldheid hebben zitten lezen. De statistieken vertonen dan wel een dramatische daling van het aantal lezers, maar misschien heb je het uitgeprint en zit je er met rooie oortjes mee op de bank, dat zal het zijn.

Dan denk je misschien: Hee, klopt dat wel, wat de taalprof daar allemaal beweert over de bepaling van gesteldheid? Dat het een predicaat is, net als het naamwoordelijk deel van het gezegde? Dat je dus alle naamwoordelijke delen van het gezegde ook kunt gebruiken als bepaling van gesteldheid? Is dat wel zo?

Hoe zit het dan met een naamwoordelijk deel dat bestaat uit een zelfstandig naamwoord, eventueel met een lidwoord of nadere bepalingen erbij? Hij is premier, zij is de minister, dat soort zinnen? Je kunt toch niet zeggen, net als Zij kwam lachend de kamer binnen iets als Zij kwam minister de kamer binnen? Nee, dat kan niet. Dan moet er een woordje bij: Zij kwam als minister de kamer binnen. Of Hij werd tot premier benoemd. Ook al horen die woordjes als en tot niet bij het predicaat, ze moeten worden toegevoegd als het predicaat als bepaling van gesteldheid gebruikt wordt. Waarom? En wat zijn dat dan voor woordjes?

Om met de laatste vraag te beginnen: het zijn voegwoorden, en daar ligt meteen ook de verklaring voor het verschijnsel. Want voegwoorden zijn eigenlijk zelf geen zinsdeel, ze voegen alleen zinsdelen samen. En om een zelfstandig naamwoord als bepaling van gesteldheid te gebruiken heb je zo'n voegwoord nodig.

Is tot een voegwoord? Maar tot is toch een voorzetsel? Nee, tot is een voegwoord in zinnen als Hij rust niet tot hij het gevonden heeft. En dat is precies de gebruikswijze in de bepaling van gesteldheid met tot.

Je kunt het zien als je de bepalingen van gesteldheid aanvult tot hele bijzinnen. In de vorige zin had ik ook kunnen schrijven ...tot het hele bijzinnen zijn. Een zin als Klop de eieren tot een luchtig mengsel kun je ook formuleren als Klop de eieren tot het een luchtig mengsel is. In die uitgebreide formuleringen zie je dat het predicaat een naamwoordelijk deel van het gezegde wordt.

Dat tot hier geen voorzetsel is kun je ook zien aan het feit dat je er geen voornaamwoordelijk bijwoord van kunt maken. Je kunt niet zeggen Klop de eieren daartoe, of Hij werd daartoe gekozen.

Met de bepalingen van gesteldheid met als is nog iets leuks aan de hand. In het hedendaagse Nederlands betekent het voegwoord als alleen iets als "indien", maar bij de bepaling van gesteldheid geeft het gelijktijdigheid aan. Voor de verleden tijd gebruiken wij daarvoor in hele zinnen het voegwoord toen, voor het heden gebruiken we terwijl of nu, en voor de toekomst als. Kijk maar: Als premier woonde hij in het Catshuis is Toen hij premier was woonde hij in het Catshuis, en Als premier zal hij in het Catshuis wonen wordt Als hij premier is zal hij in het Catshuis wonen. En Als premier woont hij nu in het Catshuis kun je herformuleren tot Terwijl hij premier is woont hij nu in het Catshuis (al heb je wel de neiging om daar extra betekenis aan toe te kennen zodat je gaat herformuleren met omdat of aangezien).

En dan is er nóg iets eigenaardigs aan de hand met als. Het kan namelijk ook als vergelijking gebruikt worden. Het verschil is duidelijk te zien in een zin als: Hij woonde als een beest op kamers. Hier wordt zijn manier van wonen vergeleken met die van een beest, maar hij is zelf geen beest. Die betekenis dringt zich wel op in de zin Hij woonde als beest op kamers. In deze zin wordt wel degelijk gezegd dat hij ooit een beest was. In die laatste zin is als beest dus een bepaling van gesteldheid, in de eerste is als een beest dat dus niet. Let op: het gaat niet per se om het lidwoord, een zin als Hij kwam als de directeur van een grote firma terug uit Amerika kan twee dingen betekenen: dat hij inderdaad de directeur was (dan is het bepaling van gesteldheid), of dat hij alleen maar zo deed. Dan is het bijwoordelijke bepaling.

Misschien is het goed om hier nog eens aan toe te voegen dat deze benoeming niet zomaar een of andere hobby van een stelletje taalkundigen is. Het gaat hier om verschillen in de constructie die in de taal zelf zitten. Iedere taalgebruiker maakt dit onderscheid. De ontleding brengt het alleen aan het licht.

Gepubliceerd door Taalprof om 13:16 | Permanente link | Reacties (0) | Reageer

Geheime notulen

Nederland is een echt verenigingsland. Er bestaan talloze grotere en kleinere verenigingen, clubs, actiegroepen, belangengroeperingen, genootschappen, en gezelschappen op allerlei gebied. Een relatief onbekende club is het Frits Barend Genootschap, dat zich ten doel stelt om onnodige bepalingen van gesteldheid te bestrijden.

De taalprof wist de hand te leggen op de geheime notulen van een van de vergaderingen van deze actiegroep. Die notulen bestaan uit twee verfrommelde A4-tjes, met daarop in potlood geschreven Nog uitwerken! Alhoewel het dus niet de officiële notulen betreft meen ik, in het kader van mijn charme-offensief voor de bepaling van gesteldheid, mijn lezers dit document niet te mogen onthouden.

Aanwezig zijn de heer Fijntjes, de heer Opdekast, de heer De Zwaan en mevrouw De Zwaan-Bromvlieg. Voorzitter is de heer Basta.

De voorzitter opent de vergadering en heet alle aanwezigen van harte welkom. Hij wordt echter meteen onderbroken door de heer Fijntjes, die opmerkt dat op de vorige vergadering is afgesproken deze welkomstformule te wijzigen in De voorzitter verwelkomt alle aanwezigen, aangezien anders welkom een onnodige bepaling van gesteldheid is. Immers, de aanwezigen zijn welkom door deze wens. De heer Basta brengt daartegenin dat hij nog steeds van mening is dat je uitdrukkingen niet moet gaan zitten ontleden want dan is het eind zoek, maar de heer Fijntjes merkt op dat afspraak afspraak is. Dit zal in de uiteindelijke notulen hersteld worden.

Mevrouw De Zwaan-Bromvlieg licht het eerste agendapunt toe: de oprichting van een standbeeld voor Frits Barend, wiens naam vaak ten onrechte voor een bepaling van gesteldheid wordt aangezien. De heer De Zwaan valt haar enthousiast bij, maar hij haast zich daarbij op te merken dat hij dit alleen op enthousiaste wijze doet en dat hij dus een bijwoordelijke bepaling van wijze gebruikt en niet een bepaling van gesteldheid. De vergadering vraagt zich af of de heer De Zwaan dan niet enthousiast is. Aangezien de heer Zwaan hierop bevestigend moet antwoorden, lijkt het erop dat hij hier toch een bepaling van gesteldheid gebruikt heeft. De Zwaan merkt echter op dat bevestigend antwoorden ook een bepaling van gesteldheid bevat omdat je tegelijkertijd bevestigt en antwoordt.

De heer Fijntjes signaleert dat hier op een pijnlijke manier duidelijk wordt hoezeer de bepaling van gesteldheid zich heeft binnengewurmd in de Nederlandse taal, en hoe de dagelijkse omgangstaal al van binnenuit geïnfecteerd is met de "bepaling van gesteldheidsziekte", zoals hij dat altijd noemt.

De vergadering dreigt nu in chaos te verzanden, maar de voorzitter grijpt in en stelt voor in de notulen enthousiast te schrappen, aangezien bijval al voldoende is, en bevestigend moet antwoorden te vervangen door moet bevestigen. Dit voorstel wordt met algemene stemmen aanvaard.

Het volgende agendapunt is dat de vergaderingen van het genootschap vaak stroef verlopen. Dat wil zeggen, de vergadering is niet stroef, alleen het verloop is stroef, waardoor hier de bepaling van gesteldheid stroef uitdrukkelijk wordt vermeden.

De heer Basta stelt naar aanleiding hiervan voor om de statuten van het genootschap uit te breiden naar de bestrijding van onnodige zinsontleding in het algemeen. Dat zinloze ontleden leidt allemaal nergens toe, en het zorgt alleen maar voor verwarring en onrust. Bovendien zijn we dan ook meteen van de bepaling van gesteldheid af. Zo slaan we twee vliegen in één klap.

De heer Fijntjes merkt echter op dat in dat geval het genootschap zelf zijn hele bestaansrecht verliest. Immers, zonder ontleding kun je de bepaling van gesteldheid niet eens herkennen of benoemen, laat staan bestrijden. Dat zou betekenen dat er geen onnodige bepalingen van gesteldheid meer zouden bestaan. Dat kan nu ook weer niet de bedoeling zijn! Er wordt afgesproken dat de heer De Zwaan en mevrouw De Zwaan-Bromvlieg in een kleine commissie de gevolgen van dit radicale voorstel in kaart zullen brengen.

De heer Opdekast, die zich de hele vergadering heeft ingehouden, wijst erop dat hij de vorige vergadering belast is met het opstellen van een lijst met onnodige bepalingen van gesteldheid, met bruikbare alternatieven. Met deze lijst in de hand kunnen onnodige bepalingen van gesteldheid eenvoudig worden opgespoord en aan de kaak worden gesteld. Hij stelt voor om deze lijst in de media meer bekendheid te geven. Mevrouw De Zwaan-Bromvlieg voegt hieraan toe dat het te overwegen valt om een prijs in te stellen voor een bekende Nederlander die weinig tot geen onnodige bepalingen van gesteldheid in zijn of haar taalgebruik bezigt.

Afgesproken wordt om de lijst in de toekomst uit te breiden, er meer bekendheid aan te geven, en na te denken over ludieke acties om mensen te wijzen op onnodige bepalingen van gesteldheid.

Er wordt geen gebruik gemaakt van de rondvraag, aangezien de leden eerst de lijst van Opdekast goed willen bestuderen om geen onnodige bepalingen van gesteldheid aan de notulen toe te voegen, en de voorzitter sluit de vergadering.

Gepubliceerd door Taalprof om 11:13 | Permanente link | Reacties (2) | Reageer

Bepalingen van gesteldheid in het dictee

Hoewel (omdat?) de taalprof geen verstand heeft van spelling, kijkt hij wel naar het Groot Dictee der Nederlandse Taal. Al was het alleen maar om fraaie bepalingen van gesteldheid te spotten. En het blijkt dat je tussen-ennen best totaal kunt vermijden, maar zonder bepalingen van gesteldheid gaat het echt niet.

Vier echte, één twijfelgeval, en één zinsdeel dat wij benoemen als een bijwoordelijke bepaling maar dat in diepste zin eigenlijk toch een bepaling van gesteldheid is. Dat is de oogst op acht dicteezinnen.

Wie op zoek gaat naar de bepalingen van gesteldheid in het dictee van 2006, wordt misschien meteen op het verkeerde been gezet door de zin De vrouw [...] was smaakvol uitgedost. Echter, smaakvol is hier geen bepaling van gesteldheid, want de vrouw was zelf natuurlijk niet smaakvol, alleen haar uitdossing was dat. Ook de frase het precieuze gezicht perfect in de make-up kan problemen opleveren. Maar ook hier is niet het gezicht zelf perfect, alleen de wijze waarop het in de make-up is.

Nee, de eerste echte bepaling van gesteldheid is die deathmetal [...] mixte tot een eclectische brij. Het resultaat van het mixen is immers dat de deathmetal (met de francofone hiphopnummers) een eclectische brij is. Resultatieve werkwoordbepalingen worden vaker voorzien van het voorzetsel tot (of het voegwoord als).

De volgende is klassiek: ze keek welhaast smachtend naar de deur. Smachten is wat zij (welhaast) doet terwijl zij naar de deur kijkt. Predicatieve toevoeging.

Dan volgt een twijfelgeval: wat oudere man - harrypotterbrilletje onder een cabareteske coupe van witte krullen - Het zinsdeel tussen streepjes is typografisch aangegeven als een tussenwerpsel, maar de functie komt overeen met de "absolute met-bepaling" (met een harrypotterbrilletje onder...), die ook wel als predicatieve toevoeging gezien kan worden.

Hij zoende haar vluchtig is weer een instinker. Immers, hij is niet zelf vluchtig terwijl hij haar zoende, alleen het zoenen is vluchtig. Bijwoordelijke bepaling (van wijze) dus.

Dan komt weer een tussenwerpsel-achtig zinsdeel: zodat hij, klem geraakt tussen het meubilair, eruitzag als een knock-out geslagen bokser. Ik zou hier echter het zinsdeel klem geraakt tussen het meubilair wel als een predicatieve toevoeging zien. En let op: als een knock-out geslagen bokser is hier bijwoordelijke bepaling van vergelijking. Hij was namelijk geen knock-out geslagen bokser, hij zag er alleen zo uit.

De bijvoeglijke bepaling knock-out geslagen is trouwens nog wel interessant. Hierin wordt knock-out als bijwoordelijk gezien, omdat het een nadere bepaling bij geslagen vormt. Maar als het zinsdeel was geweest als een bokser die knock-out geslagen was, dan was knock-out een mooie resultatieve werkwoordbepaling geweest. Jammer!

Vervolgens haastte zij zich verdwaasd de zaak uit. Verdwaasd is hier natuurlijk predicatieve toevoeging, omdat zij inderdaad verdwaasd was toen zij zich de zaak uit haastte.

Tot slot nog een dubbele instinker: dat zij hem halfluid uitmaakte voor guppy. Zij zelf was niet halfluid, alleen de manier waarop zij hem ergens voor uitmaakte. En voor guppy lijkt wel predicatief, maar is hier voorzetselvoorwerp.

Gepubliceerd door Taalprof om 13:39 | Permanente link | Reacties (2) | Reageer

Rare jongens, die Engelsen

Als je in een Engelse grammatica naar de term bepaling van gesteldheid zoekt, kom je bij een aantal verschillende termen uit: subject complement, object complement, en predicative adjunct. Kijk je vervolgens bij subject complement, dan vind je dat dat weer overeenkomt met wat wij naamwoordelijk deel van het gezegde noemen. Hûh? Zijn die Engelsen nou helemaal gek geworden?

Gepubliceerd door Taalprof om 15:36 | Permanente link | Reacties (4) | Reageer

Slikken en spugen

Valt er eigenlijk nog wel wat te zeggen over de bepaling van gesteldheid? Is dat nu onderhand niet uitgekauwd? Ik dacht het niet! Eerder heb ik al beweerd dat je de bepaling van gesteldheid overal tegenkomt in de grammatica. Maar wist je dat bijvoorbeeld bijna alle samengestelde werkwoorden (zoals aanzetten, opbellen, weggooien) eigenlijk "ingeslikte" bepalingen van gestelheid zijn? En dat ze ook soms weer "uitgespuugd" worden?

Hè bah! Ingeslikte en uitgespuugde bepalingen van gesteldheid? Wat zijn dat nou weer?

Kun je je herinneren dat ik het ooit gehad heb over de resultatieve werkwoordbepalingen? Zo nee, het staat hier. Kort gezegd komt het hierop neer dat een resultatieve werkwoordbepaling zegt wat het lijdend voorwerp is als resultaat van het werkwoord. Het klassieke voorbeeld is: ik verf de deur groen. Dan is de deur groen als resultaat van het verven. Groen is de resultatieve werkwoordbepaling, een speciale vorm van de bepaling van gesteldheid.

Nou, veel van die resultatieve werkwoordbepalingen, vooral de kleintjes, worden vaak door de werkwoorden "ingeslikt" (een taalkundige spreekt natuurlijk van geïncorporeerd, maar dat betekent zelfs letterlijk hetzelfde). Kijk maar: in de zin ik zet de radio aan is het resultaat dat de radio aan is. In ik gooi het papiertje weg is het resultaat dat het papiertje weg is. Zelfs in ik bel jou op kun je met enige moeite nog wel de oorspronkelijke betekenis ontdekken dat jij op bent als resultaat van dat bellen. Toch noemen we in al deze gevallen aanzetten, weggooien en opbellen "samengestelde werkwoorden". En om het heel precies te zeggen: "scheidbaar samengestelde werkwoorden".

In plaats van dat kleine woordje (taalkundigen spreken hier over een partikel) kun je ook altijd een grotere bepaling van gesteldheid verzinnen: ik zet de radio op mijn favoriete zender, ik gooi het papiertje in de prullenbak, ik bel jou wakker, of ik bel jou uit bed. Zo zie je dat dat partikeltje wel door het werkwoord ingeslikt is, maar het heeft eigenlijk nog steeds dezelfde functie als die grotere bepaling van gesteldheid.

Nog leuker wordt het als je zo'n samengesteld werkwoord neemt en je zet er een paar hulpwerkwoorden bij. Dan krijg je iets als ik zou de radio graag willen kunnen aanzetten. Het partikel staat nu echt in het werkwoord. Maar het kan ook weer uitgespuugd worden: ik zou de radio graag aan willen kunnen zetten.

Waarom kan dat? Simpel: omdat de "grote" bepalingen van gesteldheid niet ingeslikt worden en dus altijd vóór die hulpwerkwoorden staan: ik zou de radio graag op mijn favoriete zender willen kunnen zetten. En niet: ik zou de radio graag willen kunnen op mijn favoriete zender zetten. Doordat het partikel uitgespuugd wordt, komt het weer op de plaats van de "gewone" bepaling van gesteldheid te staan.

Wil je het nog leuker hebben? In het algemeen Belgisch Nederlands kunnen ook gewone bepalingen van gesteldheid "ingeslikt" worden. Niet dat ze dan aan het werkwoord worden vastgeschreven, maar je krijgt wel zinnen als ik zou jou wel eens willen kunnen uit bed bellen. Het zinsdeel uit bed is geen partikel, het is een "gewone" resultatieve werkwoordbepaling, maar het wordt hier wel "ingeslikt".

Gepubliceerd door Taalprof om 13:15 | Permanente link | Reacties (0) | Reageer

Blinde kalkoenen?

Gisteren vroeg ik jullie na te denken over de zin Biologische kalkoen blind het lekkerst, de titel van een column van Marjoleine de Vos in de NRC van 6 december. Ik zei erbij dat dat een leuke bepaling van gesteldheid was.

Het kan niet anders of je eerste gedachte was dat er sprake was van dierenmishandeling (afgezien nog van het slachten en opeten): is die biologische kalkoen blind gemaakt voordat hij gegeten wordt? Wordt hij daar lekkerder van? Dat is de eenvoudigste lezing voor deze zin. In dat geval is blind een bepaling van gesteldheid die een predicaat vormt bij het onderwerp biologische kalkoen. De kalkoen is het lekkerste als hij blind is. Maar dat was natuurlijk niet de bedoeling van het stukje.

Gepubliceerd door Taalprof om 11:02 | Permanente link | Reacties (7) | Reageer

Oud en blind

Even een goedkope manier om mijn charme-offensief ten behoeve van de bepaling van gesteldheid warm te houden: wisten jullie dat de taalprof al dik een half jaar geleden iets gezegd heeft over de bepaling van gesteldheid? Hij was het zelf al bijna vergeten. Maar als je de logs van de laatste weken gelezen hebt (bijvoorbeeld deze, deze, deze, deze, deze, en deze) kan het geen kwaad om nog eens terug te gaan naar dit stukje. Dat past daar prima bij. Zeker als je het toen niet kon volgen.

En als je dan toch bezig bent met de bepaling van gesteldheid, denk dan eens na over de zin Biologische kalkoen is blind het lekkerst. Titel van de column van Marjoleine de Vos in de NRC van 6 december. Zie je? De bepaling van gesteldheid kom je overal tegen. En hij is nooit vervelend, maar hij laat je altijd even glimlachen.

Gepubliceerd door Taalprof om 22:04 | Permanente link | Reacties (0) | Reageer

Zo hebben wij dat niet geleerd!

"Hallo?"
"Hallo?"
"Spreek ik met de taalprof?"
"Ja, daar spreekt u mee."
"Goedemiddag, u spreekt met Den Hertog, ik wou het eens even met u hebben over dat artikeltje, dat, ehh, dat weblogje, of hoe noemt u dat tegenwoordig, over die bepaling van gesteldheid."
"Aha. Wat wilt u daarover opmerken dan?"
"Ik heb vijfenveertig jaar in het onderwijs gezeten, en ik heb die woordgroep zonder make-up nog nooit een bepaling van gesteldheid genoemd. Ik heb mijn leerlingen altijd geleerd dat dit een bijwoordelijke bepaling is."
"Een bijwoordelijke bepaling."
"Inderdaad! Een bijwoordelijke bepaling van omstandigheid, om precies te zijn, maar zo precies wordt dat de jeugd van tegenwoordig niet meer uitgelegd, helaas!"
"Jaja. Ik snap het. Maar hoe komt u daarbij, om dit een bijwoordelijke bepaling van omstandigheid te noemen?"
"Dat heb ik geleerd van mijn oudoom, die dat in 1892 in een heel bekende schoolgrammatica heeft opgeschreven. Elke grammaticamethode van de afgelopen honderd jaar baseert zich op die grammatica. Dus u zit hier echt fout, hoor!"
Lees meer/ minder

Gepubliceerd door Taalprof om 12:37 | Permanente link | Reacties (6) | Reageer

Zonder make-up, maar met bepaling van gesteldheid

De taalprof heeft een antenne voor leuke bepalingen van gesteldheid. Gisteravond had hij op de achtergrond het kunstprogramma Opium op radio 1 aanstaan, waarin regisseur Deborah van Dam het had over haar nieuwe film over Liesbeth List. Hij zat maar half te luisteren, maar ineens hoorde hij de filmmaakster zeggen: "Ik zei tegen haar: ik wil jou zonder make-up filmen."

Het klinkt een beetje flauw, maar zijn eerste gedachte was: wat maakt het nou uit of zij make-up opheeft terwijl zij Liesbeth List filmt? Maar dat was natuurlijk niet de bedoeling van de uitspraak. Hoe zit dat?

De dubbelzinnigheid van Ik wil jou zonder make-up filmen is typisch voor een bepaalde soort bepaling van gesteldheid: de zogeheten predicatieve toevoeging. Wat is een predicatieve toevoeging?

Alles wat je van iemand of iets zegt, alles wat iemand of iets is of doet, is een predicaat. Zeg je Sinterklaas kucht, dan zeg je dat Sinterklaas iets doet (namelijk kuchen). Kucht is dan het predicaat. Dat is het werkwoordelijk gezegde. In de zin Marsepein is lekker zeg je van marsepein dat het iets is (namelijk lekker). Dat is het naamwoordelijk gezegde.

In iedere zin zit een naamwoordelijk of een werkwoordelijk gezegde. Maar daarnaast kunnen er nog talloze andere predicaten in een zin gepropt worden. In de zin Sinterklaas sprak kuchend met het bange kind zitten maar liefst drie predicaten: Wat Sinterklaas doet is praten (werkwoordelijk gezegde), het kind is bang (bijvoeglijke bepaling), én: wat Sinterklaas ook nog doet, terwijl hij met het bange kind praat, is kuchen. Dat laatste predicaat (kuchend), dat is de bepaling van gesteldheid. En daar begint de pret.

Dit type bepaling van gesteldheid zegt van Sinterklaas dat hij kucht terwijl hij met het bange kind praat. Dit type (de vrije predicatieve toevoeging) kan in veel gevallen bij twee zinsdelen horen: bij het onderwerp of bij het lijdend voorwerp.

Dat type komt voor in de zin Ik wil jou zonder make-up filmen. De woordgroep zonder make-up is een predicaat, dat bij Ik kan horen (ik ben zonder make-up) óf bij jou (jij bent zonder make-up).

In de meeste gevallen valt deze dubbelzinnigheid trouwens helemaal niet op. In dit gesprek is het wel duidelijk wat de regisseur bedoelt. Het zou ook niet zoveel nut hebben om zelf geen make-up op te doen als je iemand anders filmt, daar zien de kijkers toch niks van. Maar er is nog iets anders aan de hand.

Vergelijk eens de twee zinnen Ik trof jou zonder make-up aan, en Ik kwam jou zonder make-up tegemoet. Allebei niet dubbelzinnig, nietwaar? In de eerste zin ben jij degene zonder make-up, in de tweede zin ben ik dat. Toch valt dat niet uit de situatie af te leiden. Het is een regelmatigheid in de taal zelf. Hoe zit dat nou weer?

Allereerst: is het niet wonderlijk dat jij dit precies hetzelfde aanvoelt als ik? Toch staat het in geen enkel grammaticaboekje, en er is niemand die jou dat taalgevoel aangeleerd heeft. Het is geen voorschrift over hoe het moet, het is een regelmatigheid, die jij geheel onbewust in je kindertijd opgepikt hebt.

Maar wat is dan die regelmatigheid? Waarschijnlijk heeft het iets met het perspectief van de zin te maken. In de zin Ik kom jou tegemoet is er sprake van een beweging van mij naar jou toe. Ik ben de bron, en jij bent het doel. In de zin Ik trof jou aan is het eerder andersom. Jouw aanwezigheid wordt door mij opgemerkt. Nu ben jij de bron, en ik het doel. Het lijkt er in beide zinnen op, dat de bepaling van gesteldheid gekoppeld wordt aan de bron.

Met ik film jou kun je twee kanten op: is dat een of andere actie van mij naar jou toe, of is er sprake van jouw beeld dat in mijn richting gaat? Kan allebei. Dus de bepaling van gesteldheid kan ook met jou of mij geassocieerd worden.

Kijk, dat is nog eens wat anders dan een saai werkwoordelijk of naamwoordelijk gezegde, of zo'n "boeiende" bijvoeglijke bepaling! Met de bepaling van gesteldheid is altijd wel wat leuks aan de hand.

Lees minder

Lees ook het vervolg op deze log (vooral als je denkt dat zonder make-up een bijwoordelijke bepaling is).

Gepubliceerd door Taalprof om 11:34 | Permanente link | Reacties (0) | Reageer

De bepaling van gesteldheid, daar heb je nog eens wat aan!

Ben ik net mijn nu al geruchtmakende charmeoffensief ten behoeve van de bepaling van gesteldheid begonnen, krijg ik meteen een vraag die ik daarmee kan beantwoorden! Het gaat om de zin: Indien een verschil van mening niet langs minnelijke weg is opgelost, wordt geacht een geschil te bestaan. Wat een rare zin! Is er soms iets mee?

Hij ruikt een beetje muf, die zin. Jarenlang onder het stof gelegen in een juridisch handboek of zo. Ik haal eerst even die bijzin eruit, dat klinkt al meteen een stuk frisser: In dat geval wordt geacht een geschil te bestaan. Klinkt wel iets moderner, maar er zit hetzelfde probleem in als in de oorspronkelijke zin. Hoe zit dat dan?

Het is een lijdende vorm, nietwaar? In dat geval wordt geacht een geschil te bestaan. Wat is de actieve variant? Dat moet wel iets zijn als In dat geval acht men een geschil te bestaan. Ligt het aan mij, of klinkt die zin ineens een stuk slechter?

Het woordje achten is een uniek werkwoord in het Nederlands. Meestal komt het voor in een constructie met een bepaling van gesteldheid (hee, dat is toevallig!): wij achten u geschikt, ik acht dat goed mogelijk. In deze zinnen is geschikt en mogelijk bepaling van gesteldheid, en predicaat bij het lijdend voorwerp (u en dat). Het werkwoord achten is hier een soort formeel vinden (Wij vinden u geschikt, ik vind dat goed mogelijk).

Zo'n bepaling van gesteldheid kan maar in beperkte mate de vorm van een zin aannemen. Bij Ik maak dat mogelijk kun je niet zeggen Ik maak dat mogelijk zijn. Bij vinden kan het net wel (of net niet, voor sommige mensen): Wij vinden u geschikt zijn, ik vind dat goed mogelijk worden. Ander voorbeeld: Ik vind jou leuk lachen.

Wat vrijwel nooit kan, is een beknopte bijzin met te erbij: Wij vinden u geschikt te zijn, Ik vind jou leuk te lachen. Dat kan echt niet. Alleen bij achten dan.

Nou is het probleem dat er ongeveer één zin in het Nederlands bestaat waarin de bepaling van gesteldheid bij achten de vorm van een beknopte bijzin met te aanneemt. Dat is het spreekwoord Ieder acht zijn uil een valk te zijn. In alle andere gevallen werkt de taal deze rare constructie weg door er een lijdende vorm van te maken. Ieders uil wordt geacht een valk te zijn klinkt meteen een stuk "gewoner".

Het geschil wordt geacht te bestaan is dus de lijdende vorm van Men acht het geschil te bestaan. In die lijdende vorm is dit geschil het onderwerp, daarover bestaat geen twijfel. Dit onderwerp kan achter de persoonsvorm komen te staan, als je de zin bijvoorbeeld met een bepaling begint: In dat geval wordt het geschil geacht te bestaan. Onmogelijk is: In dat geval wordt geacht het geschil te bestaan. Klinkt ook niet, zou ik zeggen.

In onze zin staat echter: In dat geval wordt geacht een geschil te bestaan. Dit lijkt wel een constructie met plaatsonderwerp: In dat geval wordt er geacht een geschil te bestaan. Maar dat is ook gek! In een zin met plaatsonderwerp schuift het onderwerp wel naar rechts, maar nooit over het werkwoord heen. Wel In dat geval worden er mensen aangespoord te reageren, maar niet In dat geval worden er aangespoord mensen te reageren.

Nou kan ik me er makkelijk vanaf maken door op dit punt simpelweg te zeggen: "Ongrammaticaal!". Maar dat is me toch al te gemakzuchtig. Je bent tenslotte taalprof of je bent het niet. En het is een feit dat een zin als Er wordt geacht iets te bestaan helemaal niet zo slecht klinkt. Waarom niet?

Ik denk dat het zó zit: doordat die constructie met achten en bepaling van gesteldheid in de vorm van beknopte bijzin alleen maar voorkomt in de lijdende vorm, ga je automatisch dat wordt geacht als een eenheid zien. De betekenis ondersteunt dat. Want wordt geacht heeft een zogeheten "modale betekenis", een beetje een formele vorm van schijnt. Er wordt geacht iets te bestaan lees je dus als een formele variant op Er schijnt iets te bestaan. Het wordt dan ook aanmerkelijk slechter als je iets tussen wordt en geacht in zet: Er wordt door de eeuwen heen door iedereen geacht iets te bestaan.

Gepubliceerd door Taalprof om 13:24 | Permanente link | Reacties (12) | Reageer

Taalprof geeft stemadvies

Jammer dat het een beetje te laat is, maar ik had eigenlijk een paar maanden geleden de Partij voor de Bepaling van Gesteldheid (PvdBvG) moeten oprichten. In de polls op deze website in de linkerkolom staat dit zinsdeel namelijk al maanden op een treurige laatste plaats.

Wat betekent dat? De bijbehorende vraag is: Ik heb het meeste moeite met..., heeft dus niemand moeite met de bepaling van gesteldheid? Ik vrees dat het erger is. Niemand kent de bepaling van gesteldheid. Dit zinsdeel krijgt niet eens de káns om moeilijk gevonden te worden. Dieper kun je als zinsdeel toch niet zinken. Daar moet iets aan gedaan worden!

Een tijdje geleden ontstond er in dit logje enige discussie over de constructie iets vol proppen. Een aantal mensen vonden dat hier sprake was van één werkwoord volproppen, terwijl de taalprof koos voor de bepaling van gesteldheid vol. Grote consternatie, ontevreden geluiden, waarom moet dat zo ingewikkeld, doe toch normaal, moeten we daar onze kostbare lestijd aan besteden, kortom: er bestond enige weerstand tegen de bepaling van gesteldheid. Waarom?

Ik zal de eerste zijn om toe te geven dat de bepaling van gesteldheid (en zeker de resultatieve werkwoordbepaling) zich graag tegen het werkwoord aanschurkt, en in veel gevallen sterk te indruk werkt samen met het werkwoord één woord te vormen. Iets leuk-vinden, iets kapot-maken, iets weg-sturen, iets open-maken. In al deze gevallen is het resultaat dat iets leuk is, of kapot, of weg, of open, als resultaat van wat je doet. Dat is een duidelijk predicatief verband. In sommige gevallen schrijf je dat predicaat vast aan het werkwoord, en in andere gevallen niet (en in sommige gevallen twijfel je).

Al deze gevallen lijken mij heel erg te verschillen van "echte" scheidbaar samengestelde werkwoorden. Neem nou eens de constructie iets vol-houden. In de normale lezing (werkwoord volhouden) is er toch echt geen sprake van, dat er "iets vol is", nietwaar? Die lezing bestaat wel (Hou de glazen vol, ober!), maar dan schrijf je vol en houden ook zeker los. Het verschil tussen de bepaling van gesteldheid en het samengestelde werkwoord is bij volhouden heel erg duidelijk.

Als je in al die gevallen vol-proppen, leuk-vinden, kapot-maken, weg-sturen, open-maken het predicaat als bepaling van gesteldheid ziet, dan leg je de nadruk op de inhoud van de constructie. Zie je het domweg als deel van het werkwoord, dan laat je die inhoud links liggen, en ga je af op andere, vage gevoelens: de klank, de heersende opinie, de waan van de dag (of van het woordenboek). Dat lijkt me het verschil tussen stemmen met je hoofd of met je onderbuik.

Graag zou ik ervoor willen pleiten om ook in de zinsontleding te kiezen voor de inhoud. Kies voor de bepaling van gesteldheid, want die keuze geeft veel meer inzicht in de informatie die in de zin versleuteld zit. Stem voor inhoud, stem PvdBvG!

Gepubliceerd door Taalprof om 11:19 | Permanente link | Reacties (4) | Reageer

Wie is er bang voor de bepaling van gesteldheid? (2)

De geheime kring van grammatici die precies weten hoe het zit met de bepaling van gesteldheid is angstaanjagend klein geworden. Daarom is de taalprof een charmeoffensief begonnen ten behoeve van de bepaling van gesteldheid. Het eerste deel daarvan verscheen al eerder, maar de koek is nog niet op.

Wat is bijvoorbeeld een predicatieve toevoeging? Of een resultatieve werkwoordbepaling? Heb je dat altijd al willen weten? Denk je dat je die zelf nooit van zijn leven zult gebruiken? Lees dan snel verder!

Je moet weten dat een bepaling van gesteldheid "gewoon" een vorm van predicatie is. Als je dat niet weet, lees dan eerst dit gesprekje over predicatie, of het eerste deel over de bepaling van gesteldheid. Als je daar geen zin in hebt, even heel kort: predicatie is zeggen wat iemand of iets doet of is. Meer niet eigenlijk.

Die bepaling van gesteldheid heb je in drie soorten. Waarom? Omdat je er drie verschillende dingen mee kunt doen. De meest vrije vorm is de predicatieve toevoeging. Dan heb je een bestaande zin, en daar frommel je een los extra predicaat tussen. Bijvoorbeeld, je hebt De politicus stond op zijn zeepkist, en daar zet je dan schreeuwend bij: De politicus stond schreeuwend op zijn zeepkist. Lekker efficiënt, dan heb je meteen twee dingen tegelijk gezegd: dat die politicus daar stond, én dat-ie stond te schreeuwen. Predicatieve toevoeging, onthouden dat ding.

Nog mooier. Als je een bestaande zin hebt met een lijdend voorwerp dat je ook weg kunt laten (bijvoorbeeld De politicus las de krant), dan kun je een bepaling van gesteldheid toevoegen die bij dat lijdend voorwerp hoort: De politicus las de krant stuk. Is dat niet hetzelfde als een predicatieve toevoeging? Nee, want nu krijgt het predicaat ook nog een "resultaatbetekenis": de krant is niet stuk, hij gaat stuk als resultaat van het lezen.
Als het goed is voel je die resultaatbetekenis zelf al haarscherp aan, ook al heeft niemand je dat ooit verteld. Is dat niet wonderlijk? Dat is nou de resultatieve werkwoordbepaling.

Maar het kan nog gekker. Neem een zin zónder een lijdend voorwerp, bijvoorbeeld Ik wandelde op straat. Hier kan niet eens een lijdend voorwerp bij! Maar nu komt het: zet er toch eens een lijdend voorwerp bij, samen met een predicaat, bijvoorbeeld: Ik wandelde op straat mijn schoenen stuk. Hee, nu kan het ineens wél! De betekenis is nu: "Ik wandelde op straat en het resultaat van dat wandelen was dat mijn schoenen stuk gingen". En dat allemaal met maar drie woordjes extra! Over efficiënt gesproken.

De combinatie van bepaling van gesteldheid en lijdend voorwerp is bij sommige werkwoorden zelfs standaard. Bijvoorbeeld Ik vind jou leuk. Dat betekent: "Ik vind dat jij leuk bent". Naamwoordelijke predicatie van leuk over jou, bij het werkwoord vinden. Eigenlijk is jou helemaal geen lijdend voorwerp bij vinden, want als ik jou leuk vind, dan vind ik niet jou. Het lijkt wel alsof eigenlijk die hele predicatie het lijdend voorwerp is bij vinden. In sommige gevallen versmelten dat werkwoord en dat predicaat zelfs tot één werkwoord, bijvoorbeeld goedkeuren.

Er zijn meer van dat soort werkwoorden. Sommige hebben zelf heel weinig betekenis. Wat denk je bijvoorbeeld van Jij maakt mij blij? Dat mij is wel het lijdend voorwerp bij maken, maar de betekenis is dat jij ervoor zorgt ("maakt") dat ik blij ben (resultaatbepaling). Niet dat "jij mij maakt". Ook al heeft iedereen hier de neiging om te zeggen, ja maar, hier is het werkwoord toch blijmaken, je kunt eenvoudig zien dat het een normale zin met een resultaatbepaling is. Veel betere ontleding!

En nou nog eens wat: ik heb een jas aan. Je kunt wel denken, dat gaat over aanhebben, en zelfs het woordenboek zal je gelijk geven, maar als je het bovenstaande gesnapt hebt, zie je dat dit eigenlijk óók een bepaling van gesteldheid is: "ik heb een situatie waarin een jas aan is". Vind je dit gek? Kijk dan eens naar Ik heb mijn werkstuk af, Ik heb mijn band lek, Ik heb de leraar op de kast (denk even niet letterlijk). In deze zinnen is het werkstuk af, de band is lek, de leraar is op de kast. Allemaal predicatie. Allemaal bepaling van gesteldheid. Als je goed kijkt, kom je ze overal tegen.

Gepubliceerd door Taalprof om 21:32 | Permanente link | Reacties (15) | Reageer

Wie is er bang voor de bepaling van gesteldheid? (1)

Er zijn veel grammaticale termen waarmee je mensen snel de stuipen op het lijf kunt jagen. Sommigen lopen al gillend weg bij het horen van de term naamwoordelijk gezegde, en zelfs de meest geharde grammaticatijgers kunnen bij de term voornaamwoordelijk bijwoord een lichte huivering niet onderdrukken. Maar ze gaan allemaal voor de bijl bij de bepaling van gesteldheid.

Ik kom maar zelden iemand tegen die mij precies kan vertellen wat nu eigenlijk een bepaling van gesteldheid is. Meestal beginnen mensen een beetje hakkelend een paar voorbeelden te geven, en in het beste geval kunnen ze daar op goed geluk wat andere termen bij noemen zoals (in willekeurige volgorde) resultatieve werkwoordbepaling, predicatieve toevoeging of dubbel verbonden bepaling. Dit alles met de grootst mogelijke omzichtigheid, ja bijna schaamte dat ze daar ook maar iets vanaf weten.

Is dat dan zo moeilijk? Is de bepaling van gesteldheid iets wat je als spreker van het Nederlands pas na jarenlange oefening onder de knie krijgt? Ach welnee! Iedereen gebruikt hem, en er is niks moeilijks aan.

Een bepaling van gesteldheid is niets anders dan een vorm van predicatie. Predicatie, dat is de basisverbinding in de zin. Je neemt een onderwerp (iemand of iets), je zet er bij wat die iemand of iets doet of is, en je hebt predicatie. Zo simpel is het. Wouter lacht, Jan-Peter is vrolijk (of andersom), dat is predicatie. Gaat het om doen (bijvoorbeeld lachen), dan is het werkwoordelijk, gaat het om zijn (bijvoorbeeld vrolijk zijn) dan is het naamwoordelijk. Daarmee heb je je werkwoordelijk of naamwoordelijk gezegde als de basispredicatie van de zin.

Het zou een beetje saai en niet erg efficiënt zijn als het daarbij zou blijven. Je kunt predicatie ook op een andere manier in de zin uitdrukken. Bijvoorbeeld in de lachende politicus of de vrolijke politicus. Ook daar heb je predicatieve relaties (dezelfde predicatieve relaties!) tussen de bijvoeglijke bepalingen en de zelfstandige naamwoorden. De zinsontleding maakt hier geen onderscheid tussen werkwoordelijke en naamwoordelijke bijvoeglijke bepalingen, maar dat had heel goed gekund. In ieder geval is de predicatie eigenlijk hetzelfde.

Maar nu de derde mogelijkheid. Je kunt de predicatie ook in de zin "versleutelen", zoals in de politicus stond lachend op zijn zeepkist en de politicus stond vrolijk op zijn zeepkist. In deze zinnen zien we weer dezelfde predicatieve relaties: wat de eerste politicus doet is lachen, en de tweede is vrolijk.

Deze manier van predicatie is een wat lossere constructie dan de andere twee. Bij de predicatie van het gezegde heb je vaak de overeenkomst in getal tussen onderwerp en persoonsvorm, en bij de predicatie van de bijvoeglijke bepaling heb je vaak verbuiging als ondersteuning. Bij de derde soort predicatie heb je dat allemaal niet. Het predicaat kan ook op veel plaatsen staan, het hoeft niet vlak bij het zinsdeel te staan waar het een predicaat bij vormt.

Dit "lossere" predicaat, dat is de bepaling van gesteldheid. De bepaling van gesteldheid is dus een bepaling die een predicatieve relatie onderhoudt met een iemand of iets in de zin, zonder dat het meteen een bijvoeglijke bepaling of een gezegde is.

Is dat moeilijk? Kennelijk niet, want we gebruiken graag en vaak. De bepaling van gesteldheid is het minst herkende onder de meest gebruikte zinsdelen. Daarom schrijf ik er straks nog een logje over. Maar je hoeft er niet bang voor te zijn.