Taalprof

De wonderfles van Guus Meeuwis

De taalprof ruimt zijn schoenendoos op! Deze aantekening is al oud, maar ik kan me vaag herinneren dat iemand het al eens eerder heeft opgemerkt. Een columnist, een cabaretier, ik weet het niet meer. Dus misschien praat ik anderen na, maar de analyse hoort hier thuis.

Het is bekend dat succesvolle popsongs vaak een grammaticaal eigenaardigheidje hebben, waardoor je taalgevoel even geprikkeld wordt. Dat je net even denkt: "Hè, wat zingt-ie daar nou?" Blijkbaar is dat een prettige sensatie, want het verkoopt goed. De taalprof heeft al eens eerder geschreven over Rood van Marco Borsato, of Stil in mij van Van dik hout, en ook andere columnisten hebben rare dingen opgemerkt in andere songs.

Deze observatie betreft het lied Het is een nacht van Guus Meeuwis, waarin de passage voorkomt: Op de vloer ligt een lege fles wijn. Hè? Op de vloer ligt een wát?

Lees meer/ minder/ printversie

Het Nederlands kent een constructie die onder taalkundigen bekend staat als de glaswijn-constructie. Die bestaat uit twee zelfstandige naamwoorden, waarvan het eerste een zogeheten "containerwoord" is (zoals glas, fles, kist, bak, vaas, handvol) en het ander een woord dat betrekking heeft op wat er in die container zit.

Het eigenaardige van die constructie is dat je hem op twee manieren kunt lezen. De bijbehorende voorbeeldzinnen zijn Ik dronk een glas wijn, en Er viel een glas wijn kapot. Wat is het verschil? Het opdrinken heeft betrekking op de wijn, en kapotvallen kan alleen het glas. Dat betekent dat in Ik dronk een glas wijn de woordgroep een glas een soort complex telwoord vormt bij het woord wijn. Wijn is hier de kern van de woordgroep. Ik dronk wijn, en wel in een hoeveelheid die overeenkomt met de inhoud van een glas. Grammaticaal gezegd (handig, dat is altijd korter): in Ik dronk een glas wijn is een glas een bijvoeglijke bepaling bij wijn.

In Er viel een glas wijn kapot ligt het anders. Het is hier niet de wijn die kapot valt, maar het glas. En dat glas is toevallig gevuld met wijn. In grammaticale termen: In Er viel een glas wijn kapot is wijn een bijvoeglijke bepaling (bijstelling) bij glas.

Vaak kun je niet goed uitmaken welk van beide lezingen bedoeld is, maar zolang de betekenissen elkaar niet bijten zoals in de genoemde voorbeelden is er niets aan de hand.

Nou zingt Guus Op de vloer lag een lege fles wijn. Dan kun je je afvragen: welke betekenis is hier bedoeld? Ligt er wijn op de grond in de hoeveelheid die overeenkomt met wat er in een lege fles kan? Nee, dat kan niet. Het woord lege lijkt die lezing te verhinderen. Vergelijk deze zin met Er zat een volle fles wijn in de stoofpot, waarin de hoeveelheidslezing zich wél opdringt.

Maar bedoelde hij dan dat er een lege fles op de grond lag die gevuld was met wijn? Maar dat is ook tegenstrijdig! De bijstelling wijn brengt de betekenis met zich mee dat de fles inderdaad wijn bevat. Niet dat hij wijn zou kunnen bevatten of bedoeld is voor wijn. Dan zeg je wijnfles, niet fles wijn.

Ik snap natuurlijk de tekstdichter wel. Die denkt aan een lege wijnfles en merkt dat dit niet in het metrum en rijmschema past. Hij maakt er lege fles wijn van (loopt lekker én rijmt), denkt misschien "hm dat klopt niet helemaal", maar kan niets beters verzinnen, of vindt het beeld dat opgeroepen wordt te belangrijk.

Waarschijnlijk beseft de dichter niet hoe gelukkig die beslissing is geweest. Nu wordt de luisteraar bij deze tekstregel even heen en weer gekaatst tussen twee lezingen die allebei betekenisproblemen met zich meebrengen. Dat prikkelt het taalgevoel, en dat vinden we blijkbaar lekker. Gevolg: het nummer bestormt de hitlijsten en nestelt zich in het collectieve geheugen van een hele generatie. Ja, als je maar je grammatica kent.

Lees minder

Stil in mei

Even tussendoor: de taaladviesdienst van Onze Taal heeft op haar weblog een oproepje om liedjes met maandnamen in de titel in te sturen. Toen ik daarover nadacht schoot het lied Stil in mij (Van Dik Hout) door mijn hoofd. Dat is natuurlijk niet goed, want het is niet Stil in mei, en de woordspeling is wel leuk, maar misschien ook te flauw om als antwoord op de oproep te plaatsen.

Maar er is wel iets interessants aan de hand.

Lees meer/ minder/ printversie

Je hoort namelijk een verschil tussen Stil in mij en Stil in mei. Probeer het maar eens uit. Vooral als je het voor jezelf in je hoofd probeert aan te voelen is het verschil duidelijk: er zit net iets meer klemtoon op in mei dan op in mij. Hoe zit dat?

Volgens mij is wat je voelt hier het verschil tussen twee soorten bijwoordelijke bepaling. In Stil in mij is in mij een bepaling bij stil, binnen de woordgroep stil in mij, en in Stil in mei is in mei een losse bijwoordelijke bepaling, buiten de woordgroep met stil. Je hoort dus de woordgroepverdeling.

De zin Het is stil in mij is dus een zin met stil in mij als naamwoordelijk deel van het gezegde, waarbinnen in mij een "interne bijwoordelijke bepaling" is, en in Het is stil in mei is stil het naamwoordelijk deel, en in mei is een aparte bijwoordelijke bepaling (van plaats tijd). Omdat zinsdelen in de intonatie in principe een aparte klemtoon hebben, hoor je bij in mei wél een aparte klemtoon en bij in mij niet. Want daar wordt de klemtoon gedragen door de hele woordgroep stil in mij, en valt hij alleen op stil.

Klemtonen kun je altijd beïnvloeden door de zin in een bepaalde context te plaatsen (bijvoorbeeld met contrast), dus het is een breekbaar en ragfijn taalgevoel. Maar het is mooi dat je dit tere gevoel in grammaticale termen kunt beschrijven. Toch goed dat we die termen hebben.

Lees minder

Goede raad kost duur

Naar aanleiding van een lezersvraag gisteren herinnerde de taalprof zich een oudere discussie (zie punt 4 in de link, en de voorgaande discussie), over de zin Hoeveel kost die auto? Die discussie zat een beetje verborgen in de vragenrubriek van deze site, maar hij is eigenlijk best een aparte bespreking waard.

Daarom nu: Hoeveel kost die auto? en wat is dan Hoeveel?

Lees meer/ minder/ printversie

In de zin Hoeveel kost die auto? is kost de persoonsvorm en die auto is onderwerp, zoveel is duidelijk. Maar dan blijft er nog een zinsdeel over. Voor dat zinsdeel komen redelijkerwijs drie ontledingen in aanmerking.

Het meest voor de hand ligt om te denken dat hoeveel het lijdend voorwerp bij kosten is. Dat sluit aan bij je taalgevoel dat hoeveel sterk verbonden is met het werkwoord en nauwelijks weggelaten kan worden. Een probleem is wel dat geen van de bekende eigenschappen van een lijdend voorwerp toepasbaar zijn: zo heb je hier geen lijdende vorm (Hoeveel wordt door die auto gekost? is geen goede zin), en bij de zogeheten "nominalisatie" van het werkwoord verschijnt het zinsdeel niet met het voorzetsel van (het is niet Het kosten van zoveel).

Een andere gedachte zou kunnen zijn om hoeveel te beschouwen als een bijwoordelijke bepaling. Dat zou je kunnen denken op grond van de betekenis: je zou het kunnen zien als een bijwoordelijke bepaling van hoeveelheid. Daarvan is weer het probleem dat die bepaling niet echt weglaatbaar is. Bijwoordelijke bepalingen zijn doorgaans zinsdelen die vrij toegevoegd of weggelaten kunnen worden.

En ten slotte zou je kunnen overwegen om hoeveel een naamwoordelijk deel van het gezegde te noemen. Dat lijkt misschien een beetje vreemd, maar in spreektaal is vervanging van kosten door zijn niet ongebruikelijk: hoeveel is die auto? Die variant zou je vrijwel zeker als naamwoordelijk moeten ontleden (of je zou zijn moeten beschouwen als een zelfstandig werkwoord met de betekenis "kosten," wat op zijn best lood om oud ijzer is).

De enige grammatica die bij mijn weten deze constructie heel expliciet aan de orde stelt is de Grammatica van het hedendaags Nederlands. Een volledig overzicht, van W.G. Klooster. En wat kiest Klooster? Ehh, nou ja, niks eigenlijk.

Klooster introduceert een aparte term voor dit geval. Hij noemt hoeveel in hoeveel kost die auto? een "pseudo-voorwerp." Daarmee geeft hij aan dat het zinsdeel iets heeft van een voorwerp, erop lijkt, maar het aan de andere kant ook weer niet is. Tegelijkertijd noemt hij werkwoorden als kosten, meten en tellen "semi-koppelwerkwoorden," aldus erkennend dat die werkwoorden iets hebben van koppelwerkwoorden, maar het aan de andere kant ook weer niet helemaal zijn. Verder omschrijft Klooster het zojuist tot pseudovoorwerp gedoopte zinsdeel ook nog eens als "specificerend complement," waarmee het aantal voor dit geval geïntroduceerde termen op drie uitkomt. Ten slotte vermeldt hij nog dat "in sommige grammatica's" het zinsdeel als bijwoordelijke bepaling van hoeveelheid geanalyseerd wordt.

Kloosters analyse is een schoolvoorbeeld van een zorgvuldige, taalwetenschappelijk verantwoorde beschrijving, die recht probeert te doen aan alle aspecten van de constructie. De unieke eigenschappen onderscheiden de constructie van alle andere, dus een aparte term is noodzakelijk.

De taalprof vraagt zich af of met de introductie van drie nieuwe termen de oude niet te gemakkelijk terzijde zijn geschoven. Inderdaad, er zijn goede argumenten om het zinsdeel geen lijdend voorwerp te noemen, en ook de bijwoordelijke bepaling is om bovengenoemde redenen een twijfelachtige benoeming. Maar wat is er eigenlijk mis met de analyse als naamwoordelijk gezegde?

Zeker, je kunt aanvoeren dat kosten niet in het rijtje van koppelwerkwoorden staat. Maar daar zijn meer gevallen van bekend. Zo staat raken ook niet in het lijstje (die had er wel in moeten staan), maar ook vallen in de constructie dat valt mij zwaar, gaan in dat gaat kapot, slaan in het bier slaat dood, komen in dat komt wel goed, zitten in hij zit om geld verlegen, en er zijn er meer. Al die werkwoorden hebben een betekenis die ongeveer overeenkomt met de klassieke koppelwerkwoorden zijn of worden, en ze komen in die betekenis voor in combinatie met een zinsdeel dat een predicatie vormt bij het onderwerp.  Ze worden "vervangende koppelwerkwoorden" genoemd. Waarom zou je kosten, meten en tellen ook niet gewoon vervangend koppelwerkwoord noemen? Klooster kiest voor semi-koppelwerkwoord, maar hij zegt er niet bij wat het verschil zou moeten zijn tussen semi-koppelwerkwoord en vervangend koppelwerkwoord.

De analyse van Hoeveel kost die auto? als naamwoordelijk gezegde verklaart waarom er geen lijdende vorm bestaat, waarom bij nominalisatie van het werkwoord geen bepaling met van verschijnt, en waarom het zinsdeel hoeveel niet kan worden weggelaten. Bovendien verantwoordt die ontleding de betekenis die ruwweg overeenkomt met "zijn," én het optreden van de spreektaalvormen Hoeveel is die auto?

En als bonus geeft deze analyse ook nog eens een verklaring voor het optreden van de als fout aangemerkte vorm Deze auto kost duur. Vervang in die zin kosten door zijn en je hebt een prima zin. Blijkbaar beschouwt de taalgebruiker kosten inderdaad als een variant op het koppelwerkwoord zijn. Dat zou de grammatica toch moeten beschrijven, zou je denken.

Lees minder

Als taalprof zijnde moet je wel

Ha, weer eens discussie! Mijn opmerkingen over het "contaminatiestempelen" hebben geleid tot een discussie over de grammaticale analyse van als X zijnde, een van de schoolvoorbeelden van een contaminatie. Ik stelde dat ter discussie. Volgens mij kun je als X zijnde veel beter verklaren vanuit de ontleding. Wanneer als X de functie heeft van een bepaling van gesteldheid, heeft het een "naamwoordelijke betekenis," dat wil zeggen dat het zinsdeel van iemand of iets zegt dat hij (of zij of het) "X is". In de zin Als muzikant bespeelde Karel meerdere instrumenten zeg je met zoveel woorden dat Karel muzikant is. Vandaar dat taalgebruikers de neiging hebben om dat naamwoordelijke karakter te verduidelijken door de toevoeging van zijnde.

Wat kan iemand hier tegen hebben?

Lees meer/ minder/ printversie

De contaminatie-analyse beweert dat als X zijnde ontstaat doordat mensen als X verwarren met X zijnde en als resultaat een verhaspeling produceren. Ik vond het onwaarschijnlijk dat mensen als X zouden verwarren met X zijnde, want, zo veronderstelde ik, X zijnde komt in het hedendaagse Nederlands niet meer voor, in ieder geval niet met een zelfstandig naamwoord op de plaats van X. Op dat punt ben ik gecorrigeerd, omdat een lezer inderdaad hedendaagse voorbeelden van X zijnde heeft aangetroffen. Maar ik blijf het onwaarschijnlijk vinden dat een taalgebruiker zich bij het uitspreken van een veel voorkomende taalvorm als als X laat beïnvloeden door een vorm als X zijnde die veel minder frequent is, om daar dan als X zijnde van te maken.

Ook taalhistorisch lijkt de contaminatie-analyse niet te verdedigen, omdat als + tegenwoordig deelwoord de oudste papieren heeft. De vorm als X is later ontstaan, en volgens de gangbare opvatting is als X zijnde een versteend overblijfsel van de oude vorm.

Maar er is meer. Neem eens de voorbeeldzin Als begaafd musicus wint hij vele prijzen. Dat is een schoolvoorbeeld van een bepaling van gesteldheid. De betekenis is zoiets als: "Hij wint vele prijzen omdat hij een begaafd musicus is."

Ik vind het moeilijk om deze voorbeeldzin uit te breiden met een lidwoord. Je krijgt dan Als een begaafd musicus wint hij vele prijzen. Volgens mij onstaat er nu een betekenis waarin gesuggereerd wordt dat hij vele prijzen wint "net als een begaafd musicus", of "alsof hij een begaafd musicus is". Nu hebben we geen bepaling van gesteldheid meer, maar een bijwoordelijke bepaling van vergelijking. Er wordt niet meer gezegd dat hij een begaafd musicus is, maar hij wordt vergeleken met een begaafd musicus.

In de constructie zonder als en met zijnde ontstaat dit betekenisverschil niet: in mijn taalgevoel is Een begaafd musicus zijnde wint hij vele prijzen beter dan Begaafd musicus zijnde wint hij vele prijzen, maar beide blijken voor te komen dus daar hoor je mij niet over. De reden dat het betekenisverschil niet optreedt is ongetwijfeld te verklaren vanuit de betekenis van als, die vergelijking (zoals) of hypothese (indien) kan inhouden. Zonder als heb je blijkbaar die twee mogelijkheden niet.

Maar nu de variant met als én zijnde. Het is natuurlijk altijd lastig om te oordelen over taalvormen die gewoonlijk afgekeurd worden, maar ik voel een duidelijk verschil tussen Als begaafd musicus zijnde wint hij vele prijzen en Als een begaafd musicus zijnde wint hij vele prijzen. Vond ik zonder als de eerste variant slechter, nu vind ik juist de tweede variant een stuk slechter. Eerlijk gezegd vind ik hem onmogelijk. Ik geloof niet dat iemand dat zo zou zeggen. De eerste variant mag dan afgekeurd worden, hij komt ongetwijfeld voor, de tweede variant volgens mij absoluut niet.

Wat betekent dat? Dat betekent dat de variant als X zijnde uitsluitend voorkomt in zinnen waarin als X een bepaling van gesteldheid is. Niet in zinnen waarin als X een bijwoordelijke bepaling van vergelijking is.

De contaminatie-analyse maakt geen gebruik van de zinsdeelfunctie, en heeft dus geen mogelijkheden om dit verschijnsel te verklaren. Als je daarentegen aanneemt dat mensen zijnde toevoegen aan als X juist om uit te drukken dat "iemand X is" (en niet alleen met een X vergeleken wordt), dan volgt het automatisch.

Mijn conclusie is dat de contaminatie-analyse van als X zijnde bij een kritische beschouwing door de mand valt, en dat deze taalvorm beter kan worden verklaard vanuit de zinsdeelfunctie. Bovendien blijkt maar weer eens dat je de zinsontleding heel goed kunt gebruiken om erachter te komen hoe de taal in elkaar zit. Een gemakkelijke term als "contaminatie" zegt in feite niets meer dan: "Tja, mensen halen twee vormen door elkaar." Je zou bij zo'n bestempeling altijd ten minste moeten vragen waarom die mensen dat dan zouden doen.

Lees minder

Het grootste gevaar voor de grammatica

Veel mensen ergeren zich vaak aan allerlei taalverschijnselen (zoals bijvoorbeeld de zin Veel mensen irriteren zich vaak aan allerlei taalverschijnselen of zoals bijvoorbeeld in plaats van alleen zoals of bijvoorbeeld). Hoe zit het met de taalprof? Of is dat weer zo'n supertolerante alles-moet-kunnentaalkundige? Nee hoor, ook de taalprof wordt het wel eens rood voor ogen. Met name ergert hij zich groen en geel aan stempeltermen.

Lees meer/ minder/ printversie

Wat zijn stempeltermen? Dat zijn termen die zonder verdere argumentatie gebruikt worden om een taalverschijnsel te bestempelen. Anglicisme is er zo een (en vroeger germanisme of gallicisme).

Hoe gaat dat in zijn werk? Wel, neem een taalverschijnsel waar je je aan stoort, en zoek naar een formulering die er genoeg op lijkt in het Engels. Vervolgens roep je heel beslist "Anglicisme!" en klaar. Argumentatie overbodig. Voorbeeld? Neem de constructie de snelste tijd ooit. Dat is woord voor woord gelijk aan het Engelse the fastest time ever. Dat geeft je in het Nederlands de gemakkelijke mogelijkheid om de stempelterm anglicisme erop te drukken. Hoe je dat zou moeten aantonen is onduidelijk, maar dat hoeft ook niet. Niemand die het je zal vragen. Dat die constructie in het Engels ook aan taalkritiek onderhevig is, en dat je dus ook de Engelse taalkritiek op de Nederlandse vorm kunt toepassen (want die Engelsen kunnen the fastest time ever natuurlijk geen anglicisme noemen), dat is allemaal veel te veel denkwerk. Stempeltermen zijn de dood in de pot voor grammaticale discussie.

Nog ergerlijker is de stempelterm contaminatie. Ook zo makkelijk. Kritiek op een taalvorm? Zoek twee andere taalvormen die elk een deel van de taalvorm voor hun rekening kunnen nemen, stempel in rood contaminatie erop en je succes is verzekerd. Oei, contaminatie!

Er valt ook niet te argumenteren tegen de echte contaminatiestempelaars. Bij mijn weten bestaat er geen methode om contaminatie met zekerheid aan te tonen (je zou daarvoor psycholinguïstische experimenten kunnen doen om de breinactivatie van de twee andere constructies bij de productie van de contaminatie te meten), dus het is allemaal een kwestie van aannemelijk maken. Maar de contaminatiestempelaar hoeft bijna nooit iets aannemelijk te maken: de kracht van de veroordeling is het argument.

Ik maakte het gisteren nog mee: in dit logje gaf ik een analyse van de constructie als muzikant zijnde, gebaseerd op een ontleding als bepaling van gesteldheid. Mijn redenering was dat de normale betekenis van de bepaling van gesteldheid het optreden van het woord zijnde kon verklaren. Dat plaatste ik tegenover de stelling dat als muzikant zijnde een contaminatie zou zijn van als muzikant en muzikant zijnde. Want dat laatste zegt niemand, schreef ik er nog bij.

Wat gebeurt er: meteen springen er twee lezers bovenop met de opmerking dat muzikant zijnde wel degelijk voorkomt, en trouwens dat hoeft niet eens want als er maar een paar mensen zijn die het gebruiken dan zijn zij de aanstichters van de contaminatie en de rest kopieert het gewoon. Geen woord over de vraag waarom de analyse van de taalprof ("interessante kijk!") verkeerd zou zijn. Als het verschijnsel theoretisch contaminatie zou kunnen zijn, dan is het dat blijkbaar ook. Op deze manier smoort de stempelterm elke verder discussie.

Hoe moet het dan wel? Laat ik vooropstellen: ik wil best aannemen dat contaminatie een voorstelbare verklaringsgrond is voor taalverschijnselen, maar het lijkt me heel moeilijk aan te tonen. In dat geval zou contaminatie een verklaring kunnen zijn als alle andere verklaringen falen. Bij twee verklaringen die allebei niet goed aan te tonen zijn, zou de aannemelijkheid van beide op een eerlijke manier moeten worden vergeleken.

Contaminatie kan voor bijna elk verschijnsel verzonnen worden. Neem bijvoorbeeld een duidelijke taalfout als Ik dacht dat ik de brieven verstuurd hadden. Meervoud in plaats van enkelvoud. Komt wel eens voor, zeker in spreektaal. Vergissing van de taalgebruiker. Maar stel nu eens dat ik zou zeggen: dat is een contaminatie van Ik dacht dat ik de brieven verstuurd had en Ik dacht dat wij de brieven verstuurd hadden. Ik beweer dat niet, maar stel dat ik het zou doen. Hoe kun je nu aantonen dat ik ongelijk heb?

Ik wil maar zeggen: stempeltermen zijn het grootste gevaar voor grammaticale discussie.

Lees minder

Het grijze gebied

Het is een beetje komkommertijd op de taalprofsite. Weinig nieuwe stukjes, maar ook weinig vragen van lezers. Ongetwijfeld hebben de mensen in deze tijd wel wat beters te doen dan zich bezig te houden met grammatica (dat geldt natuurlijk niet voor de taalprof zelf), maar dat is misschien wel juist een mooie gelegenheid om eens rustig stil te staan bij de achtergrond van een onduidelijke kwestie.

Een paar dagen geleden stelde een lezer een vraag over de bijvoeglijke bepaling. Die vraag ging over het "grijze gebied" van de bijvoeglijke bepalingen, en wel in het bijzonder over de bijvoeglijke voorbepaling. Zijn lidwoorden ook een bijvoeglijke bepaling? En bezittelijke voornaamwoorden? En hoe zit het met telwoorden? Blijkbaar wordt daar in de diverse spraakkunsten verschillend over gedacht.

De taalprof verwoordde het gangbare standpunt, maar heel bevredigend is die uitleg natuurlijk niet. In feite was het antwoord de bevestiging dat er een grijs gebied was. Maar hoe zit het dan precies met die bijvoeglijke bepaling? We gaan er even rustig voor zitten.

Lees meer/ minder/ printversie

Woordgroepen hebben een kern, dat is zo'n beetje het uitgangspunt van alle beschrijvingen van taal. Misschien kun je discussiëren over woordgroepen die twee kernen hebben (nevenschikkingen?), of zijn er woordgroepen waarvan het niet zo duidelijk is wat nou precies die kern is (een schat van een kind, twee van ons), maar dat doet niets af aan het uitgangspunt: woordgroepen zijn opgebouwd rond een kern. De rest van de woordgroep vormt dus een uitbreiding, een nadere bepaling van die kern.

De eenvoudigste woordgroepen zijn de woordgroepen rond een zelfstandig naamwoord. Een zelfstandig naamwoord, daar kun je iets vóór zetten (de twee rode rozen) en je kunt er iets achter zetten (rozen van papier). Dat noem je dan (met een voor de hand liggende naam) voorbepaling en nabepaling. In het Nederlands zijn de voorbepalingen het meest gevarieerd.

Zo'n voorbepaling bij een zelfstandig naamwoord in het Nederlands kan drie dingen doen: hij kan het zelfstandig naamwoord bepalen, tellen, of aanvullen. In officiële termen (dan klinkt het meteen wat interessanter): determineren, kwantificeren of modificeren.

In een woordgroep als de twee rode rozen geeft de voorbepaling de aan dat de woordgroep bepaald is: je weet nu dat de twee rode rozen in de context bekend worden verondersteld, anders gezegd: degene die dit tegen je zegt gaat ervan uit dat jij weet over welke twee rode rozen het gaat. Het woordje de is determinerend.

Het woord twee in de twee rode rozen geeft alleen het aantal rode rozen aan. Het woordje noemt geen eigenschap van elke roos, of van alle rode rozen bij elkaar, het gaat alleen om de hoeveelheid. Twee is alleen kwantitatief.

Alleen het woordje rode vormt een inhoudelijke aanvulling bij rozen. Het gaat niet zomaar om rozen, het gaat om rode rozen. Die twee woorden, rood en roos, vormen samen de beschrijving van de dingen die je met de bepaald, en met twee geteld hebt.  Die twee dingen zijn rood, en ze zijn roos. Samen vormen die twee woorden de predicatie: ze geven aan wat de twee dingen zijn.

Van de voorbepalingen bij een zelfstandig naamwoord noem je alleen de aanvullende (modificerende) voorbepaling een bijvoeglijke bepaling. Waarom? Ten eerste omdat de aanvullende voorbepaling als enige echt "iets zegt van" het zelfstandig naamwoord. Het telwoord telt de exemplaren van de hele woordgroep, en het lidwoord bepaalt de hele woordgroep. Ten tweede heeft in veel talen de aanvullende voorbepaling ook een aparte verbuiging, die afwijkt van eventuele verbuigingen van bepalende en tellende voorbepalingen. In het moderne Nederlands ontbreekt de verbuiging van bepalende voorbepalingen. De meeste telwoorden hebben ook geen verbuiging, maar bijvoeglijke naamwoorden krijgen over het algemeen wel of geen uitgang (een rood roosje of een rode roos), afhankelijk van een aantal factoren (te ingewikkeld om hier op in te gaan).

Er zijn wel meer redenen voor de aparte status van de aanvullende voorbepaling. Bijvoorbeeld de plaats: aanvullende voorbepalingen staan altijd vlak vóór het zelfstandig naamwoord. Bij hoge uitzondering kan er eentje voor het telwoord staan, maar dan krijgt die wel sterke nadruk (die róde twee rozen, niet die witte!). Maar de aanvullende voorbepaling vormt samen met het zelfstandig naamwoord ook een "betekeniseenheid" ("semantische eenheid"). Als je een voorbepaling met een zelfstandig naamwoord neemt (bijvoorbeeld rode rozen), dan kun je je altijd voorstellen dat je de betekenis van die twee samen in één zelfstandig naamwoord uitdrukt, bijvoorbeeld liefdesroos, of bloedroos, of hartroos, ik zeg maar wat. Zo'n woord heeft vaak nog extra betekenis, maar bij de genoemde voorbeelden kun je je in elk geval voorstellen dat de roodheid inbegrepen is in de betekenis. Bij combinaties van lidwoorden, voornaamwoorden of telwoorden met een zelfstandig naamwoord kun je je zoiets nooit voorstellen. Probeer maar eens één zelfstandig naamwoord te bedenken met de betekenis "dertien rozen", of "mijn rozen", of "de roos". Dat kan niet.

Aanvullende (modificerende) voorbepalingen bij zelfstandige naamwoorden zijn dus speciaal genoeg om een aparte benaming te krijgen: bijvoeglijke bepaling. Maar wat is nou dat grijze gebied?

De voorbepalingen in het Nederlands hebben niet allemaal precies één van die drie functies (bepalen, tellen of aanvullen). Dat ligt voor een deel aan hun oorsprong. Het telwoord verschillende bijvoorbeeld is zeker ontstaan uit een bijvoeglijk naamwoord. Afhankelijk van hoe je het woord gebruikt, heeft het meer een tellende of een aanvullende betekenis, is het kwantificerend of modificerend (of kwantitatief dan wel predicatief). Maar ook een bezittelijk voornaamwoord als mijn had vroeger meer een aanvullende dan een bepalende functie (vroeger had je ook woordgroepen als deze mijn rozen, waarin deze de bepalende functie vervulde en mijn alleen aanvullend was).

Wat moet je nu met die voorbepalingen die twee functies hebben? De meeste grammatica's kiezen voor de oplossing om alleen de voorbepalingen die uitsluitend aanvullend zijn, bijvoeglijke bepalingen te noemen. Heb je het dus over mijn rode rozen, dan kun je wel argumenteren dat mijn iets predicatiefs heeft (de rozen zijn van mij), maar het is in ieder geval niet uitsluitend predicatief: het verzorgt zeker ook de bepaaldheid van de woordgroep. Daarom noem je het geen bijvoeglijke bepaling.

Dat dit een zinvol onderscheid is, blijkt uit een woordgroep als die verschillende rozen. Dat kan twee dingen betekenen: de rozen zijn van elkaar verschillend, het zijn niet allemaal dezelfde rozen. In dat geval gebruik je verschillende predicatief (de rozen zijn verschillend), en is het een bijvoeglijke bepaling. Maar je kunt ook bedoelen dat het een aantal rozen betreft (niet zomaar twee, maar een redelijk aantal). In dat geval is verschillende alleen kwantitatief, en is het dus geen bijvoeglijke bepaling. Op die manier druk je in de ontleding een belangrijke functie van die voorbepaling uit.

Voor de volledigheid: de klasse van de bijvoeglijke bepalingen omvat niet alleen de aanvullende voorbepaling bij een zelfstandig naamwoord, maar ook de nabepaling, en ze omvat de aanvullende voor- en nabepalingen bij een persoonlijk voornaamwoord (arme in arme ik! of van hiernaast in zij van hiernaast). Die nabepalingen horen erbij omdat ze net als de aanvullende voorbepalingen predicatief zijn, en het persoonlijk voornaamwoord wordt geacht in de plaats van een zelfstandig naamwoord te staan.

Lees minder

De Taalprof de maat genomen

Als er ergens een grammaticatoets op het internet staat, is de taalprof er als de kippen bij om zich daaraan te onderwerpen. Dit is zo'n test. En wat denk je? De taalprof scoort geen 100, maar 85%. Wat had hij fout?

Nou moet ik van tevoren zeggen dat het echt toeval is dat het hier weer de taalwinkel betreft, waar ik een paar weken geleden zo'n kritiek op had. Het is echt niet mijn bedoeling om aan "taalwinkelbashing" te doen, maar zeg nou zelf: misstanden moeten gerapporteerd worden.

Lees meer/ minder/ printversie

Wat had de taalprof fout? Allereerst een vraag over de zin Heb jij je studie dan niet met veel plezier gevolgd? De vraag was: wat is het zinsdeel Met veel plezier? Is dat (a) een bepaling, (b) een indirect object of (c) een prepositieconstituent. Nou is het een bijwoordelijke bepaling (van hoedanigheid), dus de taalprof kiest voor (a). Maar nee, de taalwinkel verwijst (ook nog eens met een niet werkende link) naar de al eerder bekritiseerde pagina over de prepositieconstituent, ten teken dat (c) het goede antwoord zou zijn. Maar op die pagina staat de uitleg die erop wijst dat een prepositieconstituent een "vaste combinatie met de persoonsvorm" moet zijn. En zelfs al zou die uitleg kloppen, dan is die nog niet op dit geval van toepassing. Wat is er vast aan de combinatie volgen met veel plezier?

En dan de tweede fout van de taalprof. De zin: We zullen dat nooit meer vergeten. Dat is een (a) pronomen, (b) verwijswoord (c) prepositie. Het is een aanwijzend voornaamwoord, maar welk antwoord komt daar het dichtste bij? Alle voornaamwoorden zijn verwijswoorden, net zoals sommige bijwoorden (zoals daar), maar "verwijswoord" is eigenlijk geen officiële woordsoort. De taalprof kiest dus voor (a). Maar nee,  het moet volgens de taalwinkel (b) zijn, en voor uitleg wordt verwezen naar de pagina relativa. Relativa???

De link werkt helaas weer niet, en de pagina over relativa heb ik niet kunnen vinden. Wel die over verwijswoorden, wat het goede antwoord zou moeten zijn. Daar staat de volgende tekst:

Verwijswoorden worden gebruikt om te verwijzen naar woorden of zinsdelen, soms hele zinnen die eerder zijn genoemd. Er bestaat dus een relatie tussen dit woord en een ander woord of zinsdeel. Voorbeelden van verwijswoorden zijn: hier, daar, er, dat, wat, waarvan.

Wat is dit voor een uitleg? Volgens deze definitie zouden alle voornaamwoorden verwijswoorden zijn. Dat kun je best vinden, maar hoe moeten verwijswoorden dan worden onderscheiden van pronomina? Even kijken op de pagina pronomina. Daar staat (ik citeer even de complete pagina):

Pronomina zijn woorden als: ik, jouw, welke, zichzelf, men en zo'n.

Kijk voor meer informatie en oefeningen over pronomina bij Cadmiumned of op de ANS.

Geen uitleg, alleen een paar voorbeelden. En een verwijzing naar de ANS. Ja hallo! Maar in de ANS staat gewoon de opsomming van alle soorten voornaamwoorden inclusief de aanwijzende voornaamwoorden die in de taalwinkel niet onder de pronomina maar onder de verwijswoorden vallen. Dus volgens de verwijzing naar de ANS vanuit de pagina pronomina zou je dat in de bewuste zin als een pronomen moeten benoemen, maar volgens de pagina verwijswoorden is het een verwijswoord.

Nogmaals, het gaat er mij echt niet om de taalwinkel hier te kijk te zetten, maar dit soort uitleg is een belediging van de grammatica. Ik vind het prima als je een vereenvoudigde, of zelfs maar een eigen terminologie erop na wilt houden, maar leg die dan tenminste behoorlijk uit. Dit kun je niet met goed fatsoen verkopen. Het moet onmiddellijk uit de schappen verwijderd worden.

Lees minder

Kan ik het nog ruilen?

Stel je wilt iets weten over ontleden. Dan ga je naar de taalwinkel en je kijkt wat er te koop is. Mooie, fris ingerichte zaak met allerlei glimmende adviezen op de plank, en hee, zowaar een afdeling Ontleden en woordsoorten! In zes kleuren, dus in didactisch opzicht lijken kosten noch moeite gespaard.

Mooie voorbeeldontleding van de zin Ik wil mijn zus morgen een goed boek voor haar verjaardag geven. Dat ziet er al meteen feestelijk uit. Maar wat is nou een prepositieconstituent? Dat is namelijk de ontleding van voor haar verjaardag. Een prepositieconstituent?

Lees meer/ minder/ printversie

Gelukkig kun je die term aanklikken. Dan krijg je een stukje uitleg over de term prepositieconstituent. Die uitleg begint wel een beetje ongelukkig: "Een prepositieconstituent of voorzetselconstituent kan in een zin voorkomen." Ja, waar anders, zou je zeggen. Ik zou er niet meteen eentje in mijn bureaula of tussen de soepgroenten verwachten. Maar wacht, er volgt nog een verduidelijking: "De constituent bestaat uit een prepositie die verbonden is met de woorden die erachter staan." Ik hoop dat elders in de taalwinkel een uitleg van het woord constituent staat, want dat woord  hoor je ook niet elke dag op de Albert Cuyp. En prepositie is dan wel aanklikbaar, maar daar staan alleen een paar voorbeelden (op, in, om, voor, naast, door) en een link naar de voorpagina van de ANS, waar je dan eerst het register in moet om uit te vinden dat een prepositie gewoon een voorzetsel is. Zet dat er even bij zou ik dan zeggen.

Op de uitleg wachten we nu al twee zinnen, want dat een prepositieconstituent in een zin kan voorkomen en bestaat uit een prepositie die verbonden is (verbonden is?) met de woorden die erachter staan, dat ligt allemaal wel een beetje voor de hand. Maar in zin drie komt het dan eindelijk: "Het gaat hier om een vaste combinatie van de prepositie met de persoonsvorm." En dan vier voorbeelden, te beginnen met het deprimerende Nederland verliest vaak van Duitsland. Einde uitleg.

Nou ben ik een welwillende lezer, en ik snap op dit punt aangeland natuurlijk best dat het hier om een uitleg van het voorzetselvoorwerp gaat. Maar het is niet zo'n beste uitleg. Dat van die vaste combinatie, dat is wel heel mager, en als je het al wilt hebben over een vaste combinatie, dan is dat in ieder geval geen vaste combinatie tussen het voorzetsel en de persoonsvorm, maar tussen het voorzetsel en het hoofdwerkwoord van de zin. Als je klikt op de uitleg van persoonsvorm krijg je in de taalwinkel nota bene alleen maar voorbeelden van zinnen waarin de persoonsvorm niet het hoofdwerkwoord is (Waar kun je die lekkere bonbons kopen?) In die zinnen heeft een eventueel voorzetselvoorwerp helemaal niets te maken met de persoonsvorm.

Maar goed, een prepositieconstituent is dus een voorzetselvoorwerp, dat is tenminste de bedoeling. Maar dat betekent dat in de zin Ik wil mijn zus morgen een goed boek voor haar verjaardag geven. de woordgroep voor haar verjaardag ontleed zou moeten worden als een voorzetselvoorwerp. En dat klopt dan weer niet.

Als ik mijn zus morgen een goed boek geef, en het is voor haar verjaardag, dan is die laatste toevoeging een bijwoordelijke bepaling. Van reden, zou ik denken, maar op het punt van de onderverdeling van de bijwoordelijke bepalingen lopen de meningen nogal uiteen. Het voorzetsel voor is hier vervangbaar door de voorzetseluitdrukking ter (of: bij) gelegenheid van, wat wijst op een duidelijke eigen betekenis van het voorzetsel, en het zinsdeel vertoont dan ook geen bijzondere band met, of afhankelijkheid van, het werkwoord geven. Het staat er ter versiering maar zo'n beetje bij. Bijwoordelijke bepaling dus, en geen voorwerp.

Het valt te betreuren dat een zo mooi ingerichte winkel zijn ontleedwaren zo slordig uitstalt. Je denkt misschien dat ik lang heb moeten zoeken om zo'n gek voorbeeld te vinden, maar ook de andere pagina's met uitleg blinken niet uit door helderheid. Zo staat er bijvoorbeeld in de uitleg over het naamwoordelijk gezegde de onbegrijpelijke mededeling: "De persoonsvorm bestaat altijd uit een modaal werkwoord of koppelwerkwoord dat de persoonsvorm 'koppelt' aan de rest van de zin." Het is maar goed dat er geen Keuringsdienst van Ontleedwaren bestaat, want die zou bij twee van zulke incidenten onmiddellijk tot sluiting en verzegeling van het bedrijfspand overgaan.

Lees minder

Alles heeft zijn prijs

Ha fijn, weer een discussie! Een lezer vraagt de taalprof: wat is de ontleding van de zin Wat is de prijs van die auto? En meer in het bijzonder, hoe benoem je het woordje wat? Naamwoordelijk deel van het gezegde, of... bijwoordelijke bepaling? Zo op het eerste oog een makkelijke vraag, maar ongemerkt ontspint zich een discussie die een interessante constructie boven water haalt.

Het voor de hand liggende antwoord op de vraag is (althans in mijn beleving): in de zin Wat is de prijs? is Wat het naamwoordelijk deel van het gezegde. De zin is de vragende vorm van De prijs is 1 euro, en in die zin is is koppelwerkwoord. Je kunt het vervangen door vrijwel elk ander koppelwerkwoord: De prijs is, blijft, wordt, lijkt, schijnt, blijkt 1 euro, het is allemaal prima. Ook de betekenis is in orde: die 1 euro is een nadere specificatie van de prijs, je zou het als een eigenschap van de prijs kunnen zien. Net als De prijs is hoog.

Wat kan iemand hier nou op tegen hebben?

Lees meer/ minder/ printversie

Ja, zegt de lezer, maar je kunt Wat hier vervangen door Hoeveel, en dat is een bijwoord. Een bijwoord? Maar hoeveel ís helemaal geen bijwoord! Het is een onbepaald hoofdtelwoord. Weliswaar in vragende vorm, maar het is hetzelfde als zoveel of veel. Nee, wacht even, als je het naar het Frans vertaalt is het combien, en dat is een bijwoord. Ja dat klopt. Maar wat is dat voor een argumentatie?

Ander bezwaar dan: Wat is de prijs van die auto? is ongeveer hetzelfde als Wat kost die auto? In die zin is Wat toch een bijwoordelijke bepaling? Hm. Dat is tot mijn verbazing inderdaad wat de Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS) beweert, maar los daarvan: zo kun je natuurlijk ook niet redeneren. De zin Ik vind dat het moet gaan sneeuwen betekent ongeveer hetzelfde als Mijn mening is dat het moet gaan sneeuwen, en dat laatste is toch echt naamwoordelijk.

Maar wat een gekke ontleding eigenlijk, om in Die auto kost 100.000 euro het zinsdeel 100.000 euro als bijwoordelijke bepaling te benoemen. Hoe komt de ANS daar nou weer bij? Het is toch Die auto kost iets? Moet je daar iets als bijwoordelijke bepaling benoemen? Dat is dan de enige plaats waar iets bijwoordelijk is.

Gelukkig zijn niet alle grammatici het hiermee eens. Klooster, in zijn boek Grammatica van het hedendaags Nederlands, wijdt twee hele pagina's aan deze constructie. Hij vindt dat 100.000 euro hier een "pseudo-voorwerp" is. Een wat? Een pseudo-voorwerp. Dat is volgens mij een beetje ingewikkeld gezegd voor: het is eigenlijk een lijdend voorwerp, maar het heeft niet alle eigenschappen van een lijdend voorwerp.

Waar lijkt het dan nog meer op? Nou, dat zegt Klooster niet hardop, maar hij noemt kosten hier een "semi-koppelwerkwoord". Zeg dat nog es? Een semi-koppelwerkwoord. Dat is ingewikkeld gezegd voor: het lijkt op een koppelwerkwoord maar het heeft niet alle eigenschappen van een koppelwerkwoord.

Maar hoe zit het dan? Klooster legt het ongeveer als volgt uit: die auto kost 100.000 euro is een "korte vorm" van de prijs van die auto is 100.000 euro. Die laatste zin is naamwoordelijk (dat dan weer wel!), dus die eerste zin heeft ook iets naamwoordelijks. Het werkwoord kosten voegt niet veel meer aan de betekenis toe dan "de prijs is". Het is een betekenisarm werkwoord. Je zou het bijna een naamwoordelijk gezegde kunnen noemen, die auto kost 100.000 euro kun je ook losweg formuleren als die auto is 100.000 euro. Sterker nog, in informeel taalgebruik komt dat wel eens voor.

Daar heb je er maar een paar van, van die betekenisarme werkwoorden die allemaal met meetbare hoeveelheden te maken hebben: kosten, tellen, meten, inhouden. Ze worden gecombineerd met een meetbare hoeveelheid, vaak vergezeld van een maateenheid (graden, meters, liters, of valuta).

Maar wat is er dan voor bijwoordelijks aan? Ook dat is wel te beredeneren. In een zin als Die weg is drie kilometer kun je de zin aanvullen tot Die weg is drie kilometer lang. In die laatste zin is drie kilometer lang naamwoordelijk deel van het gezegde, en daarbinnen is drie kilometer een bijwoordelijke bepaling bij het bijvoeglijk naamwoord lang.

Dat drie kilometer heeft dus inderdaad iets bijwoordelijks, maar alleen op een abstract niveau. Als je een naamwoordelijk deel hebt, en je laat daar iets uit weg (wat dan ook), dan blijft datgene wat je overhoudt het naamwoordelijk deel. Daar doe je niets aan. Dat is een van de belangrijkste principes van de zinsontleding.

Kijk, dat is dan toch wel weer aardig! Leuke constructie, met die meetbare hoeveelheden. Snappen we ook meteen hoe die in elkaar zit! Zo zie je maar weer: als je maar diep genoeg graaft kom je altijd wel wat interessants tegen.

Lees minder

Niet buiten buiten roken kunnen

Het deksel is van de beerput: op nltaal.blog.nl staat een oproep tot het insturen van zinsbouwgrapjes, zoals ikzelf al behandel in deze log. Nu is er vast geen houden meer aan, en komt de langgekoesterde droom van Liesbeth Koenen uit: een behoorlijke verzameling van grammaticaal interessante grappen.

Taalblogger Ben Schattenberg geeft alvast een voorzet met het grappig bedoelde opschrift Als u niet buiten roken kunt, kunt u buiten roken. Goed gevonden, maar wat is er grammaticaal nou zo aardig? Is het alleen maar het dubbelzinnige woordje buiten, of zit er meer achter?

Lees meer/ minder

De meeste woorden hebben meer dan één betekenis. Toch is de dubbelzinnigheid van buiten bijzonder, omdat de twee betekenissen ook grammaticaal verschillen. Als je buiten opvat in de betekenis "in de buitenlucht", dan is het een bijwoord, en anders is het een voorzetsel. Een voorzetsel? Jazeker!

Voorzetsels kun je combineren met een woordgroep met een zelfstandig naamwoord: in de tuin, over de brug, aan het werk. Maar roken is toch een werkwoord? Ja, dat is wel zo, maar je kunt het ook, zoals dat heet, zelfstandig gebruiken (zeg maar als "het roken"). In plaats van Ik kan niet buiten roken (in de betekenis dat je verslaafd bent aan roken), kun je ook zeggen: Ik kan niet buiten sigaretten. Dat is dezelfde constructie.

Heb je het over buiten roken in de betekenis "in de buitenlucht roken", dan is buiten een bijwoord, net zoals bijvoorbeeld hier. Het gedeelte ...kunt u buiten roken zit hetzelfde in elkaar als ...kunt u hier roken.

Het is bijna ondoenlijk om deze grap te vertellen, want in een normale uitspraak verdwijnt de dubbelzinnigheid. In de lezing van buiten als voorzetsel vervalt de klemtoon daarop, en krijgt roken extra nadruk. In de andere lezing worden beide woorden benadrukt (al krijgt misschien juist roken minder accent). Als je zegt: Kunt u niet buiten ROKEN, dan kunt u BUITEN roken, dan valt de hele grap niemand meer op.

Waarom wérkt dit grapje, al is het dan alleen schriftelijk? Waarschijnlijk omdat je in de verbinding buiten roken geneigd bent om buiten als een bijwoord op te vatten (roken doe je, zeker tegenwoordig, meestal buiten). In ieder geval zul je de neiging hebben om beide voorkomens van buiten roken hetzelfde op te vatten. Dus buiten beide keren als bijwoord, of buiten beide keren als voorzetsel. Dat levert in alle gevallen een tegenstrijdigheid op, waardoor je je eigen interpretatie moet gaan herstellen. Dat geeft een milde stress, en lachen lucht dan op.

Lees minder

Maden in de zin

In de log Eten uit de vuilnisbak schreef ik over de bepalingen, dat ze de afvalbak van de ontleding vormden. De oneerlijke behandeling van de bijvoeglijke bepaling heb ik daar al besproken. Maar de bijwoordelijke bepalingen slaan alles. Misschien heb je wel eens een afvalbak gezien waar vlees- of visafval in ligt. Daar verzamelen zich in korte tijd allerlei maden in die met hun gekrioel alle aandacht trekken. Ze horen niet echt bij het afval dat je hebt weggegooid, maar ze vormen een belangrijk onderdeel van de inhoud van de bak.

Bijwoordelijke bepalingen zijn net als die maden.
Lees meer/ minder

Ze krioelen door de hele zin heen, ze betekenen van alles en je hebt er als spreker bijna geen controle over. Toch is het heel goed mogelijk om helemaal "schone" zinnen te maken, zonder één bijwoordelijke bepaling erin. Maar in de praktijk komen zulke schone zinnen weinig voor.

Net als bijvoeglijke bepalingen een predicaat kunnen vormen bij zelfstandige naamwoorden, zo zijn er bijwoordelijke bepalingen die predicatief zijn bij andere woorden: bij werkwoorden, bij bijvoeglijke naamwoorden bijvoorbeeld. In de zin Je moet heel hard schreeuwen is heel hard een predicaat bij schreeuwen, want het schreeuwen moet heel hard zijn (het is een soort naamwoordelijk predicaat, dat je met een koppelwerkwoord kunt uitdrukken). Omdat heel hard een predicaat is bij het werkwoord schreeuwen is heel hard een bijwoordelijke bepaling. Maar binnen die bijwoordelijke bepaling heb je het woordje heel dat de graad van hardheid aangeeft. Niet zomaar hard maar héél hard. Het woord heel vormt dus een nadere bepaling van hard, wat zelf een bijwoord is, en dus is heel ook nog eens een bijwoordelijke bepaling.

Tot zover is er nog niet veel aan de hand. Die bijwoordelijke bepalingen zijn eigenlijk hetzelfde als de bijvoeglijke bepalingen, alleen horen de bijvoeglijke bepalingen altijd bij een zelfstandig naamwoord en de bijwoordelijke horen bij een andere soort woorden. Net als bijvoeglijke bepalingen kunnen bijwoordelijke bepalingen uit één woord bestaan (zoals heel in het bovenstaande voorbeeld), of uit hele woordgroepen.

In de zin Op de hoek van de straat stond een man hard te schreeuwen is heel hard bijwoordelijk (bij schreeuwen), heel is bijwoordelijk (bij hard), maar op de hoek van de straat is ook bijwoordelijk, want het schreeuwen is blijkbaar op de hoek van de straat. En van de straat is bijvoeglijk want het is een predicaat bij hoek, een zelfstandig naamwoord. Maar bijwoordelijke bepalingen zijn er in veel meer soorten.

Echt madengedrag vertonen de zogeheten modaalpartikels, die overal opduiken, vaak onduidelijke -maar onmisbare!- bijdragen aan de betekenis leveren, en in allerlei combinaties door elkaar heen krioelen. In de volgende zin staan er zeven achter elkaar: Kom jij nu dan toch maar eindelijk eens eventjes hier. Al die kleine woordjes nu, dan, toch, maar, eindelijk, eens, eventjes (maar ook nog, pas, al, wel, bijna) worden door ons kwistig door de conversatie heen gestrooid. Waarom? Wel, ze houden de conversatie levendig, omdat ze vaak net een klein signaaltje geven over hoe de spreker over de wereld denkt. Zeg je het regent, dan is dat een neutrale mededeling. Met een kleine made erbij (het regent nog, het regent al) heb je vrijwel dezelfde inhoud, maar je geeft aan hoe die regen zich verhoudt tot jouw verwachtingen.

Soms heb je grotere betekenisverschuivingen (zoals bij het regent wel eens, dan heb je het niet over nu, maar over de kans op regen in het algemeen), maar steeds geef je iets prijs van je eigen gedachtenwereld of gevoelens. Mooie zinsdeeltjes! Jammer dat ze allemaal zo gewoontjes bijwoordelijke bepaling heten...
Lees minder

Eten uit de vuilnisbak

Bepalingen zijn de afvalbak van de ontleding. Het zijn de zinsdelen die overblijven als je alle andere gehad hebt. Bepalingen bij een zelfstandig naamwoord noem je bijvoeglijk, alle andere bijwoordelijk.

Als je het zo uitgelegd krijgt, is het eigenlijk helemaal niet zo spannend. Valt er nog wel wat leuks te zeggen over bepalingen?

Lees meer/ minder

Toch behoren de bijvoeglijke en bijwoordelijke bepalingen tot de interessantste zinsdelen. In ieder geval is er in de taalkundige wereld altijd wel iets te doen over bepalingen.

Bijwoordelijke bepalingen zijn spannend omdat ze in zoveel soorten bestaan, bijvoeglijke bepalingen vertonen een rare relatie met hun zelfstandig naamwoord. Helemaal niet zo eenvoudig als je zou denken. In de standaarduitleg wordt gesproken over "zegt iets van", maar wat betekent dat precies? Wanneer "zegt iets iets ergens van"? Hoe zit dat met die bijvoeglijke bepalingen?

De kern van het probleem is dat bijvoeglijke bepalingen niet verder opgedeeld worden. Dat lijkt wel makkelijker, maar het is ergens ook niet eerlijk. Een werkwoord heeft allerlei eigen zinsdelen, zoals lijdend en meewerkend voorwerp, voorzetselvoorwerp en sommige vormen van de bepaling van gesteldheid. Zo kan wachten het voorzetselvoorwerp op iemand hebben, en aanbieden heeft iemand en iets. Bij een werkwoord vinden kan een lijdend voorwerp iets staan met een bepaling van gesteldheid leuk. Allemaal zinsdelen met eigen namen. Daarbovenop komen dan nog eens de bijwoordelijke bepalingen, die het werkwoord niet aanvullen (complementeren) maar nader bepalen (modificeren): bijvoorbeeld mooi in mooi zingen of in het park in in het park je brood eten. En dan is het werkwoord ook nog eens de kern van het gezegde, waar nóg een apart zinsdeel bij kan: het onderwerp.

Het werkwoord kan tevreden zijn. Maar wat heeft het zelfstandig naamwoord? Alles wat je daaraan toevoegt heet gemakshalve bijvoeglijke bepaling. Zo kun je aan het woord kritiek best het zinsdeel op de minister toevoegen, maar dat heet dan bijvoeglijke bepaling. En zet je er hevige bij, dan is dat ook bijvoeglijke bepaling. En maak je het helemaal mooi met hevige kritiek van de oppositie op de minister dan heet ook dat zinsdeel van de oppositie domweg bijvoeglijke bepaling. Allemaal omdat het toegevoegd is aan het zelfstandig naamwoord.

Waarom is dit niet eerlijk? Wel, als kritiek een werkwoord was geweest, zoals bekritiseerde, dan had je een soortgelijke constructie kunnen maken als De oppositie bekritiseerde de minister hevig. Dan had je de minister als lijdend voorwerp moeten benoemen (completeert het werkwoord), de oppositie het onderwerp, en hevig een bijwoordelijke bepaling (modificeert het werkwoord). Allemaal verschillend! Maak je van kritiseren dus een zelfstandig naamwoord, dan degraderen al die zinsdelen tot bijvoeglijke bepaling.

Maar als dat zo oneerlijk is, waarom hebben de taalkundigen dat dan zo beslist? Dat is niet meer helemaal met zekerheid te achterhalen. Het werkwoord heeft in de ontleding altijd wel een bevoorrechte positie gehad. En laten we eerlijk zijn, er hangt ook veel af van een werkwoord: persoon, getal, tijd, dat is allemaal in de vorm van het werkwoord uitgedrukt.

Het werkwoord is natuurlijk wel belangrijk, daarover bestaat geen twijfel. Wat ook wel eigenaardig is bij die zelfstandige naamwoorden: al die zinsdelen die daarbij kunnen, die kunnen allemaal ook wegblijven. Je kunt in die hele woordgroep hevige kritiek van de oppositie op de minister elke bijvoeglijke bepaling zo weglaten. Bij het werkwoord bekritiseerde kan dat niet zomaar. Het onderwerp is verplicht als er een persoonsvorm aanwezig is (niet in een bijzin als om de minister te bekritiseren), maar ook het lijdend voorwerp kun je bij bekritiseren niet weglaten (je kunt niet zeggen *de oppositie bekritiseerde hevig). Bij sommige werkwoorden kun je het voorwerp best weglaten, maar niet bij allemaal. Maak je van die werkwoorden zelfstandige naamwoorden, dan kun je de bijvoeglijke bepaling altijd weglaten.

Tja, misschien is het dat wel. Als je er niet altijd bent, loop je het risico gedegradeerd te worden. Heb je iets aan deze kennis? Is het niet gewoon het makkelijkst om te onthouden dat alles wat "bij een zelfstandig naamwoord hoort" een bijvoeglijke bepaling is? Misschien wel. Maar ik denk dat het makkelijker wordt als je snapt hoe het zit. En daarbij komt: als je ziet hoe rijk iets is, wordt het toch ook leuker? Archeologen doen ook niets liever dan in oude beerputten of afvalhopen wroeten om erachter te komen hoe mensen vroeger leefden. De bijvoeglijke bepaling verdient meer aandacht dan hij nu krijgt.
Lees minder