Taalprof

Taalprof
Sinds 2006







De taalprof beantwoordt al je vragen over grammatica, geeft uitleg en snijdt zelf leuke en interessante grammaticakwesties aan.

Vind jij grammatica maar saai? Denk jij wel eens: wat is het nut van grammatica-onderwijs? Waarom zou je moeten weten wat een naamwoordelijk gezegde is, of een bepaling van gesteldheid? Lees het antwoord bij de Taalprof! Is grammatica niet jouw ding? Surf dan toch eens door het Titelregister en lees eens een logje (of twee). Of klik op Stel je vraag in de linkerkolom. Wil je uitleg over een grammaticale term? Kijk eerst in de FAQ of die term al uitgelegd wordt.

Er staan al meer dan 350 artikeltjes op deze site, vol met uitleg, achtergrond en humor. Bijna 2500 keer stelden mensen een vraag en kregen ze een antwoord. Zelfs de mensen die iets vroegen over spelling, en dat terwijl de taalprof eigenlijk liever geen vragen over spelling beantwoordt. En dat allemaal voor niks, eh, gratis.

Grammaticale Puzzel week 47

In het kader van de extra aandacht voor het onderwijs zal de Taalprof vanaf heden elke week een grammaticale puzzel op zijn weblog publiceren. Hij maakt hiertoe voorlopig gebruik van een gratis voorziening voor het creëren van zogeheten polls, waardoor je wel allerlei reclame-uitingen erbij krijgt. Als dat te gek wordt gaan we het anders proberen.

De puzzels hebben steeds dezelfde vorm: je krijgt een rijtje taalvormen, en eentje hoort niet in het rijtje thuis. Maar let op: het gaat niet om "het goede antwoord," want in principe kunnen alle antwoorden gemotiveerd worden.

Je kunt de puzzels in het onderwijs gebruiken om het nadenken te stimuleren over de verschillende eigenschappen van de taalvorm. In dat geval moet je ervoor zorgen dat je leerlingen niet tevreden zijn met het kiezen van een antwoord, maar ze aan het denken zetten over wat er goed is aan elk antwoord. Want ik zeg het nog eens: elk antwoord is te verdedigen, en wel met taalkundige argumenten. Die argumenten kunnen liggen op het terrein van de klank, de woordsoort, de volgorde van elementen, de opbouw, de betekenis, de gebruiksmogelijkheden, de acceptabiliteit, enzovoort. Dat lijkt soms niet echt het geval, maar ik daag je uit om erover na te denken. Geef gerust commentaar, dan krijgen we discussie en dan wordt er al helemaal nagedacht. Ook als je een verzoek hebt voor een thema uit de grammatica bedenk ik er graag een puzzel bij.

Welnu! Daar gaan we. De puzzel voor week 47:

Welk van de volgende woorden hoort niet in het rijtje thuis?
	veraf
	verkoop
	vergezicht
pollcode.com free polls

Taalprof klapt uit Schoolvak Nederlands

Om zijn nominatie voor de Dutch Bloggies 2009 in de categorie Onderwijs waar te maken, komt de taalprof ook wel eens op een conferentie. Gisteren was hij in Den Haag, op de conferentie Het Schoolvak Nederlands, waar hij de hand wist te leggen op een interessante powerpointpresentatie over grammaticaonderwijs.

Door verschillende conferentiedeelnemers daartoe aangespoord, maar in alle eerlijkheid tegenover de mensen die niet geregistreerd hebben, stelt de taalprof deze presentatie beschikbaar, met een kleine drempel.

Vul in onderstaand invoerveld de code in van het lokaal waar de betreffende presentatie gehouden werd. Code zonder spaties of leestekens, en letters in hoofdletters. Klik dan op de downloadknop. Mocht het niet lukken, neem dan contact op via e-mail.

De Pers is om

Er is weer een belangrijke stap gezet in het afbreken van de mythe dat je zou moeten zeggen de reizigers wordt verzocht. Gisteren prijkte op de voorpagina van De Pers een foto van een ouderwetse proclamatie, in de vorm van een perkament met zegel en een grotendeels onleesbare tekst, behalve de aanhef: Bekendmaking: Gij wordt allen verzocht zich te vervoegen bij de chirurgijn teneinde eenen van 's konings wegen voorgeschreven griepinenting te bekomen.

Dat mag dan wel een parodie zijn op ouderwets taalgebruik, maar het staat er toch maar: Gij wordt allen verzocht. En gij is natuurlijk, zo zal ook De Pers beseft hebben, altijd onderwerp. De voorwerpsvorm van gij is u.

Lees meer/ minder/ printversie

Het is overigens niet voor het eerst dat die vorm gij wordt allen verzocht in de Nederlandse taal wordt gebruikt. In 1827 al, in het blijspel De Stiefmoeder, staat de zin: Gij wordt allen, tegen Donderdag, bij mij te dineren verzocht.

Er zitten natuurlijk wel wat grammaticale slordigheidjes in de tekst, het is per slot van rekening geen poging om werkelijk negentiende-eeuws (of nog ouder) taalgebruik na te bootsen. Anders had er niet gestaan eenen inenting maar eene inenting. Want het is dan wel lijdend voorwerp, maar inenting is een vrouwelijk woord. De overweging zal zijn geweest dat die naamvalsuitgang bij eene niet zo duidelijk zichtbaar is.

Opmerkelijk is de keuze voor zich: gij wordt verzocht zich te vervoegen bij de chirurgijn. Dat zal wel een redactiefoutje zijn. Misschien dat er aanvankelijk heeft gestaan Een ieder wordt verzocht zich te vervoegen bij de chirurgijn. Maar de redacteur heeft natuurlijk gedacht: met die onderwerpsvorm gij wordt het een steviger statement in die hele discussie over worden verzocht, en vervolgens heeft die redacteur verzuimd het wederkerend voornaamwoord ook in overeenstemming met gij te vervangen door u.

Ten slotte is ook het woord chirurgijn een interessante keuze. Dat woord was in de negentiende eeuw al verouderd, en daarvóór duidde het een heelmeester aan die niet tot alle geneeskundige handelingen bevoegd was. Meestal was hij ook barbier (kapper). Wellicht dat ook de Nederlandse Kappersbond nog een stem in deze parodie gehad heeft, teneinde ons allen te verzoeken om toch vooral voor de feestdagen ons een keer bij de kapper te vervoegen.

Lees minder

Kroes doet greep naar de macht

Europees politica Neelie Kroes doet een gooi naar het presidentschap van Europa. Dat mag geconcludeerd worden uit het subtiele maar onmiskenbare signaal dat zij afgelopen zondag (8 november 2009) gaf in het programma Buitenhof. Je moet er een beetje oog voor hebben, want die politieke signalen zijn voor normale mensen niet waarneembaar, maar zorgvuldige analyse onthult dat zij zich wel heel nadrukkelijk kandidaat heeft gesteld. En ze deed dat met de grammatica.

Lees meer/ minder/ printversie

Het is nog te zien bij Uitzending gemist. Spoel door naar ongeveer 25:30 in het interview van Rob Trip met mevrouw Kroes, en je hoort het. Rob Trip stelt de volgende vraag (ik geef hem letterlijk weer, want zo klinkt het beter): "Denkt u dat op een of andere manier eh de ambities van de Nederlandse premier om naar Brussel te gaan [...] mm-mm-mee hebben gespeeld bij het eh opnieuw benoemen van de commissaris in de Europese commissie?" en nu komt het.

Mevrouw Kroes antwoordt namelijk: "U gebruikt de voltooid verleden tijd en mm mm of eh nee de voltooid tegenwoordige tijd [...] ehm en die is niet aan de orde." Het is jammer dat op dat moment het gezicht van Trip niet in beeld is, want daar moeten zich de eerste tekenen van paniek aan het aftekenen zijn. Hij gaat er ook wijselijk niet verder op in want hij denkt natuurlijk: "Hier kom ik nooit uit." En het gesprek voltrekt zich verder volgens de gebruikelijke lijnen.

Maar wat was dat voor een grammaticaal moment? Mevrouw Kroes had, laten we dat even voorop stellen, volkomen gelijk met deze vlijmscherpe analyse. Het gezegde in de bijzin, hebben gespeeld, is inderdaad een voltooid tegenwoordige tijd en niet een voltooid verleden tijd. Want het is een voltooid deelwoord met een hulpwerkwoord van tijd (hebben) dat in de tegenwoordige tijd staat.

Mevrouw Kroes geeft hiermee het signaal aan de Europese politici: met mij valt niet te spotten. Het is namelijk algemeen bekend dat wie enige kennis van de zinsontleding bezit overal met respect, wat zeg ik: met ontzag bejegend wordt. En Kroes gaat nog een stapje verder. Zij laat niet alleen zien dat ze de werkwoordelijke tijd in een bijzin haarscherp kan analyseren, maar zij toont ook op subtiele wijze dat zij dat niet toevallig goed doet, maar dat ze door nadenken tot deze analyse komt. Door het namelijk eerst opzettelijk fout te doen en dan zichzelf te verbeteren laat zij zien tot grammaticale reflectie in staat te zijn, én tot nadenken, en het is ook een publiek geheim dat wie kan nadenken zo mogelijk op nog meer ontzag kan rekenen in politieke kringen.

De betekenis van dit signaal is moeilijk te overschatten. Ik stel me zo voor dat in heel Europa de kandidaten nu koortsachtig met hun ondergrondse campagneteam aan het overleggen zijn hoe ze deze brutale aanval nog kunnen pareren. Misschien dat we binnenkort Balkenende een woordsoort horen benoemen, of we zien Van Rompuy een resultatieve werkwoordbepaling boven water krijgen. Het schijnt dat Juncker zich beraadt op een doorbreking van de werkwoordelijke eindgroep, maar die geruchten worden in officiële kringen niet bevestigd.

Tony Blair probeert naar verluidt het bericht te verspreiden dat Kroes zich aanvankelijk per ongeluk vergiste, omdat ze wilde benadrukken dat hebben gespeeld in het verleden speelde, en toen abusievelijk voltooid verleden tijd zei. Volgens Blair zag Kroes haar blunder wel meteen in en probeerde zij de schade te repareren, maar hij vond een president die eerst blundert geen goed idee.

Het valt te verwachten dat Blairs strategie geen vruchten zal afwerpen. De machtsgreep van Kroes, het onverwacht inzetten van de grammaticale analyse, heeft een zodanige "shock and awe"-impact dat het geen zin lijkt te hebben om er inhoudelijk tegen in te gaan. Dat kan ten eerste niemand volgen, en ten tweede vergroot het alleen maar het ontzag voor iemand die ook nog over grammaticale analyse kan discussiëren. Verwacht mag dus worden dat Kroes zich hiermee nadrukkelijk naar voren heeft geschoven in de voltooid tegenwoordige tijd. Let op Neelie Kroes!

Lees minder

Het moet maar eens afgelopen zijn

Als Taalprof heb je nooit rust. Voortdurend vallen je kleine dingen op in het taalgebruik van mensen om je heen. Net nog: ik heb net het vorige logje geplaatst, ik loop naar de keuken waar Radio Een opstaat, en ik hoor de verslaggever zeggen: Dat moet maar eens afgelopen worden, ehh, dat moet maar eens afgelopen zijn.

He wat flauw, dat is toch gewoon een vergissing?

Lees meer/ minder/ printversie

Inderdaad. De verslaggever zegt per ongeluk Dat moet maar eens afgelopen worden, en hij hoort zelf meteen dat het fout is, dus bijna in een adem verbetert hij het tot afgelopen zijn. Niks aan de hand. Maar het is wel interessant dat hij aanvankelijk zei afgelopen worden. Als je namelijk weet hoe de zin in elkaar zit, kun je de vergissing verklaren. Niet goedpraten, of bekritiseren, gewoon: verklaren.

Hoe zit dat dan? Wel, als je de zin Dat is afgelopen gaat ontleden, zie je dat je twee mogelijkheden hebt: voltooide tijd van de werkwoordelijke zin Dat loopt af, of tegenwoordige tijd van een naamwoordelijke zin, net als Dat is klaar. Afhankelijk van of je afgelopen als een bijvoeglijk naamwoord ziet of als een werkwoord. Of afhankelijk van of je de zin als een beschrijving van een voltooide gebeurtenis ziet of als een bereikte toestand.

De verslaggever bedoelde Dat moet maar eens afgelopen zijn volgens mij als een naamwoordelijk gezegde. Maar hij realiseerde zich dat de zin dan zou verwijzen naar een bereikte toestand in de toekomst, en hij koos daarom voor het koppelwerkwoord worden, dat meer dan zijn op de toekomst gericht is (dat is leuk tegenover dat wordt leuk). Maar zoals zo vaak past het koppelwerkwoord worden niet bij dit naamwoordelijk gezegde (net zomin als je bij dat is klaar kunt maken dat wordt klaar; in dat geval moet je het vervangend koppelwerkwoord komen nemen: dat komt klaar). Dat worden niet kan hoor je meteen, dus de verslaggever had het meteen in de gaten. Daarom koos hij alsnog voor het koppelwerkwoord zijn.

Lees minder

GrammatiQA #4

Omdat de vorige zo lastig was, snel een makkelijke:

Vanmorgen gehoord op de sportschool (jaja):

Wanneer is zij uitgerekend?

Hoe zit deze zin in elkaar?

(a) Het is een tegenwoordige tijd met is als koppelwerkwoord;
(b) Het is een tegenwoordige tijd met is als hulpwerkwoord;
(c) Het is een voltooide tijd met is als hulpwerkwoord van tijd;
(d) Het is een voltooide tijd met is als hulpwerkwoord van de lijdende vorm.

Dat is inderdaad het beste antwoord.

Dat is niet het beste antwoord.

Het betreft hier in ieder geval geen lijdend vorm. De zin Wanneer is zij uitgerekend? is niet de lijdende vorm van Wanneer heeft iemand haar uitgerekend? Dat klopt voor de betekenis al niet. Maar bij nadere beschouwing is het ook helemaal geen voltooide tijd: in de variant Zij is zaterdag uitgerekend kan zaterdag alleen maar slaan op een zaterdag in de toekomst. Er is geen lezing met een zaterdag in het verleden. Bij een voltooide tijd (zoals Zij is zaterdag bevallen) heb je altijd in ieder geval zo'n lezing in de verleden tijd. Hier niet, dus: geen voltooide tijd.

Het is dus een tegenwoordige tijd. Maar hoe zit het dan? Als uitgerekend het hoofdwerkwoord van de zin is, zou je zeggen dat is een hulpwerkwoord moet zijn. Maar de enige constructie met is als hulpwerkwoord en voltooid deelwoord is die van de voltooide tijd, en dat was het dus niet. Conclusie: is kan geen hulpwerkwoord zijn. Dan moet het wel een koppelwerkwoordconstructie zijn, een naamwoordelijk gezegde dus.

Is daar iets voor te zeggen? Jazeker wel. Je hebt in deze zin gewoon de mogelijkheid om andere koppelwerkwoorden in te vullen: Wanneer lijkt, schijnt, blijkt ze uitgerekend?, en je hebt ook Zij blijft 23 november uitgerekend (ook na nader onderzoek). Alleen worden kan niet, maar dat kan wel vaker niet (Zij wordt in de war bijvoorbeeld, dat kan niet, en ook ze worden allemaal dood is onmogelijk, terwijl ze zijn allemaal dood toch zeker een naamwoordelijk gezegde is). Zoals vaker is raken in plaats van worden hier wel acceptabel (al moet je er wel een context bij verzinnen): Zij raakte ineens volgende week uitgerekend (ze had niet goed opgelet).

Is er ook iets tegen? Mmmja, eigenlijk wel. In de bijzin ik weet niet wanneer ze uitgerekend is kun je ook nog wel zeggen ik weet niet wanneer ze is uitgerekend. In andere gevallen kan het naamwoordelijk deel van het gezegde niet achter de werkwoorden in de bijzin staan: ik weet niet wanneer ze is geworden zwanger. Maar dit blijkt bij nader inzien wel vaker voor te komen bij zinsdelen die er een beetje uitzien als werkwoorden: ik weet niet waar zij allemaal mee is behept, dat hoor je ook wel eens. Ook in ik weet niet waar dat ligt opgeborgen is opgeborgen bepaling van gesteldheid en toch komt het achter de werkwoorden in de bijzin voor.

Die bezwaren vallen dus wel mee, en er is wel degelijk alles voor te zeggen: (a) is het beste antwoord.

GrammatiQA #3

Nieuw op het Taalprof Weblog! Af en toe een Grammatica-Quizvraag met Antwoord.

De vorige waren wel heel gemakkelijk, nu een echte grammaticale breinbreker:

Moet je nou toch eens kijken! 

Hoe zit deze zin in elkaar?

(a) Het is een gebiedende wijs: in feite gaat het om een opdracht, al is die dan heel erg afgezwakt;
(b) Het is een vraagzin, dat kun je zien aan de woordvolgorde. De vraag is wel afgezwakt tot een aansporing;
(c) Het is een gewone zin waarin het eerste zinsdeel is weggelaten;
(d) Eigenlijk gaat het om een bijzin met hoofdzinsvolgorde: daar staat ook altijd de persoonsvorm voorop, zoals in Hou je van vlees, dan braad je in Croma.

Dit lijkt inderdaad het beste antwoord.

Hoewel het hier om een lastige ontleding gaat, is dit waarschijnlijk niet het beste antwoord. Het beste antwoord is (c).

In ieder geval zijn de andere mogelijkheden slechter. De zin Moet je nou toch eens kijken! is geen gebiedende wijs (antwoord a). Je kunt wel zeggen dat er de betekenis van een gebod in zit, maar dat zegt niet zoveel. Ook kun je aanvoeren dat het om een tweede persoon gaat (moet je). Dat heb je ook wel bij een gebiedende wijs (Kom jij eens hier), maar bij een gebiedende wijs gaat het dan altijd om jij, en wat belangrijker is: er is altijd een variant zonder onderwerp. Dat heb je hier niet. Het onderwerp je is verplicht. Moet nou toch eens kijken! is geen goede zin.

De Algemene Nederlandse Spraakkunst erkent wel de betekenisrelatie met een gebiedende wijs (imperatief), en spreekt hier over een "vaste combinatie met moeten ter omschrijving van een imperatief." Maar dat zegt verder weinig over hoe de zin in elkaar zit. Dat is een minimale beschrijving van hoe de zin eruit ziet.

Antwoord (b) is nog onwaarschijnlijker. Strikt genomen heeft de zin inderdaad de volgorde van een vraagzin, maar uit niets blijkt dat het inderdaad een vraagzin is. Je kunt hem niet uitspreken met de intonatie van een vraagzin, je kunt er niet op antwoorden. Er zijn geen andere voorbeelden bekend van vraagzinnen die niet echt vragen zijn, of het moeten de retorische vragen zijn (Moet ik hier nog op ingaan?), maar die klinken in elk geval nog als vragen, en die doen net of je erop kunt antwoorden. Deze zin doet dat helemaal niet.

Het idee dat het hier een bijzin betreft (antwoord d) is interessant, maar toch ook waarschijnlijk niet het geval. Je hebt inderdaad die constructie met een bijzin met persoonsvorm op de eerste plaats, maar dan volgt eigenlijk altijd nog een hoofdzin. In Hou je van vlees (dan) braad je in Croma is Hou je van vlees de bijzin en braad je in Croma de hoofdzin. Die ontleding is trouwens alleen ingegeven door de betekenisrelatie tussen die twee, want aan de woordvolgorde kun je het niet zien (of het moet die mogelijke toevoeging van dan bij het tweede deel zijn). Die betekenisrelatie is een als-dan-relatie: Als je van vlees houdt, dan braad je in Croma. Maar in onze constructie heb je geen hoofdzin, en Moet je nou toch eens kijken betekent niet Als je nou toch eens moet kijken. Je zou zo'n betekenisrelatie wel kunnen proberen te forceren door er een zinnetje achter te zetten: Moet je nou toch eens kijken! Kun je lachen! Daar zou je met enige goede wil nog wel een als-dan-betekenis in kunnen zien (Als je nou kijkt dan kun je lachen), maar het is onmiddellijk duidelijk dat het hier een totaal andere constructie betreft. De intonatie is compleet anders: een als-dan heeft een karakteristieke stijging van de toonhoogte in het eerste deel, gevolgd door een daling in het tweede deel. Daarvan is hier geen sprake.

Als de andere drie onwaarschijnlijk zijn, is dan automatisch antwoord (c) het beste? Dat zou je wel zeggen omdat het een meerkeuzevraag is, maar zijn daar ook nog argumenten voor? Ik denk het wel. In ieder geval bestaan er varianten van de constructie waarin dit de enige analyse is die mogelijk is. Ik doel op gevallen als Moet je nou toch eens lezen! In die zin ontbreekt het lijdend voorwerp bij lezen, en als je het toevoegt kan het op verschillende plaatsen komen te staan: je kunt wel zeggen (alhoewel het wat stroefjes klinkt) Moet je nou dat boek toch eens lezen! maar beter is: Moet je nou toch eens lezen, dat boek! Die laatste variant is interessant, want daar staat het lijdend voorwerp op een eigenaardige plaats, zo achter het werkwoord. Daar staat het in normale zinnen niet (Je moet toch eens lezen dat boek). Die constructie kan eigenlijk alleen als er nog een voorlopig lijdend voorwerp bij staat (Je moet het toch eens lezen, dat boek). Probeer je dat in onze constructie toe te voegen, dan komt het vooraan te staan: Dat moet je nou toch eens lezen, dat boek. Met andere woorden: Moet je nou toch eens lezen dat boek lijkt een constructie waarin het voorlopig lijdend voorwerp in eerste zinspositie is weggelaten, en Moet je nou toch eens lezen lijkt daardoor een constructie waarin het lijdend voorwerp in laatste zinspositie én het voorlopig lijdend voorwerp in eerste zinspositie is weggelaten.

Maar nu zitten we dus met het gegeven dat van Moet je nou toch eens lezen! beargumenteerd kan worden dat het een constructie is waar iets op de eerste zinsplaats is weggelaten. Dat verantwoordt waarom het geen gebiedende wijs, vraagzin of bijzin is. Dan is de vraag: kan die analyse ook niet toegepast worden op Moet je nou toch eens kijken! Daar lijkt het wel op: Moet je nou toch eens kijken, die rommel is een voorstelbare uitbreiding waar precies dezelfde redenering opgaat.

Belangrijke aanwijzing voor de correctheid van deze analyse is het feit dat je bijna alleen maar werkwoorden in de constructie kunt invullen die ook een lijdend voorwerp bij zich hebben. Je kunt niet zeggen Moet je nou toch eens lachen! of Moet je nou toch eens slapen!

Maar hoe zit het dan met die variant Moet je nou dat boek toch eens lezen! Daar staat het lijdend voorwerp toch op zijn normale plaats ingevuld? Wat is daar dan weggelaten op de eerste zinsplaats? Ik merkte al op dat deze zin "stroefjes" klinkt. Misschien dat deze variant juist wel onder de bijzinsanalyse valt, en daarom een andere intonatie krijgt waardoor een hoofdzinsvervolg verwacht wordt: Moet je nou dat boek toch eens lezen, dan val je van je stoel, zo slecht is het!

Kortom: dit was echt een breinbreker. Voor alle antwoorden is wel wat te zeggen, en ik wil zelfs toegeven dat er nog best discussie mogelijk is. Het gaat er in deze vraag dus niet om welke oplossing je uiteindelijk als de beste aanwijst (of welke ik aanwijs), maar dat het interessant is om de argumenten tegen elkaar af te wegen op grond waarvan je kunt redeneren.

Taalprof toch weer op longlist

Het vorig jaar klaagde de jury van de Dutch Bloggies 2008 in haar rapport over het beste weblog in de categorie Onderwijs al over het belegen karakter van de onderwijsblogs. De jeugd was nagenoeg afwezig, stelde ze, en de taalprof, die wel op de shortlijst stond, werd tussen neus en lippen getypeerd als een blog dat "ons op de vingers [tikt] als de d's en t's niet kloppen."

De taalprof had zich dit jaar dan ook al verzoend met een plaats in de anonimiteit, even een jaartje geen nominaties, geen slapeloze nachten van zou het toch nog gebeuren. Maar wat blijkt? Voor de Dutch Bloggies 2009 staat hij er gewoon weer bij. Weer een jaar bejaarder dan in 2008, maar blijkbaar nog niet afgeschreven. Kansloos, uiteraard, want er zijn betere en bredere weblogs over onderwijs, en de taalprof is bewust een one issue weblog, maar elke nominatie is meegenomen. Bij de beste tien, zullen we maar weer zeggen, want het heet wel een longlist, maar er staan maar tien weblogs op. En er zijn er vast veel meer dan tien.

Ridders van de droevige figuur

Stop de persen! De bladeren vallen, de avonden lengen, en de verkiezingen buitelen weer over elkaar heen. Misschien is het de eerste dit jaar die met een uitslag komt, maar de Nederlandse taalgebruikers (althans naar verluidt 1950 van hen) hebben de "vaagtaal" van 2009 gekozen, een "initiatief van Tekstridders," een bureau van taaladviseurs. Het vorig jaar won de uitdrukking een plekje geven, en de winnaar van 2009 was blijkbaar nog niet in beeld. Dit jaar dus een nieuwe ster aan het firmament. Welke hypermoderne modieuze uitdrukking kwam in 2009 zodanig opzetten dat de Nederlandse taalgebruikers (althans 1950 van hen) zich er groen en geel aan ergerden?

Lees meer/ minder/ printversie

Om de spanning er nog even in te houden, eerst de vraag: Waarom zo'n verkiezing? Ik denk dat het een beetje om het boekje gaat (€19,95), of misschien wel over de "workshop vaagtaal" die je voor je bedrijf kunt inhuren á €445 per persoon exclusief btw en exclusief eventuele parkeerkosten (je kunt zien dat men zeer nauwkeurig te werk gaat). Want laten we wel wezen, voor niks gaat de zon op, en de schoorsteen moet toch ook roken.

Ik heb het al vaker gezegd, ik gun iedereen van harte een goed belegde boterham of een seizoenkaart voor een voetbalclub naar keuze, en ik zal de laatste zijn om publieksstemmingen te veroordelen, maar hier werd ik toch wel een beetje teleurgesteld door de keuze van de Nederlandse taalgebruikers, althans 1950 van hen, of liever 289 van die 1950 die uiteindelijk op de winnaar stemden (je kunt zien dat ik zeer nauwkeurig te werk ga).

Misschien lag het aan de "groep taaldeskundigen" die uit alle nominaties er vijftig selecteerden. Dat ze ik heb zoiets van er niet bij hadden gezet (die in 2008 nog de "Irritaal-verkiezing" gewonnen had), of anderszins geheel tegen hun natuur in op onnauwkeurige wijze tegen het einde van de vrijdagmiddagborrel een lijstje in elkaar geflanst hadden. Het zou kunnen dat ze helemaal niet naar een afspiegeling van "de" vage taal van 2009 gestreefd hebben, maar een beetje met een natte vinger op amusementswaarde gemikt hebben. Dat is allemaal niet onmogelijk, en alweer zal ik de laatste zijn om daar een zurige opmerking over te maken (ik sluit wel achter aan de lange rij aan). En toch valt het resultaat mij tegen.

Want wat is dan die (tromgeroffel) "vaagtaal van 2009"? Welke nieuwe scheut ontsproot er in de afgelopen lente aan de boom der taalergernis, waarvan de vruchten eigenlijk niet gegeten mogen worden, als er niet altijd wel een slang is die ze onder de aandacht brengt? Wel, dames en heren, hou je vast, want nou gaan we het beleven, ik durf het bijna niet te zeggen, het is je ding doen.

Ik verzin het niet: je ding doen is de "vaagtaal van 2009." Raar maar waar. De taalprof heeft die uitdrukking al eens door de eeuwen heen nageplozen en hem van maar liefst 1300 tot heden onafgebroken in de Nederlandse literatuur aangetroffen, maar je ding doen is nu dan eindelijk door de Nederlandse taalliefhebber veroordeeld als de "vaagtaal van 2009." Deze eerbiedwaardige uitdrukking bestaat al zo lang het Nederlands opgeschreven wordt, is eeuwenlang gerespecteerd door schrijvers van naam, maar "enkele taaldeskundigen" zetten hem op een schandlijst van 50 en 289 stemmers kiezen hem tot "vaagtaal van 2009." Enig taalhistorisch besef, ho maar. Fuck de cultuur, we bepalen toch zeker zelf wel wat we vaag en niet vaag vinden?

Ik ga me er natuurlijk niet aan ergeren, ik kijk wel uit. Ik vind het wel jammer dat de Tekstridders niet voor mijn verkiezing van de Taalzuurpruim 2009 zijn genomineerd (misschien had ik ook "een groep taaldeskundigen" moeten inschakelen), maar daar zet ik me wel overheen. Ook dat de media (Telegraaf, Volkskrant, NOS, Nu.nl, Het Financieele Dagblad nota bene) dergelijke uitslagen, mits met voldoende overtuigingskracht "in de markt gezet" met graagte onbecommentarieerd overnemen, is een gegeven waar ik mee zal moeten leren leven. Die doen ook maar gewoon hun ding, denk ik dan maar.

Lees minder

Wat betekent een zelfstandig naamwoord?

"Mag ik jou eens een gekke vraag stellen?"
"Doe eens."
"Wat is eigenlijk een zelfstandig naamwoord?"
"Hoe bedoel je dat?"
"Nou, hoe leg ik uit wat een zelfstandig naamwoord is aan iemand die dat niet weet?"
"Dat is toch niet zo moeilijk?"
"Doe eens voor dan. Als het kan in één zin."

Lees meer/ minder/ printversie

"Een zelfstandig naamwoord duidt een zelfstandigheid aan. Wat vind je daarvan?"
"Wat is dat?"
"Hoezo, wat is dat?"
"Wat is dat, een zelfstandigheid?"
"Een mens, een dier, een ding, en eh, nou ja, allerlei dingen."
"Hmhm"
"Zoals pijn bijvoorbeeld, dat is ook een zelfstandigheid, of rechtvaardigheid, of deugd."
"Hm, ja, ik snap de voorbeelden wel, en ik voel ook wel een beetje aan wat in ieder geval een zelfstandigheid is, maar niet wat het nou echt is. Waarom is vrolijkheid wel een zelfstandigheid en vrolijk niet?"
"Nou, vrolijkheid daar kun je een lidwoord voorzetten."
"Ja, dat gaat over het wóórd vrolijkheid, maar we hadden het over het begrip."
"He?"
"Het wóórd vrolijkheid kun je een zelfstandig naamwoord noemen op grond van het feit dat je het met een lidwoord kunt combineren, maar waarom is het begrip vrolijkheid een zelfstandigheid?"
"Tja, vrolijk is een eigenschap en vrolijkheid is wat je hebt als je die eigenschap verzelfstandigt."
"Volgens mij wordt het er zo niet echt duidelijker op. Laat ik het via een omweg benaderen: waarom denk jij dat een zelfstandig naamwoord een zelfstandig naamwoord heet?"
"Dat lijkt me logisch: omdat het een zelfstandigheid aanduidt."
"Kijk, dat denk ik dus niet."
"O? Wat denk jij dan?"
"Ik denk dat een zelfstandig naamwoord een zelfstandig naamwoord heet omdat het een naamwoord is dat zelfstandig voorkomt."
"Hoe bedoel je dat?"
"Een bijvoeglijk naamwoord is een naamwoord dat altijd afhankelijk is van een ander woord. Het staat altijd ergens bij. Vrolijk kun je in een zin alleen gebruiken bij een zelfstandig naamwoord (een vrolijk kind), of als naamwoordelijk deel (het kind is vrolijk), of als bepaling van gesteldheid (het kind zat vrolijk in zijn stoeltje). Het is dus altijd afhankelijk van een ander woord waar het iets van zegt. In een taal met naamvallen zie je dan dat het bijvoeglijk naamwoord qua vorm afhankelijk is van het zelfstandig naamwoord. Een zelfstandig naamwoord is onafhankelijk, oftewel zelfstandig."
"Jaja."
"Ik denk dus dat die hele betekenisomschrijving met die zelfstandigheid afgeleid is van de term zelfstandig naamwoord, en niet andersom."
"Dat snap ik niet."
"Een zelfstandigheid is iets wat je aanduidt met een zelfstandig naamwoord, en niet andersom: een zelfstandig naamwoord is een woord wat een zelfstandigheid aanduidt."
"Ik geloof dat ik het net snap, maar het is wel subtiel hoor! Maar dan zit je dus wel met een uitlegprobleem!"
"Precies. Daarom vroeg ik het."
"Aha"
"De Algemene Nederlandse Spraakkunst merkt dit probleem ook op. Die merkt op: Het substantief is het gemakkelijkst syntactisch te karakteriseren. En even verderop: Semantisch is het substantief moeilijk te definiëren. En dan komt de ANS met die uitleg van die zelfstandigheid van jou."
"O, dat was dus nog niet eens zo gek."
"Nee, dat niet. Maar het gekke is dat elke uitleg in elke onderwijsmethode met die problematische betekenisuitleg begint."
"Nou ja, dat is toch ook het meest inzichtelijk? Dat de woordsoort een soort betekenisbasis heeft?"
"Dat ben ik wel met je eens. Maar eigenlijk zou je dus een ander woord willen hebben dan dat gekke zelfstandigheid, waar niemand zich iets bij voor kan stellen."
"Ja dat snap ik wel. Maar dan kom je toch al snel terecht bij een opsomming."
"Wat zei je net ook alweer? Mensen, dieren, dingen, en..."
"Eh, ik zei iets als allerlei dingen geloof ik."
"En toen gaf je een paar voorbeelden."
"Ja, ik zei pijn, en eh... dinges, eh..."
"Hee wacht eens even!"
"Wat?"
"Je zei dinges. Is dat niks?"
"Dinges?"
"Ja!"
"Een zelfstandig naamwoord is een woord dat een dinges aanduidt?"
"Ja. Kijk, Balkenende is een dinges, maar een kat is ook een dinges. En een tafel is een dinges, maar pijn is ook een dinges (bijvoorbeeld een gevoel). En vrolijkheid is een dinges, maar vrolijk niet. Vrolijk is geen dinges."
"Jaja."
"Vrolijk is meer een zo."
"Hm. Denk je dat je dat kunt verkopen?"
"Ik weet het niet, maar het is de moeite waard om het te proberen. Het aardige lijkt me wel dat het aansluit bij een taalgevoel. Iedereen heeft wel een zeker taalgevoel over wanneer je kunt zeggen X is een dinges. En uiteindelijk heb je toch nog je syntactische argumenten die dat gevoel kunnen ondersteunen."
"Mmmm. Dat zou kunnen werken."
"Weet je wat? Ik ga het gewoon proberen!"
"Nou, ik wens je veel succes!"
Lees minder