Taalprof

Grammatica is geen liefdewerk

Je hoort het heel vaak: grammatica leer je op school omdat je het ergens anders voor nodig hebt. Op de website van BRUUTtaal staat het met zoveel woorden: "Het ontleden dat je bij Nederlands doet, staat dus voor een belangrijk deel in dienst van het vreemde talen onderwijs". En in het ledenblad van de vereniging Beter Onderwijs Nederland, Vakwerk, stelt Hans Vorstheuvel Labrand het nog scherper: "Het is mijn overtuiging dat iedere vorm van grammaticatraining te allen tijde ondergeschikt moet blijven aan een streven naar een correct gebruik van de aanvaarde standaardtaal."

Dat klinkt allebei alsof je het daar niet mee oneens kunt zijn. Maar vanwaar die kruiperige houding? Is er iets mis met kennis over taal? Is het zinloos om te weten hoe taal in elkaar zit?

Lees meer/ minder/ printversie

Werkelijk alle retoriek wordt in het artikel van Vorstheuvel Labrand uit de kast gehaald: "Expliciete grammaticatraining mag mijns inziens nooit [...] worden beschouwd als doel op zich en ontaarden in hoogdravende discussies over theoretische kwesties (zoals de vraag of een bepaalde combinatie een voorzetselvoorwerp of een bepaling is)." Mooi hè? Ontaarden, en hoogdravende discussies, dat zijn de termen die je moet gebruiken als je geen argumenten hebt. En ondertussen beweer je doodleuk dat je niet mag discussiëren over grammaticale kwesties.

Het ergste is dat beide voorbeelden (BRUUTtaal en het artikel in Vakwerk) sympathieke standpunten verkondigen, en pleiten voor meer aandacht voor de grammatica. Was sich liebt, neckt sich, is dan het toepasselijke Duitse spreekwoord.

Wat is dat toch voor een angst voor de grammaticale discussie? Is het (zoals Vorstheuvel Labrand waarschuwt) dat grammatica "word[t] gebruikt als pedagogisch dwang- of machtsmiddel om het (kennis)verschil tussen docent en leerling te benadrukken"? Dat lijkt me anders niet noodzakelijk als je een open discussie op gang kunt krijgen over de grammaticale eigenschappen van een voorbeeld en hoe je die tot uitdrukking kunt brengen in een ontleding.

Waarom zou je met leerlingen geen controversiële kwesties mogen behandelen? Ik kan me voorstellen dat je dat niet meteen op de basisschool doet, alhoewel het inzicht dat wij nog niet precies weten hoe de wereld in elkaar zit niet vroeg genoeg kan worden verkondigd, maar met een vwo-er of een havist kun je toch best praten over de analyse van taal? We hebben het hier over kinderen die er geen been in zien om de halve maandag te discussiëren over de vraag of de scheidsrechter een rode kaart had moeten geven omdat een neergehaalde speler toch echt een doorgebroken speler was. En daar is de argumentatie een stuk lastiger.

Waarom zou grammatica in dienst moeten staan van een ander vak? Ik snap wel dat je wilt betogen dat grammatica nuttig kan zijn voor andere vakken (bijvoorbeeld om kennis te kunnen nemen van wat anderen geschreven hebben over vreemde talen), maar dat is iets anders dan beweren dat de grammaticalessen dienstbaar moeten zijn aan die andere vakken.

Ik heb het op deze site al vaker gehad over de hachelijke stelling dat grammatica alleen maar gelegitimeerd zou kunnen worden door wat je eraan hebt voor iets anders. Er is geen direct verband tussen je ontleedvaardigheid en je taalvaardigheid in een vreemde taal. Er is geen garantie dat je beter schrijft of spreekt als je goed kunt ontleden. Dat is ook niet waar grammatica voor bedoeld is. Grammatica is bedoeld voor reflectie. Grammatica biedt je de termen om over taal te spreken.

Gek genoeg is er niemand die het nut van reflectie ter discussie stelt. Natúúrlijk moet je nadenken en praten over je eigen taaluitingen als je die wilt verbeteren. Natúúrlijk moet je kunnen praten over een vreemde taal als je wilt kunnen praten in die taal. Vanwaar dan toch die weerstand tegen de middelen om dat te doen?

Lees minder

Nog even voor je gaat

Ik moet snel zijn wil ik nog iets zeggen wat gelezen wordt. Elke dag halveert het aantal lezers van dit weblog, dus op den duur houd ik maar één lezer over en dat ben ik dan ook nog zelf. Dus nog maar even niet over het voornaamwoord. Misschien dat dat de mensen wegjaagt, en dan heb ik het betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent nog niet eens gehad, dat bewaar ik voor het laatst. Nee, ik wil nog graag heel even iets zeggen over goed en fout.

Hoewel mijn weblog bedoeld was voor mensen die moeite hebben met de grammaticale ontleding, gaan bijna alle vragen die ik krijg over goed of fout. Moet het dit zijn of dat? Is dit wel goed, en is dat niet fout? En ook al had ik het nog zo gevraagd, ook spellingkwesties kunnen blijkbaar niet vermeden worden. Beste lezer (ik gebruik maar vast het enkelvoud), mijn hart bloedt bij al die onzekerheid. Daarom nog één goede raad, voordat je weer verder surft en nooit meer terugkeert.

Lees meer/ minder

Het ontleden van zinnen is niet bedoeld om goed en fout van elkaar te onderscheiden. Grammaticale analyse geeft inzicht in de bouw van zinnen, net als een röntgenfoto van een schilderij niets zegt over hoe goed het is, maar wel over hoe de schilder te werk is gegaan. Omdat je zelf de kunstenaar bent van je eigen taal, geeft zinsontleding je zo een doorkijkje naar je eigen denkvermogens. Waarom kun jij het woordje te niet weglaten in een zin als wij zitten te tekenen, en wel in wij hebben zitten te tekenen? Dat staat niet in de grammaticaboekjes, en je hebt er vast nooit bewust over nagedacht, en toch weet ik zeker dat jij zo denkt. Alleen al om dit interessante verschijnsel te beschrijven heb je grammaticale termen nodig. Dáárvoor is grammatica bedoeld.

Maar hoe zit dat dan met dat goed en fout? Niet alles is toch zomaar toegestaan, dat zou een mooie boel worden! Tja, ik weet het niet. Er zijn twee soorten goed en fout: wat je uit jezelf doet (of niet kunt), en wat andere mensen willen dat je doet (of niet doet). Wat je uit jezelf doet, daar hoor je niemand over. Dat vinden alleen taalkundigen interessant (waarom eigenlijk?). Maar sommige mensen hebben de onbedwingbare neiging om te willen dat taalgebruikers het anders doen dan ze het uit zichzelf doen. Hoe komt dat?

Ik heb daar al eens over geschreven in deze log. Simpel gezegd komt het hierop neer: het is naar mijn indruk een overblijfsel uit een vroege leerfase van de taal, waarin de indruk bestond dat er een perfect regelsysteem bestond dat iedereen beheerste. Helaas bestaat zo'n systeem niet, maar op latere leeftijd proberen mensen dat niet-bestaande systeem toch in concrete voorschriften uit te drukken: je moet hier hun gebruiken en daar hen, hier enkelvoud en daar meervoud, hier als en daar dan.

Die voorschriften kloppen nooit met wat mensen uit zichzelf doen (anders waren ze natuurlijk overbodig), maar ze versterken de gedachte dat we met zijn allen één taal spreken (wat we maar tot op zekere hoogte doen). Over het nut van die voorschriften kun je discussiëren, maar eigenlijk doe ik dat liever niet. Ik zie dat ze bestaan, dus ze zullen wel enig nut hebben, maar over hoe taal werkelijk in elkaar zit zeggen ze helemaal niets.

Het vervelende is wel, dat de meeste van die voorschriften gebruik maken van grammaticale ontleding. Daardoor ontstaat bij mensen de indruk dat die grammaticale ontleding onlosmakelijk verbonden is met regelzucht. Maar dat is dus niet zo. De grammatica wordt misbruikt door mensen die graag voorschriften maken.

Grammaticale analyse wordt vaak als een argument gebruikt in een goed-of-foutdiscussie. Vaak een blufargument, want de analyse blijft doorgaans beperkt tot het citeren van een paar clichévoorbeelden waardoor de tegenstander zo geïmponeerd raakt dat het pleit al half gewonnen is. Oei, "grammaticaal" (vaak ook nog strikt grammaticaal)! Dan zal het wel kloppen!

Tot overmaat van ramp wordt iemand die zich met grammatica bezighoudt als gevolg hiervan met de nek aangekeken als een strenge schoolmeester of een wereldvreemde studeerkamergeleerde die de levende taal in een keurslijf wil dwingen. Dat is helemaal een schande! Op die manier blijven de echte voorschriftenkampioenen (die meestal zwakke ontleders zijn) buiten schot, en worden de topontleders door iedereen bestookt met vragen over voorschriften. Geen wonder dat de taalkunde zo'n slecht imago heeft.

Dus, beste lezer, gebruik de grammatica nou eens waar hij voor bedoeld is: om erachter te komen hoe fraai en interessant het allemaal in elkaar zit. Voor mijn part zie je de taal als een kunstwerk waar je de ontstaansgeschiedenis van wilt achterhalen, of als je meest toegankelijke denkproces. Of beschouw de taal als cultureel erfgoed, of als belangrijkste sociale identificatiemiddel. Want dat is de taal allemaal. En je kunt er alleen maar iets interessants over zeggen als je het grammaticale instrumentarium kent.
Lees minder