Taalprof

De taalprof houdt zichzelf in

Gisteren schreef ik iets over de zin Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten. Dat stukje voorzag ik van maar liefst vier breintjes, om aan te geven dat het waarschijnlijk een moeilijke kwestie was. En inderdaad, prompt krijg ik de feedback dat het "weer eens niet te volgen" was. Hm! Dat zit me niet lekker, want ik schrijf juist om begrepen te worden.

Op de taalpuristensite probeer ik het in de discussie eenvoudiger te krijgen, maar dat zou ik hier eigenlijk ook moeten doen. Kan dat? Is het moeilijk te begrijpen, of doe ik er alleen te moeilijk over?

Lees meer/ minder/ printversie

De basisvraag is: wat betekent dat, Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten? En de taalkritiek is: betekent het niet eigenlijk (ook) het omgekeerde van wat er bedoeld is? De taalprof denkt van niet.

In de discussie heb ik het volgende aangevoerd: het gaat hier om de zin ik moet ... om niet te ..., nietwaar? Ik moet iets doen (of iets niet doen), om iets anders niet te doen. Op wat voor manieren kun je die zin aanvullen op de puntjes? Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ik moet me beheersen om niet te fluiten, maar dat maakt het niet echt duidelijker omdat zich beheersen ongeveer hetzelfde is als zich inhouden. Maar je kunt het op talloze andere manieren invullen: ik moet een pleister op mijn mond plakken om niet te fluiten, ik moet mijn mond volproppen met beschuitkruim om niet te fluiten, ik moet grote moeite doen om niet te fluiten. Ik moet me heel onnatuurlijk gedragen om niet te fluiten. In al die gevallen zeg je eigenlijk dat je wel de neiging hebt om te fluiten, en dat je iets bijzonders moet doen om die neiging te onderdrukken. Waarom zou dat ook niet je inhouden kunnen zijn?

De zin ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten is dus prima in de bedoelde betekenis. Maar is er ook een andere betekenis? Iets onbedoelds als "ik moet de neiging tot niet fluiten onderdrukken"? Het is wel waar dat je inhouden op hetzelfde neerkomt als je neigingen onderdrukken (dat moet ook de reden van de verwarring zijn). Maar zo werkt het niet in het Nederlands. Dat is met een eenvoudig voorbeeld aan te tonen.

Je kunt zeggen Ik moet mijn tranen inhouden. Dat kun je ook wederkerend maken door te zeggen Ik moet mezelf inhouden. Maar allebei tegelijk kan niet: Ik moet mezelf inhouden om te huilen, dat is dubbelop. Net zoals bij bedwingen: ik moet mijn tranen bedwingen, ik moet mijzelf bedwingen, allebei prima. Maar Ik moet mezelf bedwingen te huilen, niet goed. Die laatste kun je zelfs nog duidelijker maken door bedwingen te vervangen door in bedwang houden: ik moet mijn tranen in bedwang houden, ik moet mezelf in bedwang houden, maar niet ik moet mezelf in bedwang houden om te huilen.

Conclusie? Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten betekent maar één ding. Je taalgevoel kan wel in verwarring raken doordat inhouden al iets negatiefs is, en daar staat dan nog eens niet bij, zodat je twee ontkenningen in één zin krijgt (altijd lastig), maar dit levert geen betekenis op die het omgekeerde is van wat je bedoelt.

Lees minder

De taalprof moet zich inhouden om hier niets over te schrijven

Op de taalpuristen-website wordt bezwaar gemaakt tegen het zinnetje Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten. Zo'n dubbelzinnige formulering getuigt niet van al te veel taalgevoel, zo redeneert de purist-van-dienst. Je kunt beter zeggen Ik moet me inhouden of ik ga fluiten. Een van de reageerders stelt voor Ik moet me inhouden om te gaan fluiten. Dat "loopt net zo lekker" en is "veel helderder".

Veel helderder? Niet al te veel taalgevoel? Is dat nou wel eerlijk?

Lees meer/ minder/ printversie

Je zou zeggen: dit is zo'n typisch geval als zeggen: voorkomen dat er iets niet gebeurt als je bedoelt voorkomen dat er iets gebeurt, waarbij er ten onrechte een ontkenning in het lijdend voorwerp staat. Je herkent de verborgen ontkenning niet die al in het werkwoord voorkomen zit, en dus zet je ten onrechte een ontkenning in de bijzin. En heeft zich inhouden ook al niet zo'n verborgen ontkenning? Het betekent toch "zorgen dat je iets niet doet"?

Toch zie je onmiddellijk dat die redenering niet klopt als je de zin ontleedt. Want wat is dat eigenlijk voor een bijzin, om niet te gaan fluiten in de zin ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten? Het is geen voorwerp bij zich inhouden, want zich inhouden heeft helemaal geen voorwerpen. Het is dus een bijwoordelijke bijzin. En wat moet die betekenen? Om daar achter te komen, moet je proberen hem anders te formuleren.

Nou heb je verschillende mogelijkheden voor herformulering. Je kunt zeggen: "Ik moet me inhouden, zodat (of opdat) ik niet ga fluiten", of "Ik moet me inhouden, teneinde niet te gaan fluiten". In beide gevallen staat er terecht niet.

Het lijkt dus eerder het weglaten van niet, dat op een gebrek aan taalgevoel duidt. Waarom zou iemand die neiging dan hebben, om te zeggen: "weg met dat niet"? Ik denk dat dat te maken heeft met de neiging om die bijzin toch als een soort "voorwerp" bij inhouden te beschouwen. Iets naar analogie van zich ervan weerhouden om te gaan fluiten. Dan is om te gaan fluiten namelijk wél een voorwerpszin (om precies te zijn: een voorzetselvoorwerpszin). En dan moet het inderdaad zonder niet.

Maar, zoals gezegd: zich inhouden heeft nu eenmaal geen voorwerp. Dus die hele taalkritiek is misplaatst. De bekritiseerde zin is geheel en al correct, en er is niets dubbelzinnigs aan. Hij betekent dat je moet inhouden, want anders begin je te fluiten.

Nou moet ik heel eerlijk zijn: er bestáát wel een manier om die zin ik moet me inhouden om te gaan fluiten goed te krijgen. Dan moet je een stevige klemtoon op inhouden leggen, dan een komma-intonatie, en dan de bijzin met een sterk dalende intonatie uitspreken: ik moet me inhouden, om te gaan fluiten. Dan krijg je de betekenis: "Teneinde te kunnen gaan fluiten, moet ik me inhouden". Ja, dat kán. Maar het is absoluut geen mogelijkheid die zich meteen opdringt. Ik zou het zelfs geforceerd willen noemen.

En wat is er mis met Ik moet me inhouden, of ik ga fluiten? Niet veel, maar wel een beetje. Dit is een voorbeeld van een zogeheten "balansschikking". Twee hoofdzinnen, verbonden door of, met een ontkenning in de eerste zin. Ander voorbeeld: Hij was nog niet binnen of hij begon al ruzie te maken. De betekenis is dan Toen hij binnenkwam begin hij (meteen) ruzie te maken. In die betekenis valt de ontkenning weg ten gunste van een soort "als-danbetekenis".

Hoe zit dat hier? Ik moet me inhouden of ik ga fluiten? Om dat goed te vinden moet je aannemen dat zich inhouden een ontkenning bevat. Dat is niet onmogelijk, maar het wordt een beetje stroef om de betekenis uit te drukken. Dat wordt dan: Als ik me niet inhoud, ga ik fluiten. Dat extra woordje niet neutraliseert de ontkenning in zich inhouden. Kan, maar geef mij maar Ik moet me inhouden om niet te gaan fluiten.

Dit voorbeeld illustreert hoe gevaarlijk een beetje nadenken is. Als je helemaal niet nadenkt, zul je het automatisch goed doen. Mensen zullen ongetwijfeld spontaan niet plaatsen in de bijzin. Ga je een beetje nadenken, dan brengt je dat aan het twijfelen. Dan moet je ook helemaal tot het einde toe doordenken en de zin ontleden. Dat is dus een grammaticale vaardigheid die je hier hard nodig hebt.

Lees minder

Strikt genomen

Zondag beantwoordde ik een vraag van een lezeres over het onderwerp van een beknopte bijzin. Dat ging over "de grammaticale regel" dat het onderwerp van een beknopte bijzin altijd gelijk moet zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Dat dit baarlijke nonsens is, staat uitgebreid beschreven in de Algemene Nederlandse Spraakkunst, maar blijkbaar leest niemand dat. Of iedereen is te gemakzuchtig en klampt zich liever vast aan een onzinnig vuistregeltje.

Ook in taaladviezen kom je die geheimzinnige "grammaticale regel" vaak tegen, onder de naam foutieve beknopte bijzin. Die term alleen al klinkt onheilspellend, maar het wordt nog mooier als er een passage bij staat als: "Strikt genomen moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin." In die gevallen kun je me van onder mijn bureau vandaan slepen, want daar lig ik dan te lachen.

Lees meer/minder

Ik hou van dat strikt genomen, dat betekent altijd dat de taaladviseurs niet goed raad weten met de voorbeelden. Ze voelen zelf wel aan dat die eigenlijk prima zijn, maar hun regel zegt dat ze fout zouden moeten zijn.

Deze zin is helemaal hilarisch. Strikt genomen moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Dat strikt genomen, dat is toch zelf ook een beknopte bijzin, nietwaar? Wat is daarvan het onderwerp? Volgens die mysterieuze "grammaticale regel" zou dat het onderwerp van de beknopte bijzin moeten zijn. "Strikt genomen" zou er dus staan: Als het onderwerp van de beknopte bijzin strikt genomen wordt, moet het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk zijn aan het onderwerp van de hoofdzin. Maar strikt genomen betekent niet dat je dat onderwerp "strikt moet nemen" (wat betékent dat eigenlijk?), maar dat je een strikte opvatting van de grammatica in het algemeen moet hebben. In de woordenboeken staat bij strikt genomen: "wanneer men de zaak precies, streng opvat".

In de betere grammatica's (zoals bijvoorbeeld de Algemene Nederlandse Spraakkunst), worden deze constructies (strikt genomen, eerlijk gezegd, om kort te gaan) apart behandeld. Maar zijn het dan niet gewoon uitzonderingen? Is er dan toch niet een regel die zegt: in normale gevallen is het onderwerp van de beknopte bijzin gelijk aan het onderwerp uit de hoofdzin?

Twee voorbeelden die met hardnekkige regelmaat bij die "regel" genoemd worden, zijn: Bijgaand treft u een document aan, en Ingesloten vindt u een foto. Volgens die zogenaamde "regel" zouden deze zinnen strikt genomen ongrammaticaal zijn, omdat ze zouden betekenen dat "u bijgaat" of dat "u ingesloten bent". Wie verzint toch deze onzin? Of: wie schrijft dit allemaal maar gedachteloos over?

Je zou toch verwachten dat een beetje taaladviseur op de hoogte is van de bepaling van gesteldheid, nietwaar? Dat je in het Nederlands een zin kunt maken als Wij troffen hem dronken aan. En dat dat dan twee dingen kan betekenen: dat wij dronken zijn, én dat hij dronken is. Bij voorkeur het laatste, zou ik zeggen.

Ook kan ik me niet voorstellen dat iemand niet weet dat je in het Nederlands elk zinsdeel kunt vooropplaatsen. Dat je kunt zeggen Dronken troffen wij hem aan. En dat ook die zin op twee manieren kan worden opgevat: wij zijn dronken, of hij is dronken.

Maar waarom realiseren al die strikt-genomen-critici zich dan niet dat je een voltooid of tegenwoordig deelwoord als ingesloten of bijgaand ook heel goed als een bepaling van gesteldheid kunt gebruiken? Dat je net zo goed kunt zeggen U treft dit document bijgaand aan, of U vindt een foto ingesloten? En dat je ook hier zonder twijfel die bepaling van gesteldheid kunt vooropplaatsen? Waarom zou dat ineens in deze zinnen niet toegestaan zijn?

Ik denk dat al die taaladviseurs die iets hebben tegen die zinnen met bijgaand of ingesloten domweg niet de moeite nemen om de zinnen te ontleden. Ze hebben een makkelijke vuistregel, kijken niet verder dan hun neus lang is, en keuren de zinnen af. Herken de beknopte bijzin, zoek het onderwerp in de hoofdzin en vul dat in. Dan merken ze dat die zinnen best goed klinken, en ze zetten er voor de veiligheid strikt genomen bij. Als dat niet gemakzuchtig is.

Lees minder